गन्धर्वेण युद्धे निहतः स राजकुमारः शीघ्रमेव इन्द्रलोकं प्राप्तवान्। भीष्मः तद्वृत्तान्तं श्रुत्वा, सत्वरं तस्य अन्त्यकर्माणि सम्यक् अकारयत्। ततः दुःखेन क्लिश्यमानः गाङ्गेयः भीष्मः मन्त्रिभिः परिवृतः विचित्रवीर्यं राजे स्थापयामास। मन्त्रिभिः पुनः आचार्यैः च उपदिष्टा सा सत्यवती, पुत्रशोकक्लिष्टा अपि, स्वपुत्रस्य राजसिंहासने अधिरोहणं दृष्ट्वा तुष्टिं प्राप। सत्यवती अपि रूपसम्पदा दीप्तिमती परमं हृष्टा बभूव, तथा व्यासः अपि भ्रातुः राज्यलाभं श्रुत्वा सन्तुष्टः अभवत्। यौवनपूर्णः सत्यवत्याः धर्मात्मा पुत्रः विचित्रवीर्यः जातः, तस्मिन्नेव भीष्मः अपि भ्रातुः विवाहसम्भाराय चिन्तितवान्। तदा काशिराजस्य तिस्रः कन्याः सर्वलक्षणसम्पन्नाः स्वयम्वराय पितृणा समर्पिताः। सहस्रशः राजानः राजपुत्राश्च आहूयमानाः सत्कारं प्राप्तवन्तः, सर्वे अपि तत्र स्वयम्वरलाभाय समागताः। तत्र वीर्यशाली भीष्मः एकेनैव रथेन स्वपराक्रमात् सर्वान् राजान् निर्जित्य ताः कन्याः बलात् जग्राह। सर्वान् नृपतीन् विजित्य, स महाबाहुः तेजस्वी कन्याः आदाय हस्तिनपुरं प्रविवेश। ताः सुश्रोण्यः कन्याः मातृवत् अथवा भगिन्यः इव, अथवा पुत्र्यः इव स्नेहेन समानीय, भीष्मः सत्यवत्यै शीघ्रं निवेद्य, ब्राह्मणान् ज्योतिषांश्च आहूय, शुभदिवसस्य निर्णयाय पृच्छामास। विवाहव्यवस्थाः सम्पूर्णाः जाताः सन्, धर्मात्मानं भ्रातरं विचित्रवीर्यं तासां कन्यानां विवाहाय सज्जीकृतवान्। तदा ज्येष्ठा सा कन्या, लज्जया नीललोचना, गाङ्गेयस्य भीष्मस्य समीपे अन्ययोः उपस्थितयोः इदं वचनं व्याजहार— "गाङ्गेय, कुरुप्रवर, धर्मज्ञ, कुलदीप! मम हृदि स्वयम्वरे शाल्वराजा एव पतिरिति निश्चितम्। स राजा मां पूर्वमेव चयनं कृतवान्, मम हृदयम् अनुरक्तम्; अतः कुलस्य हिताय यथोचितं कुरु। पूर्वं स मां विवृणुते स्म, त्वं धर्मपालकानां श्रेष्ठः, बलवान् च; यथारुचि कुरु।" एवं कन्यया उक्तः कुरुनन्दनः भीष्मः वृद्धब्राह्मणैः, मातृभिः, मन्त्रिभिश्च मन्त्रयित्वा, सर्वेषां मतं ज्ञात्वा, तां सुन्दरीं कन्यां प्रोवाच— "यथेष्टं गच्छ।" सा अपि तेन मुक्त्वा, शाल्वस्य गृहम् अगच्छत्, तं स्वचिन्तितं राजानं प्रियं प्रति इदं वचनं उवाच— "भीष्मेण मुक्त्वा अहं तव धर्मतः पत्नीत्वाय योग्याऽस्मि; त्वं मां गृहाण। त्वमेव पूर्वं मया वाञ्छितः, नात्र संशयः।" शाल्वः उवाच— "सुन्दरि! त्वं मया साक्षात् भीष्मेण बलात् हृतासि, तेन रथे आरोपिता; अतः अहं त्वां न गृह्णीयाम्। ये विवेकिनः, ते परपुरुषसंस्पृष्टां कन्यां न गृह्णन्ति; भीष्मेन परित्यक्ता त्वं, मम मातरमिव न ग्राह्या।" सा कन्या रुदती विलपन्ती, तेन महात्मना परित्यक्ता, पुनः भीष्ममुपेत्य रुदन्ती इदं वचनं उवाच— "शाल्वः मां न गृह्णाति, त्वया मुक्त्वा; त्वमेव मां गृहाण धर्मज्ञ, अन्यथा अहं म्रियामि।" भीष्मः उवाच— "सुन्दरि! यदा तव मनः अन्यस्मिन् स्थापितम्, कथं त्वां गृह्णीयाम्? त्वं शीघ्रं पितरं प्रति गच्छ, शोकेन मा क्लिश्य।" एवं भीष्मेण उक्ता सा कन्या, वनं गतवती, परमपवित्रे तीर्थे एकाकिनी तपः अकरोत्। विचित्रवीर्यस्य द्वे पत्न्यौ, काशिराजस्य शुभलक्षणे कन्ये— अम्बिका च अम्बालिका च। राजा विचित्रवीर्यः ताभ्यां सह गृहेषु उद्यानेषु च विविधैः क्रीडाभिः रममाणः नवसंवत्सराणि यथासुखं व्यतीयाय; ततः राजयक्ष्मणा पीडितः स मृत्त्युम् उपागात्। पुत्रस्य निधनं श्रुत्वा सत्यवती शोकातिरेकात् मूर्च्छिता, मन्त्रिभिः पुत्रस्य अन्त्यकर्माणि कारयामास। एकान्ते भीष्मं दुःखिता सत्यवती इदं वचनं उवाच— "भाग्यवन्! त्वं शन्तनुना जातः, राज्यं गृहाण। भ्रातुः भार्यां गृहाण, वंशरक्षार्थं, यथा ययातिवंशः रक्षितः तथैव।" भीष्मः उवाच— "माते! मया पित्रर्थं कृतः प्रतिज्ञां त्वया श्रुतम्; न राज्यं भोक्ष्ये, न पत्नीं गृह्णीयाम्।" सारथिः उवाच— "तदा सा चिन्तार्णवा अभूत्, कथं वंशः स्थास्यति इति; राज्यहीने मम सुखं न सम्भवति।" गाङ्गेयः तां प्रोवाच— "सुन्दरि! मा विषादीः; विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रजेन पुत्रेण वंशं स्थापय। ब्राह्मणं कञ्चित् आहूय, ताभ्यां पत्निभ्यां सह नियोजय; वंशरक्षायां दोषो नास्ति, वेदेषु अपि एषा विधिः स्वीकृता। क्षेत्रजे पुत्रे जाते, तस्मै राज्यं ददातु, अहं तस्य आज्ञया राज्यं पालयिष्यामि।" एवं तस्य वचनं श्रुत्वा, सा सत्यवती स्वपुत्रं व्यासं, कानीनपुत्रं निष्पापं मुनिं, चित्ते स्मृतवती। स्मरणमात्रेण स व्यासः तापसः, मातरं प्रणम्य, तेजस्वी मुनिः तत्रैव उपस्थितः।