गिरिशः पार्वत्याः सहितः सुखविलासे निमग्नः तत्र तपस्विनः ऋषयः लज्जया तद्वृत्तान्तं दृष्ट्वा तस्मात् स्थलात् निवृत्ताः वैकुण्ठधामं गताः। तदा शिवः स्वप्रेयस्याः सह एकान्तसुखम् इच्छन् तं वनं शप्तवान्—"अद्यप्रभृति यः कश्चन पुरुषः अत्र प्रविशेत् सः स्त्री भविष्यति।" तस्मात् कालात् आरभ्य तद्वनं पुरुषैः परित्यक्तम्। किन्तु सुद्युम्नः तत्र प्रविश्य उत्तमा रूपेण स्त्री अभवत्। तस्य अश्वाः अपि स्त्र्यः अभवन्, अनुयायिनः अपि स्त्र्यः जाताः, तत् दृष्ट्वा सः विस्मितः अभवत्। ततः सा रम्या स्त्री वनात् वनम् विचरन्ती भ्रमन्ती अभवत्। एकदा सा बुधस्य आश्रमसंनिधौ आगता। तां सर्वाङ्गसुन्दरीं, उच्चस्तनयुगलां दृष्ट्वा—बिम्बाधरां, मल्लिकाकुसुमदन्तपङ्क्तिं, सुन्दरमुखीं, कमललोचनां—स कामबाणैः विद्धः देवः बुधः तां कामयामास। सा अपि सुकेशिनी, सुन्दरी भ्रूयुगला, सोमपुत्रं बुधं कामयामास। ततो सा तस्य आश्रमे तिष्ठन्ती तेन सह रममाणा वसति स्म। कालान्तरे, मित्रावरुणयोः सुतः बुधः तस्यां पुत्रं समुत्पादयामास—सः पुरुरवा नाम। किञ्चित् संवत्सरानन्तरं सा स्त्री, पूर्वजन्मस्मृत्या दुःखिता, बुधस्य आश्रमं परित्यज्य स्वगुरोः वसिष्ठस्य आश्रमम् अगच्छत्। तत्र सा गुरुं प्रणम्य, सम्पूर्णं वृत्तान्तं निवेद्य, पुनः पुरुषभावं प्रार्थयन्ती शरणं ययौ। वसिष्ठः तस्याः कथा ज्ञात्वा कैलासशिखरं गतः, तत्र शम्भुं सम्पूज्य, भक्तिपूर्वकं स्तुतिं चकार। "नमः शिवाय, नमः शङ्कराय, जटाधराय, अर्धाङ्गनारीश्वराय, चन्द्रशेखराय नमः। नमस्ते सुखदाय, कल्याणकराय, कैलासवासिने, नीलकण्ठाय, भक्तानां भोगमोक्षप्रदाय। नमः शिवाय, शुभरूपाय, भयहराय, वृषवाहनाय, सर्वाश्रयाय, परात्मने। सृष्टिस्थितिसंहारकर्तृभ्यः ब्रह्मविष्ण्वीश्वररूपिणे, देवादिदेवाय, वरदाय, त्रिपुरारये नमः। नमः यज्ञरूपिणे, यज्ञफलप्रदाय, गङ्गाधराय, सूर्यचन्द्राग्निलोचनाय।" एवं स्तुतः भगवान् जगदाधिपः, वृषारूढः, अम्बिकया सहितः, कोटिसूर्यसमप्रभः, प्रकटितः। सः रजताचलसन्निभः, त्रिनेत्रः, चन्द्रशेखरः, प्रसन्नचेताः, वसिष्ठं प्रणतः दृष्ट्वा उवाच—"वरं वृणीष्व, मुनिश्रेष्ठ! यत् ते मनसि अस्ति।" मुनिः नम्रः भूत्वा पुरुषत्वं प्रार्थयत। तदा भगवान् उवाच—"एकमासं पुरुषः, एकमासं स्त्री भविष्यसि।" इति। ततः वसिष्ठः शम्भोः वरं प्राप्य, जगदम्बिकां महेश्वरीं प्रणम्य, तां भक्त्या पूजयामास। सा देवी कोटिचन्द्रप्रभया दीप्तिमती, सुन्दरस्मिता, सदा भक्त्या स्तूयमाना, इला-पुरुषत्वं दातुं प्रार्थिता। "जय जय महादेवि, भक्तानुग्रहदायिनि! सर्वदेवपूजिते, अनन्तगुणनिलये! पुनः पुनः नमस्ते देवेश्वरि, शरणागतवत्सले! जय दुर्गे, दुःखनाशिनि, दुष्टदैत्यविनाशिनि! भक्त्योपलब्ध्ये, महामाये, जगन्मातः, तव पादपद्मं संसारसागरात् तारकं भवति। ब्रह्मादयः अपि तव पादसेवनात् सृष्टिस्थितिलयेश्वर्या लभन्ते। कृपां कुरु, धर्मार्थकाममोक्षप्रदायिनि, त्वां स्तोतुं कः समर्थः? अहं केवलं प्रणमामि।" एवं वसिष्ठेन भक्त्या स्तूयमाना सा परा देवी दुर्गा नारायणी साक्षात् तुष्टा अभवत्। तदा सा महादेवी, प्रणतानां दुःखनाशिनी, मुनिम् उवाच—"सुद्युम्नगृहं गत्वा मां भक्त्या पूजय।" "मम प्रियं देवीभागवतं नाम पुराणं नवाहं सुद्युम्नाय स्नेहेन पठ, द्विजश्रेष्ठ।" "श्रवणमात्रेण सः सदा पुरुषभावं प्राप्स्यति"—एवं शिवपार्वत्यौ उक्त्वा अन्तर्धानं गतौ। वसिष्ठः तां दिशं प्रणम्य स्वाश्रमं प्रत्यगच्छत्, सुद्युम्नं आहूय तस्मै देवीपूजां विधायितवान्। आश्वयुजशुक्लपक्षे सः नवरात्रविधिना जगन्मातरं पूजयामास, राजानं च तस्य श्रावयामास। सुद्युम्नः भक्त्या दिव्यं भागवतामृतं श्रुत्वा, गुरुं प्रणम्य, अविच्छिन्नं पुरुषभावं प्राप्य। वसिष्ठेन महार्षिणा राज्येऽभिषिक्तः, धर्मेण पृथिवीं पालयामास, प्रजाः तुष्टाः कृतवान्। सः नानायज्ञान् दानसम्पन्नान् कृत्वा, पुत्रेभ्यः राज्यं समर्प्य, देवीसमीपं लोकं प्राप्तवान्। एवं, हे ब्राह्मणाः, यः कश्चन एतां सम्पूर्णां कथां श्रद्धया पठति वा शृणोति, सः देवीकृपया इह सर्वान् कामान् लभते, अन्ते तस्याः लोकं परं च अमृतं प्राप्नोति। सूतः उवाच—एवं एतां अद्भुतां दिव्यां कथां श्रुत्वा कुम्भसम्भवः अधिकश्रवणलालसः, विनयेन पुनः विशाखं पप्रच्छ। अगस्त्यः उवाच—"देवसेनापते, एषा अद्भुता कथा मया श्रुता, अधुना भागवतस्य माहात्म्यं विस्तरेण श्रोतुमिच्छामि।" स्कन्दः उवाच—"मुनिश्रेष्ठ, शृणु! एषा मित्रावरुणयोः सुतस्य कथा, यत्र भागवतस्य यशः किञ्चित् प्रकाश्यते।