कालेन कदाचित् नारदस्य उपदेशेन स शुकः परमज्ञानं योगस्य च अनुत्तमं मार्गं प्राप्तवान्। ततः स राजा पुत्राय राज्यं समर्प्य बदरिकाश्रमं गतः, मायाबीजस्य उपदेशेन तस्य ज्ञानं निरवरोधं अभवत्। नारदकृपया साक्षात् मोक्षं प्राप्तवान्; शुकः कैलासस्य रम्ये शिखरे पितृस्नेहं विहाय स्थितः। स गम्भीरध्यानं आस्थाय, सर्वसङ्गं परित्यज्य, पर्वतशिखरात् उत्थाय परमसिद्धिं प्राप्तवान्। आकाशे विचरन्, महाशक्तिसम्पन्नः सूर्यवत् दीप्तिमान् अभवत्; शुकस्य आरोहणे पर्वतशिखरं द्विधा विभक्तम्। तदा बहूनि निमित्तानि प्रादुरभवन्, शुकः आकाशमार्गे गतः; वायुवत् अन्तरिक्षे चरन्, दिव्यर्षिभिः स्तुतः। अत्यद्भुततेजसा दीप्तः, द्वितीयः सूर्य इव, व्यासः पुत्रवियोगदुःखेन व्याकुलः पुनः पुनः "पुत्रः!" इति आक्रन्दितुं आरब्धवान्। स पर्वतशिखरं यत्र शुकः तत्र स्थितः, व्यासं शोकक्लिष्टं दृष्ट्वा वानरः तस्य दुःखपूर्णं रुदितं अनुभूयत्। सर्वेषु जीवेषु साक्षिरूपे स्थितः वानरः व्यासस्य रुदितं अनुश्रावयत्; अद्यापि तत्र शिखरे स्पष्टः प्रतिध्वनिः श्रूयते। व्यासं अश्रूणि वहन्तं, "पुत्रः! पुत्रः!" इति विलपन्तं, वियोगदुःखेन निमग्नं दृष्ट्वा, शिवः तत्र प्रादुरभवत्, पाराशरिपुत्रं उपदिश्य उवाच — "व्यास, मा शुचः; तव पुत्रः योगेषु श्रेष्ठः। स परमपदं प्राप्तवान्, आत्मनिग्रहेन अप्राप्तं, त्वं दुःखातीतत्वं जानाति, तस्मात् तस्य दुःखं मा कुरु।" "तव पुत्रेण तव कीर्तिः महती अभवत्, हे निष्पाप।" व्यासः उवाच — "हे देवेश, दुःखं न निवर्तते; किं करिष्यामि, हे लोकनाथ?" "अद्यापि मम नेत्रे पुत्रदर्शनाभिलाषे तृप्तिम् न प्राप्नुवन्ति।" महादेवः उवाच — "तव पुत्रस्य शोभनं छायारूपं समीपे स्थितं द्रक्ष्यसि।" "तां छायां दृष्ट्वा, हे मुनीन्द्र, दुःखं त्यज, हे रिपुजित्।" सूतः उवाच — ततः व्यासः तस्य पुत्रस्य दीप्तिमन्तं छायारूपं अदृष्टवान्। वरं दत्त्वा हरः तत्र अन्तर्धानम् अगच्छत्; महादेवस्य गमनानन्तरम् व्यासः स्वाश्रमं प्रत्यागच्छत्। शुकस्य अभावे अपि स दुःखेन दग्धः, महतीं पीडां अनुभूतवान्। धृतराष्ट्रादीनां जन्मकथायाम्। ऋषयः ऊचुः — "शुकः, देवश्रेष्ठ, परमसिद्धिं प्राप्तवान्; ततः व्यासः किं अकरोत्? विस्तरेण कथय।" सूतः उवाच — व्यासस्य शिष्याः वेदाध्ययननिष्ठाः, तस्य आज्ञां लब्ध्वा पूर्वमेव पृथिव्यां गताः। असितः, देवलः, वैशम्पायनः, जैमिनिः, सुमन्तुश्च — ते सर्वे तपस्विनः तत्र गच्छन्ति। तान् तथा पुत्रं जगतः गतं दृष्ट्वा, व्यासः दुःखेन आकुलः, स्वयम् अपि गन्तुं निश्चितवान्। तदा तस्मिन् मनसि धर्मिष्ठां निषादकन्यां मातरं निर्व्यथां जाह्नव्याः तटे स्थितां स्मृतवान्। सत्यवतीं स्मृत्वा, व्यासः तं महाशिखरं परित्यज्य, तेजस्वी महर्षिः स्वजन्मस्थानं गतवान्। द्वीपं प्राप्त्वा, "क्व सा सुमुखी गता?" इति पृष्टवान्; निषादाः ऊचुः — "राज्ञे कन्या दत्ता।" दशराजः व्यासं स्नेहपूर्वकं पूजयित्वा, यथायोग्यं सत्कारं कृत्वा, अञ्जलिं बद्ध्वा अभाषत। दशराजः उवाच — "अद्य मम जन्म सफलम्, वंशः शुद्धः, हे मुने; देवाः अपि दुर्लभं यद् अहं दृष्टवान् — तव आगमनम्।" "येन हेतुनाऽसि आगतः, द्विजश्रेष्ठ, तद् वद। मम पत्न्यः, धनं, पुत्राः — सर्वं तव अर्पितम्, हे दीप्तिमन्।" ततः सरस्वत्याः शोभने तटे व्यासः आश्रमं स्थापयित्वा, तत्र तपोऽनुष्ठानं कृत्वा, एकाग्रचित्तः स्थितवान्। यदा सत्यवत्याः द्वौ पुत्रौ, शान्तनूनाम्ना दीप्तिमन्तौ, जातौ, व्यासः तान् भ्रातरौ मन्यमानः वनस्थः तुष्टः अयच्छत्। चित्राङ्गदः ज्येष्ठः, सुन्दरः, रिपुजित्, सर्वलक्षणसम्पन्नः, राजपुत्रः अभवत्। द्वितीयः पुत्रः विचित्रवीर्यः नाम्ना, स अपि सर्वगुणसम्पन्नः शान्तनुं हर्षयामास। प्रथमः तेषां गङ्गापुत्रः, बलशालिः, श्रेष्ठवीर्यवान्; तद्वत्, सत्यवत्याः द्वौ पुत्रौ अपि अतिबलिनौ अभवत्। तान् सर्वलक्षणसम्पन्नान् पुत्रान् दृष्ट्वा, शान्तनुः महात्मा, देवेषु अपि स्वं अजितं मन्यते स्म। कालेन शान्तनुः धर्मात्मा, कालधर्मं अनुसृत्य, शरीरं त्यक्तवान्, जीर्णवस्त्रं इव। राज्ञः निधनानन्तरम् भीष्मः सर्वाणि संस्कारकर्माणि, विविधानि दानानि च विधिवत् अकरोत्। ततः चित्राङ्गदं वीरं राज्ये स्थापयामास; स्वयम् तु राज्यं न अकरोत्, देवव्रतः भीष्मः इति विख्यातः अभवत्। चित्राङ्गदः सत्यवत्याः पुत्रः, शुद्धः, बलसम्पन्नः, बलात् प्रमत्तः, अन्येषां दुःखं अजनयत्। एकदा स महाबाहुः, महद्वलिनं सैन्यं समावृतः, वनं गच्छन्, मृगान् मृगश्च निरीक्ष्य वने विचरन्। तत्र गन्धर्वः चित्राङ्गदः नाम्ना, राजानं पन्थानं गच्छन्तं दृष्ट्वा, दिव्ये विमानस्थः समीपं अवतरत्। तत्र तयोः समबलयोः महान् युद्धः अभवत्, कुरुक्षेत्रे पुण्यस्थले, त्रिवर्षपर्यन्तं, हे तपस्विनः।