सदा दुःखितः त्वं, बन्धनं ममास्तीति चिन्तया विक्लवः सन्, एषा संशया त्यज्यतां सुखी भव च स्थिरमना, इति उपदेशः कृतः। एषः देहः एव बन्धनं, तदभावबुद्धिः मुक्तिः; तथा एव वित्तं, गृहम्, राज्यं च—एतानि मम न स्युः इति निश्चय एव मुक्तिर्भवति। एवं श्रुत्वा तस्य वचांसि, शुकः अत्यन्तं प्रहृष्टः अभवत्। सः तं सम्यक् अभिवाद्य शीघ्रं व्यासस्य उत्तमाश्रमं प्रायात्। तत्र स्वपुत्रं आगच्छन्तं दृष्ट्वा व्यासोऽपि हृष्टः, तमाक्रान्त्य शिरसि घ्राणं कृत्वा पुनः कुशलं पप्रच्छ। शुकः तस्मिन रम्ये आश्रमे पितुः समीपे स्थित्वा, वेदाध्ययनसम्पन्नः सर्वशास्त्रविशारदः अभवत्। जनकस्य स्थितिं निरीक्ष्य, सः परमं तुष्टिं प्राप, पितुः आश्रमे एव निवसन्। पितॄणां सुता मध्ये सौम्या पीवरी नाम कन्या अभवत्; तां योगमार्गे स्थितः अपि शुकः भार्यां चकार। तया सह तस्य चत्वारः पुत्राः अभवन्—कृष्णः, गौरप्रभः, भूरिः, देवश्रुतः। प्रसिद्धः व्यासपुत्रः कीर्तिं नाम कन्यां जनयामास, तां च विभ्राजस्य पुत्राय महात्मने अणुहाय दत्तवान्। अणोः पुत्रः बभूव ब्रह्मदत्तः, तेजस्वी, ब्रह्मविद्, पृथिव्याः पतिः, शाककन्यायां जातः। कालेन किञ्चित्, नारदस्य उपदेशेन सः परमज्ञानं योगमार्गं च अप्रतिमं प्राप। राज्यं पुत्राय समर्प्य, बदरिकाश्रमं गतः; मायाबीजोपदेशेन तस्य विज्ञानं निरुद्धं नाभवत्। नारदकृपया सः साक्षात् मुक्ति प्राप्तवान्; शुकः पितुः संज्ञां परित्यज्य कैलासस्य रम्ये शिखरे स्थित्वा, गाढध्यानं कृत्वा, सर्वासक्तिं परित्यज्य, तस्मात् शिखरात् उत्क्रम्य परमसिद्धिं प्राप्तवान्। सः आकाशे विचरन्, महातेजसा दीप्तः, सूर्यवत् विराजमानः, शुकस्य आरोहणे शिखरं द्विधा जातम्। अनेकानि अद्भुतानि निमित्तानि अभवन्, शुकः आकाशे सञ्चरन्, वायुवत् अन्तरिक्षे गतः, दिव्यर्षिभिः स्तूयमानः। अत्यद्भुततेजसा दीप्तः, द्वितीयसूर्यवत्, व्यासः पुत्रवियोगवेगेन बारं बारं विललाप—"पुत्र!" इति। सः शिखरं यत्र शुकः स्थितः, तत्र प्राप्तः; व्यासं विलपन्तं क्लान्तं च दृष्ट्वा, शुकः तस्य शोकपूर्णं क्रन्दनं अवलोकयामास। सर्वेषां भूतानां साक्षिवत् स्थितः शुकः, तदा व्यासस्य क्रन्दनं प्रतिध्वनिं कृतवान्; अद्यापि तस्मिन्शिखरे सः स्पष्टः प्रतिध्वनिः श्रूयते। व्यासं विलपन्तं, शोकग्रस्तं, "पुत्र! पुत्र!" इति उच्चरन्तं, वियोगदुःखेन निमग्नं दृष्ट्वा, तत्र शिवः प्रादुरभवत्। सः पराशरात्मानं व्यासं उपदिदेश—"व्यास, मा शुचः; तव पुत्रः योगेषु श्रेष्ठः। सः परमपदं प्राप्तवान्, आत्मविजितैः दुर्लभं; त्वं दुःखातीतत्वं जानासि, अतः तस्य दुःखं मा कुरु। तव कीर्तिः तेन पुत्रेण विस्तीर्णा अभवत्, निष्पाप; तथापि, भगवन्, दुःखं न निवर्तते, किं करिष्यामि?" "अद्यापि मम नेत्रे पुत्रदर्शनकामनया तृप्तिं न प्राप्नुवन्ति।" इति व्यासेन उक्ते, महादेवः अवदत्—"त्वं तव पुत्रस्य सुन्दरं छायां समीपे स्थितां द्रक्ष्यसि। तां छायां दृष्ट्वा, मुनिशार्दूल, दुःखं त्यज, रिपुतापन।" इति। सूतः उवाच—ततः व्यासः तेजस्विनः पुत्रस्य छायां ददर्श। वरं दत्त्वा हरः तत्रैव अन्तर्धानं कृतवान्; महादेवस्य तत्रैव लीनत्वे व्यासः स्वाश्रमं प्रत्युपद्रवत्। शुकस्य अभावे अपि, व्यासः शोकात् संतप्तः, महद् दुःखं प्रपेदे। ऋषयः ऊचुः—"शुकः, भगवत्तम, परमसिद्धिं प्राप्तवान्; तत्र अनन्तरं व्यासः किं चकार? विस्तारतः कथय।" सूतः उवाच—व्यासस्य शिष्याः वेदाध्ययननिष्ठाः, तस्य आदेशं प्राप्य पूर्वमेव पृथिव्यां प्रस्थिताः। असितः, देवलः, वैशम्पायनः, जैमिनिः, सुमन्तुः—एते सर्वे तपस्विनः जगतः प्रस्थिताः। तान् च पुत्रं च जगतः गतान् दृष्ट्वा, व्यासः शोकवेगेन संतप्तः, प्रस्थानं निश्चितवान्। सः मनसा पुण्यशीलां निषादकन्यां मातरं स्मरन्, या दुःखातीताभूत्, जाह्नव्याः तीरे वसति स्म। सत्यवतीं स्मृत्वा, व्यासः तं महागिरिं परित्यज्य, महातेजाः स्वजन्मस्थलं जगाम। द्वीपं प्राप्त्वा, सः पप्रच्छ—"का सा सुन्दरमुखी गता?" निषादैः उक्तं—"सा कन्या नृपाय दत्ता।" दशाधिपः व्यासं सस्नेहम् अर्चित्वा, सत्कारपूर्वकम् अभ्यागतं, सस्मितं पप्रच्छ। दशाधिपः उवाच—"अद्य मम जन्म सफलं जातं, वंशः च विशुद्धः, हे मुने; देवाः अपि दुर्लभं दृष्टवन्तः यत् अहं दृष्टवान्। येन हेतुना त्वं आगतः, द्विजश्रेष्ठ, तद् वद। मम भार्याः, वित्तं, पुत्राः—एतत् सर्वं तव, महात्मन्।" सः व्यासः सरस्वत्याः सुशोभने तीरे आश्रमं स्थाप्य, तत्र तपः कुर्वन् एकचित्तः वासं कृतवान्। सत्यवत्याः द्वौ पुत्रौ, शंतनुजौ, दीप्तिमन्तौ जातौ; तौ भ्रातरौ मन्यमानः व्यासः तेन वनस्थले सुखेन वर्तते स्म। चित्रांगदः ज्येष्ठः, सुमुखः, रिपुजित्, राजा अभवत्, सर्वलक्षणैः युक्तः।