राजा जनकस्य समीपे स्थितः ब्रह्मर्षिः शुकः तं समुपालभ्य उवाच—"किं मे गृहेण, किं वित्तेन, किं वा सुन्दर्या भार्यया, हे राजन्, यस्य मे चित्तं विरक्तं, गुणातीतं च जातम्? त्वं तु नानारूपेषु आसक्तः, बह्वाशययुक्तः, मुक्तिम् इति केवलं भाषसे, तु तव व्यवहारः केवलं मिथ्याचारः। कदाचित् शत्रुषु चिन्ता, कदाचित् वित्ते, कदाचित् च सेनायाम्—कदा वा त्वं निःस्पृहः, हे राजन्? वैखानसाः अपि मुनयः, ये अल्पभोजिनः, नियमपरायणाः, संसारस्य तु असारत्वं ज्ञात्वा अपि, मोहं प्राप्नुवन्ति। त्वदीये वंश्ये जाताः 'विदेह' इति प्रसिद्धाः, किन्तु एष नाम व्याजमात्रं, न तु यथार्थम्। यथा विद्यार्धरः अज्ञः, यथा जन्मान्धः सूर्यः, यथा धनी दरिद्रः, एवं नामधेयस्य अर्थः नास्ति। यावत् अहं शृणोमि, तव वंशे ये राजानः, ते नाममात्रेण 'विदेह' इति ख्याताः, कर्मणा तु न। एकदा निमिः नाम राजा, तव एव वंशे जातः, स यज्ञार्थं स्वगुरुं वसिष्ठं ऋषिं आमन्त्रयामास। तदा वसिष्ठः उवाच—'इन्द्रेण अहम् अद्य यज्ञार्थं आहूतः, तस्मात् तस्य यज्ञं कृत्वा तव यज्ञं करिष्यामि; तावत् त्वं यज्ञद्रव्याणि शनैः संनय।' इत्युक्त्वा स मुनिः इन्द्रस्य यज्ञं प्रति गतः। तदा निमिः अन्यं गुरुम् स्थापयित्वा, महायज्ञं अकरोत्। एतत् श्रुत्वा वसिष्ठः कोपेन तं शापयामास—'गुरौ अवमानेन तव शरीरम् अद्य पतिष्यति।' राजा अपि तम् एव शापयामास—'तव अपि शरीरम् एवम् पतिष्यति।' उभौ परस्परशापेन पतितौ, इति मया श्रुतम्। हे राजन्, कथं गुरुर्विदेहेन शप्तः? एषा कथा मम चित्ते कौतुकवत् प्रकाशते। तदा जनकः प्रत्युवाच—'यथार्थं त्वया भाषितम्, मम मतम् अपि तु एवं न मिथ्या। शृणु, हे ब्रह्मन्, मम गुरुः मह्यं मह्यमानः आसीत्। त्वं पितुः संगं त्यक्त्वा वनं गन्तुम् इच्छसि; तत्र पशुभिः सह सन्निधिम् अवाप्स्यसि, न संशयः। महाभूतानि सर्वत्र; कुत्र तव अनासक्तिः? तत्र अपि भोजनचिन्ता सदा भविष्यति; कथं त्वं निःस्पृहः भविष्यसि, हे मुने? यथा त्वं दण्डचर्मणोः चिन्तया वने अपि व्यग्रः, तथा अहम् अपि राज्यस्य चिन्तया, चिन्तयन् वा, न चिन्तयन् वा। त्वं संशयपीडितः दूरदेशात् आगतः, अहम् तु सर्वथा निःसंशयः, निःस्पृहः, निश्चलचित्तः। अहम् सुखेन स्वपिमि, सुखेन भुञ्जे, कदाचित् बन्धनं नास्ति, सदा तुष्टचित्तः। त्वं तु दुःखितः, 'बद्धोऽहम्' इति चिन्तया व्याकुलः; एषं संशयं त्यक्त्वा, सुखी भव, धृतिमान् भव। एषः शरीरः बन्धनं, 'मम नास्ति' इति निश्चयः मोक्षः; एवं वित्तं, गृहम्, राज्यं च—'मम नास्ति' इति निश्चयः एव मोक्षः।" एवं जनकस्य वचः श्रुत्वा शुकः प्रहृष्टः जातः, तं नमस्कृत्य शीघ्रं व्यासस्य श्रेष्ठाश्रमं प्राप। तत्र पुत्रस्य आगमनं दृष्ट्वा व्यासः अपि प्रहृष्टः, तं परिष्वज्य शिरसि च घ्राणं कृत्वा, पुनः तस्य कुशलं पप्रच्छ। स तत्र रम्ये आश्रमे पितुः समीपे स्थित्वा, वेदाध्ययनसम्पन्नः, सर्वशास्त्रविशारदः अभवत्। जनकस्य स्थितिं निरीक्ष्य, महात्मा शुकः पितुः आश्रमे परमं तुष्टिं प्राप। पितृणां कन्यासु पुण्यश्लोकाः पीवरी नाम सुन्दरी कन्या आसीत्; तां शुकः योगमार्गे स्थितः अपि भार्याम् अकरोत्। तया चतुर्नाम्नः पुत्राः अभवन्—कृष्णः, गौरप्रभः, भूः, देवश्रुतः। प्रसिद्धः व्यासपुत्रः कीर्तिं नाम कन्यां अपि उत्पाद्य, तां विभ्राजस्य पुत्राय महात्मने अनुहायै दत्तवान्। अनुहायाः पुत्रः बृहदत्तः, तेजस्वी, ब्रह्मविद्, पृथिवीपतिः, शाककन्यायां जातः। कालान्तरे नारदस्य उपदेशेन स परमज्ञानं, सर्वोत्तमं योगमार्गं च प्राप। स स्वं राज्यं पुत्राय समर्प्य, बदरिकाश्रमं गतः; मायाबीजोपदेशेन तस्य विज्ञानं निर्मलम् अभवत्। नारदस्य प्रसादेन स साक्षात् मुक्ति प्राप; शुकः अपि पितृस्नेहं परित्यज्य, कैलासशिखरे रमणीयस्थले स्थित्वा, ध्यानमग्नः, अनासक्तः, तस्मात् शिखरात् उत्पत्य, परमसिद्धिं प्राप। स आकाशे विचरन्, महातेजसा दीप्तः, सूर्यवत् बभौ; तस्य आरोहणेन शिखरं द्विधा अभवत्। तदा नानाविधानि अपि अपूर्वानि निमित्तानि दृष्टानि; शुकः आकाशे गच्छन्, दिव्यर्षिभिः स्तूयमानः, वायुवत् गगने विचरन्, सूर्यसमानः, अद्भुतप्रभया दीप्तिमान् बभौ। शुकस्य गमनात् व्यासः पुत्रवियोगेन संतप्तः, बारं बारं 'पुत्र! पुत्र!' इति विलपन्, कैलासशिखरं यावत् प्राप। तत्र यः शुकः पूर्वं शुकपक्षी रूपेण स्थितः, स व्यासस्य दुःखार्तं विलापं श्रुत्वा, सर्वभूतसाक्षी सन्, व्यासस्य शब्दं प्रतिशब्दं कृत्वा प्रतिध्वनिं दत्तवान्। अद्यापि तस्मिन्शिखरे स्पष्टः प्रतिध्वनिः श्रूयते। तथा व्यासः पुत्रवियोगेन शोकाकुलः, 'पुत्र! पुत्र!' इति विलपन्, दुःखसागरमग्नः, तत्र दृष्टः।