मुनिवरः शुकः राजानं जनकं प्रति सान्त्वनपूर्वकं पप्रच्छ—"सर्वेषां भूतानां अहिंसा नित्यम् आचर्या मनीषिभिः, किन्तु गृहीणां कस्य प्रकारेण सा साध्या, राजेन्द्र?" ततोऽपि सः विवेचयन् अवदत्—"धनलिप्सां न निवर्तयामि, न च राजसुखेषु स्पृहां शमयामि; युद्धे विजयस्य स्पृहा न नश्यति—कथं जीवन्नेव मुक्तो भविष्यामि?" पुनः सः अवदत्—"चौराणां मध्ये चौरचेतना, यतिनां मध्ये यतिचेतना; तव अपि ममेतिभावोऽस्ति—कथं तर्हि देहबन्धनात् मुक्तो भविष्यसि, राजन्? कटुक-तिक्त-आम्लादि स्वादान् अनुभवसि, शुभाशुभदर्शनं च; शुभे मनः प्रमुद्यते, अशुभे न एव, राजेन्द्र।" "जागरित-स्वप्न-सुषुप्त्याख्याः अवस्थाः तव सन्ति, राजन्; ताः कालेन प्रवर्तन्ते—कथं तर्हि चतुर्था अवस्था साध्या?" इति पृष्ट्वा पुनरुवाच—"पदातयः, अश्वाः, रथाः, गजाः सर्वे मम वशे; अहं सर्वस्वामी—इति चिन्तयसि, न वा?" "सर्वदा स्वादु भक्ष्ये तुष्टिम् अनुभवसि, एवं दुःखं च; पुष्पमालया वा सर्पेण वा—समत्वं कुत्र, राजेन्द्र?" इति पृष्ट्वा पुनरुवाच—"मुक्तपुरुषः भूमौ-पाषाणे-हेमनि समदृष्टिं करोति; सर्वत्रैकचित्तः सर्वभूतहिते प्रवर्तते।" "अद्य मम मनः न गृहिण्यादिषु रमते; निराशः सन् एकाकी विचरामि। असङ्गः, निरहङ्कारः, शान्तः, पत्रमूलफलभोजी, मृगवत् द्वन्द्वरहितः, निरुपाधिकः च विचरामि।" "किं गृहैः, वित्तेन, वा रमणीयया भार्यया, गुणातीतस्य मम, राजन्?" इति पृष्ट्वा पुनरुवाच—"बहुरूपेषु आसक्तिम् उपगच्छसि; मुक्तिम् इति मिथ्याचारः।" "कदाचित् शत्रुषु, कदाचित् वित्ते, कदाचित् सैन्ये चिन्तां करोति; कदा चिन्तारहितो भवसि, राजन्?" इति पृष्ट्वा अवदत्—"वैखानसाः मुनयः अपि, अल्पाहाराः, नियमविदः, संसारज्ञानं अपि जानन्तः, मोहं गच्छन्ति।" "तव वंशे जाताः 'विदेह' इति प्रसिद्धाः; एष नाम कुटिलम्, न अन्यथा। यथा विद्याधरः अज्ञः, जन्मान्धः सूर्यः, धनाढ्यः दरिद्रः—नामानि व्यर्थानि।" "यः यः तव वंशे राजा पूर्वं श्रुतः, सः 'विदेह' इति केवलं नाम्ना, कर्मणा न। निमिः नाम राजा तव वंशे अभूत्; सः यज्ञार्थं स्वगुरुं वसिष्ठं न्ययच्छत्।" "तदा सः आमन्त्रितः सन् मुनिः अवदत्—'इन्द्रेण यज्ञे न्ययोजि; तस्य समाप्तौ तव यज्ञं करिष्यामि; तावद् साधनानि योजय।' इति उक्त्वा सः इन्द्रयज्ञाय जगाम; निमिः अन्यं गुरुं स्थाप्य, महायज्ञं कृतवान्।" "इति श्रुत्वा वसिष्ठः कोपाविष्टः सन्, राजानं शशाप—'गुरुप्रत्याख्यानात् तव देहः अद्य पतिष्यति।' राजा अपि तम् शशाप—'तव अपि देहः पतिष्यति।' उभौ परस्परशापेन पतितौ—एवं श्रुतम्।" "राजन्, कथं गुरुर्विदेहेन शप्तः? एष मे हृदि कौतुकवत् प्रकाशते।" इत्युक्ते, जनकः प्रत्युवाच—"यदुक्तं तत्त्वमेव; किञ्च, मम गुरुः अतीव पूजितः।" "त्वं पितुः संगं त्यक्त्वा वनं गन्तुम् इच्छसि; तत्र मृगैः सह सन्निधिः स्याद्। महाभूतानि सर्वत्र; कुत्र अनासक्तः भविष्यसि? अन्नचिन्ता सदा स्यात्; कथं निर्व्यग्रः भविष्यसि, मुनिवर?" "यथा त्वं दण्डचर्मणोः चिन्तां करोति वने अपि, तथा अहम् अपि राज्यस्य; चिन्तयामि वा, न वा। त्वं सन्देहनिबद्धः, दूरदेशात् आगतः; अहं निरसन्देहः, निःस्पन्दः।" "ब्राह्मण, अहं सुखेन स्वपिमि, सुखेन खादामि; मनसा कदापि न बध्यामि, सदा तुष्टः।" इत्युक्त्वा अवदत्—"त्वं तु सदा दुःखी, 'बद्धः अस्मि' इति चिन्तया; सन्देहं त्यक्त्वा सुखी भव, स्थिरचित्तः।" "एष देहः बन्धनम्; 'न मम' इति निश्चयः मोक्षः; एवं वित्तगृहराज्ये अपि—'न मम' इति निश्चय एव मोक्षः।" एवं श्रुत्वा शुकः तस्य वचनेन प्रमुदितः, तं प्राञ्जलिः प्रणम्य शीघ्रं व्यासस्य परमाश्रमं जगाम। तत्र पितरं समीपं समागच्छन्तं दृष्ट्वा व्यासोऽपि हृष्टः, पुत्रं परिष्वज्य शिरसि अघ्राय पुनः कुशलं पप्रच्छ। सः तस्मिन रम्ये आश्रमे पित्रा सह स्थित्वा, वेदाध्ययनपरायणः, सर्वशास्त्रविशारदः अभवत्। जनकस्य स्थितिं निरीक्ष्य, सः महात्मा परमं तुष्टिं प्राप्य, पित्राश्रमे निवसन्। तत्र पितृदुहितॄणां मध्ये सौन्दर्ययुक्ता पीवरी नाम कन्या आसीत्; ताम् योगमार्गे स्थितः अपि शुकः भार्यां कृतवान्। तया चतुर्सुतान् जनयामास—कृष्णं, गौरप्रभं, भूिं, देवश्रुतम्। व्यासपुत्रः कीर्तिं नाम कन्यां अपि उत्पाद्य, सा विभ्राजस्य पुत्राय महात्मने अनुहाय दत्तवती। अनुः पुत्रः बभूव ब्रह्मदत्तः, वीर्यवान्, ब्रह्मविद्, पृथिव्याः स्वामी, शाककन्यायां जातः।