जनकः मुनिं प्रति उवाच— “स्त्रीसंगेन सततभोगेन च नरः सुखमवाप्नोति, तदभावे तु महद् दुःखमुपजायते। एवं सति, जीवन्नेव मोक्षः कथं स्यादिति?” ततो जनकः पुनरुवाच— “यज्ञे हिंसा स्पष्टा दृश्यते, तथापि सा अहिंसेति कथ्यते; हिंसा च हेतुभिः जायते, एषा निश्चिता सिद्धिः। यथा धूमः अग्नौ इन्धनसंयोगात् जायते, तदभावे चाग्निः धूमरहितः दृश्यते। एवं, हे मुनिश्रेष्ठ, वेदेषु या अहिंसा प्रोक्ता, सा स्पृहायुक्तानां हिंसा एव; निरासक्तानां तु न हिंसा इति ज्ञेयम्। यदकिञ्चनं कर्मासक्त्या अहंभावरहितं क्रियते, तद् विद्वद्भिः वेदज्ञैः अकृतमेव इति घ्यायते। गृहस्थानां तु, द्विजश्रेष्ठ, यज्ञे हिंसा दृश्यते; किन्तु यदकिञ्चनं कर्मासक्त्या अहंभावरहितं क्रियते—तदेव मुक्तिकामिनां स्वात्मवशीनां साक्षादहिंसा इति विद्धि।” एवमुक्ते, शुकः उवाच— “राजन्, मम हृदि एकः संशयः अवशिष्टः अस्ति—मायामध्ये वर्तमानेन कथं कामरहितः भवितुं शक्यते? शास्त्रज्ञानं लब्ध्वापि, नित्य-अनित्यवस्तुविवेकं कृत्वापि, मनः मोहं न त्यजति; तर्हि कथं जीवन्मुक्तिः स्यादिति? शास्त्रबोधः न तमोहरणाय समर्थः; यथा दीपप्रज्वलनमात्रेण तमः न निवर्तते। सर्वेषां भूतानां प्रति अहिंसा सततं आचर्या, इति मनीषिभिः उक्तम्; किन्तु, राजेन्द्र, गृहस्थेन कथं सा साध्या इति? धनकाङ्क्षा न निवर्तते, राज्यसुखेषु स्पृहा न शम्यते, विजयासक्तिः चिरन्तना; एवं सति, कथं जीवन्नेव मुक्तिः स्यात्? चौराणां मध्ये चौरचेतः, तपस्विनां मध्ये तपोभावः; ‘मम’ इति च ‘परस्य’ इति च भेदबुद्धिः तवापि दृश्यते—कथं तर्हि देहबन्धनात् विमुक्तः स्याः? तव रसेषु—तिक्त-तिक्ष्ण-कषाय-अम्लादिषु—अनुभवः, शुभाशुभयोः च दर्शनम्; शुभे मनसि हर्षः, अशुभे तु न; कथं समत्वं तव, राजन्? जागरणं, स्वप्नः, सुषुप्तिः—एते तव अवस्थाः; कालक्रमेण भवन्ति; कथं तु तुरीयदशा सिध्येत्, राजन्? पदातयः, अश्वाः, रथाः, गजाः—एते सर्वे तव वशे; सर्वस्य अधिपतिः इति मन्यसे वा न वा? स्वादुषु भोज्येषु सदा तुष्टिः, तुच्छे दुःखम्; पुष्पमालया वा सर्पेण वा, समत्वं क्व, राजश्रेष्ठ? मुक्तपुरुषः भूमिसुवर्णपाषाणेषु समदृष्टिः; सर्वत्रैकचित्तः, सर्वभूतहिते रतः। अद्य मे मनः गृहे, भार्यायाम्, अन्यत्र वा न रमते; मम निश्चयः—अहं सर्वथा निस्स्पृहः एकाकी विचरिष्यामि। निरासक्तः, निरममः, शान्तः, पत्रमूलफलाशनः, मृगवत् द्वन्द्वरहितः, निरुपाधिकः विचरामि। किम् मे गृहेण, वित्तेन, रूपवतीनां वा भार्यया, गुणातीतस्य विरक्तचेतसः? बहुरूपेषु तव चिन्ता, नानासक्तिषु तव प्रवृत्तिः; एषा मुक्तिरूपा मिथ्यैव, यः मुक्तिम् आत्मन्यभिमन्यते। कदाचित् शत्रुषु, कदाचित् वित्ते, कदाचित् सैन्ये तव चिन्ता; राजन्, कदा त्वं निस्स्पृहः स्याः? वैखानसाः मुनयः, अल्पभोजिनः, व्रतानुग्रहिणः अपि, संसारमोहग्रस्ताः भवन्ति, तस्य असत्यत्वं ज्ञात्वापि। तव वंशे जातानां ‘विदेह’ इति नाम; तद् नाम कुबुद्धिपरम्परा, अन्यथा कदापि न। यथा विद्याधरः अज्ञः, जात्यन्धः सूर्यः, धनाढ्यः दरिद्रः, एवं नामानि व्यर्थानि। पूर्वं ये तव वंशे राजानः श्रुताः, ‘विदेह’ इति केवलं नाम्ना, कर्मणा तु न। निमिः नाम राजा तव वंशे, यः यज्ञार्थं स्वगुरुं वसिष्ठं आमन्त्रयत्। स तदा आमन्त्रयित्वा, वसिष्ठः उवाच—‘अहं इन्द्रस्य यज्ञाय आमन्त्रितः अस्मि; तस्य यज्ञं समाप्त्वा तव यज्ञं करिष्यामि; तावत् यज्ञसामग्रीं शनैः संनय।’ इत्युक्त्वा, स ऋषिः इन्द्रयज्ञं प्रति प्रस्थितः; निमिः अन्यं गुरुं स्थाप्य महायज्ञं अकरोत्। एतद् श्रुत्वा, वसिष्ठः अतिविषण्णः सञ्जातः, स राजा अपि कुपितः, उभौ परस्परं शप्तवन्तौ—‘तव देहः अद्य पतिष्यति’ इति वसिष्ठः, ‘तवापि’ इति राजा। उभयोः शापात् उभयोः पतनं जातम्। राजन्, कथं गुरुः अपि विदेहेन शप्तः? एषा कथा मम मनसि विचित्रवत् प्रकाशते। जनकः प्रत्युवाच—‘यथार्थं वदसि, नात्र मिथ्या; तथापि मे गुरुः अतीव पूजितः आसीत्। त्वं पित्रा सह संगमं त्यक्त्वा, एकाकी वनं गन्तुम् इच्छसि; पशुभिः सह तव संगः सन्दिग्धः नास्ति। महाभूतानि सर्वत्र; तत्रापि आसक्तेः अभावः कथं? अन्नचिन्ता तत्रापि भवति; तर्हि कथं चिन्तारहितः भविष्यसि, मुनिवर? यथा त्वं दण्डाजिनयोः अपि वने चिन्तां करोति, तथा अहं राज्यस्य; चिन्तनं वा अचिन्तनं वा, मम चिन्ता नित्यं। त्वं संशयग्रस्तः दूरदेशात् आगतः; अहं तु संशयाभावात् सर्वथा निश्चलः। ब्राह्मण, अहं सुखेन स्वपिमि, सुखेन खादामि; मम मनः कदापि न बध्नाति, सर्वदा तुष्ट एव अस्मि।