शुकः तथा जनकः संवादं प्रवृत्तवन्तौ। शुकः ब्राह्मणं प्रति उक्तवान्—"आत्मा हि केवलं अनुमानतः ज्ञायते, प्रत्यक्षतः न कदापि दृश्यते; तस्य नित्यम् अविकृतस्य निर्मलस्य बन्धः कथं स्यात्?" तदा जनकः प्रत्यवदत्—"मन एव सुखदुःखयोः कारणं, द्विजश्रेष्ठ; मनः शुद्धे यदा सर्वं शुद्धं भवति। तीर्थयात्रा स्नानानि च पुनः पुनः कृतानि अपि, यदि मनः न शुद्धं, तत् सर्वं व्यर्थम्। न शरीरं, न जीवः, न इन्द्रियाणि, हे रिपुग्न, किन्तु मन एव मानवस्य बन्धमोक्षयोः कारणम्।" "आत्मा नित्यम् शुद्धः मुक्तः, कदापि न बद्धः; बन्धमोक्षौ मनसि एव वर्तेते, मनः शान्ते तयोः अभावः। शत्रु, मित्र, उदासीन—सर्वमपि मनसि एव; एकस्य विभागः द्वैतदृष्ट्या एव संभवति। जीवः सदा ब्रह्मैव, अत्र नान्वेषणम्; भेदबुद्धिः केवलं संसारे अस्ति। अज्ञानं, हे महात्मन्, ज्ञानस्य प्रकाशेन निवर्तते; ज्ञानी सदा ज्ञानाज्ञानयोः विवेकं कुर्यात्। छायायाः अस्तित्वं रविना एव ज्ञायते, तथा अज्ञानं विना ज्ञानस्य अनुभूति कatham?" "गुणाः गुणेषु एव वर्तन्ते, भूतानि तद्वत्; इन्द्रियाणि विषयेषु प्रवर्तन्ते—आत्मनि दोषः कः? वेदेषु सीमाः सर्वरक्षणाय स्थापिताः; अन्यथा धर्मनाशः स्यात्, यथा बौद्धेषु जातः, हे निष्पाप। धर्मनाशे वर्णाचारः लुप्यते, उल्लङ्घ्यते; अतः वेदमार्गानुगमनं शुभफलप्रदं।" ततः शुकः पुनः उक्तवान्—"राजन्, मे मनसि संशयः न निवर्तते; यद्यपि तव वचनं शृणोमि, समाधानं न लभे। वेदधर्मे हिंसा दृश्यते, अधर्मयुक्तः; कथं वेदविहितः धर्मः मोक्षदः स्यात्? प्रत्यक्षं दुश्चरितानि दृश्यन्ते—सोमपानं, पशुहिंसा, मांसभक्षणं च। सौत्रामणौ मद्यपानं निर्दिष्टम्; द्यूतम् अपि, विविधव्रतानि च।" "पुरा शशबिन्दुः नाम राजा आसीत्, यज्ञनिष्ठः, धर्मात्मा, सत्यसागरः; धर्मसेतुपालकः, पथभ्रष्टानां नायकः, बहुयज्ञकृत्, दानव्रतवान्। तस्य चर्मभिः पर्वतः विंध्यसमानः जातः; मेघजलधौतस्य चर्मन्वती नदी उत्पन्ना। स राजा स्वर्गं गतः, कीर्ति स्थिरा; तस्मात् वेदधर्मे मे मनः न प्रवर्तते।" "स्त्रीसंगेन, विषयसुखेन, नरः सुखं प्राप्नोति; तयोः अभावे दुःखं प्राप्नोति—कथं जीवन्मुक्तिः स्यात्?" तदा जनकः प्रत्यवदत्—"यज्ञे हिंसा दृश्यते, तथापि अहिंसा इति कथ्यते; हिंसा उपादानात् जायते, एषा निश्चिता। यथा धूमः अग्नौ इंधनात्, तदभावे अग्निः निर्विकल्पः। अहिंसा वेदविहिता तृणादीनां आसक्तानां हिंसा भवति; विरक्तानां न एव।" "यः कर्म आसक्तिरहितं अहंकाररहितं च, स तत्त्वज्ञैः कृतं न इति उच्यते। गृहस्थस्य यज्ञहिंसा दृश्यते; किन्तु कर्म आसक्तिरहितं अहंकाररहितं च—एषा सत्यम् अहिंसा, आत्मविनीतानां मोक्षकामिनां।" ततः शुकः विवाहादिकं वर्णयन् पुनः प्रश्नं प्रस्थापितवान्—"राजन्, मम हृदि संशयः तिष्ठति; मायामध्ये स्थितः कथं निरासक्तः स्यात्? शास्त्रज्ञानं लब्ध्वा नित्यनित्यविवेकं कृत्वा अपि, मनः मोहं न त्यजति; कथं जीवन्मुक्तिः?" "शास्त्रज्ञानं तिमिरं न छिनत्ति; यथा दीपप्रदीप्ते अपि तमः न निवर्तते। सर्वेषु भूतेषु अहिंसा सदा आचर्या; किं तु, गृहस्थेन कथं सा साध्या? धनलिप्सा न शान्ता, राज्यसुखलिप्सा न निवर्तते; विजयस्पर्धा अपि तिष्ठति—कथं जीवन्मुक्तिः?" "चौराणां मध्ये चौरबुद्धिः, तपस्विनां मध्ये तपस्विबुद्धिः; तव अपि 'मम' 'अस्य' इति भेदबुद्धिः—कथं देहबन्धनात् मुक्तिः? तीक्ष्णं, कटुं, तिक्तं, अम्लं च स्वादयन्ति, शुभाशुभं च पश्यन्ति; शुभे मनः रमते, अशुभे न रमते—कथं समत्वं?" "जाग्रत्, स्वप्न, सुषुप्ति—त्रयः अवस्थाः तव; कालानुसारं ताः वर्तन्ते—कथं चतुर्थी स्थिति प्राप्यते?" "पदाति, अश्व, रथ, गजः सर्वे तव वशे; सर्वस्य स्वामी अहम् इति चिन्तयसि वा, न वा?" "सदा स्वादिष्टं खादन् तुष्टः, दुःखितः अपि; माला वा सर्पः वा, समत्वं कुतः?" "मुक्तः पुरुषः भूमिं, शिलां, सुवर्णं समम् पश्यति; सर्वत्र एकचित्तः, सर्वभूतहिते प्रवर्तते।" "अद्य मे मनः गृहेषु, पत्न्यादिषु न रमते; मम निश्चयः—एकाकी, निरासक्तः, विचरामि।" "विरक्तः, निरममः, शान्तः, पत्रमूलफलभक्षी, मृगवत् द्वैतरहितः, निरुपाधिः विचरामि।" एवं शुकजनकयोः संवादः धर्म, मोक्ष, मनः, शुद्धता, गृहस्थधर्म, अहिंसा, शास्त्रज्ञान, समत्वं, विरक्ति, जीवन्मुक्तिः च विषयेषु प्रवृत्तः।