श्रद्धा मनोः प्रिया स्वपत्यर्थं पुरोहितं प्रार्थयामास— “मम कन्या जायेत, हे ब्रह्मन्, तत्रोपायः क्रियताम्।” ततो ब्राह्मणः स्वचित्ते चिन्तयन् कन्यां हविषि न्यवेदयत्; तस्मात् तस्मिन्ननियमात् कन्या नाम्ना इला जाता। तां कन्यां दृष्ट्वा राजा मनुः सङ्कुलचित्तः गुरुम् उवाच— “भगवन्, अत्र किमिदं सङ्कल्पविप्रतिपत्तिम् आगतम्?” इति। एवं श्रुत्वा स मुनिः विचार्य पुरोहितस्य दोषं ज्ञात्वा, इलायाः पुंस्त्वमिच्छन्, भगवत्स्मरणं शरणं जगाम। मुनितपसः सामर्थ्येन च परमेश्वरानुग्रहेण च, सा इला सर्वलोकसाक्षिकया पुंस्त्वं प्राप। गुरुणा दीक्षितः स सुद्युम्नः मनोः पुत्रः सर्वविद्यायां समुद्र इव नद्याः प्रतिष्ठितः। अनन्तरं कालान्तरात् स सुद्युम्नः यौवनं प्राप्तः सिन्धुश्वरे आरूढः शिकारार्थं वनं प्रविवेश। स च स्वसैन्येन सह वनान्यन्यतराणि भ्रमन्, विधिनैव तं राजपुत्रं हेमाद्रिपदस्य निकटे किञ्चन वनं प्रविश्य अवतीर्णः। तत्र तस्मिन्नवसरे देवदेवः शङ्करः स्वपत्नीमपर्णया सह क्रीडां कुर्वन् आसीत्। तदा तत्र शिवदर्शनलालसा ऋषयः आगताः; तान् दृष्ट्वा गिरिजा लज्जिता बभूव। तौ गिरिशगिरिजौ रममाणौ दृष्ट्वा, ते तपस्विनः मुनयः निवृत्ताः वैकुण्ठधामं जग्मुः। ततः प्रियया सह एकान्तकामुकः शिवः तद्वनं शप्तवान्— “अद्यप्रभृति यः कश्चन पुरुषः अत्र प्रविशेत्, स स्त्री भविष्यति” इति। ततः प्रभृति तं देशं पुरुषाः परिहृत्य जग्मुः; सुद्युम्नस्तु तत्र प्रविश्य उत्तमा स्त्री अभवत्। अश्वान् अपि तस्याः कदलीनां रूपेण परिणतान्, अनुयायिनश्च स्त्रीत्वं प्राप्तान् दृष्ट्वा, सा विस्मिता बभूव; ततः सा रम्या स्त्री वनान्यन्यानि विचचार। एकदा सा बुधाश्रमस्य समीपं प्राप्ता। तां सर्वाङ्गसुन्दरीं, उन्नतपीनस्तनयुगलां दृष्ट्वा— बिम्बाधरां, मल्लिकाकुसुमदन्तपङ्क्तिं, सुन्दरमुखीं, कमललोचनां— कामबाणैः विद्धः सोमपुत्रः देवः बुधः ताम् अचिन्तयत्। सा अपि सुकेशान्तविलसिता बुधं कामयामास; अतः सा तत्रैव तस्याश्रमे रममाणा निवसति स्म। कालेन बुधः मित्रावरुणसम्भूतः तस्या एकं पुत्रं जनयामास— तस्य नाम पुरूरवाः। कतिपयवर्षात्परं सा स्वपूर्वजीवनं स्मृत्वा दुःखिता सञ्जाता, बुधाश्रमं परित्यज्य, गुरोः वसिष्ठस्य आश्रमं गत्वा, प्रणम्य, सर्वं वृत्तान्तं निवेद्य, पुंस्त्वलाभाय शरणं जगाम। वसिष्ठस्तु तस्याः वृत्तान्तं ज्ञात्वा कैलासशिखरं गत्वा शम्भुं पूजयामास, भक्त्या स्तुतिं चकार। स तं शंकरं जटाधरं, अर्धाङ्गिनं गिरिजया, चन्द्रशेखरं नमस्कृत्य— “नमः शिवाय, नमः शंकराय, नमो जटाधराय। नमो गिरिजार्धशरीराय, नमश्चन्द्रशेखराय। नमोऽस्तु सुखदाय, कल्याणदाय, कैलासवासिने, नीलकण्ठाय, भक्तानां भोगमोक्षप्रदाय। नमः शिवाय, शुभरूपाय, शरणागतत्रासहारिणे, वृषवाहनाय, सर्वाश्रयाय, परात्मने। ब्रह्मविष्ण्वीश्वररूपाय सृष्टिस्थितिसंहारकृते, देवेशाय, वरदाय, त्रिपुरारये। नमो यज्ञरूपाय, यज्ञफलप्रदाय, गङ्गाधराय, यस्य केशाः सूर्यचन्द्राग्निनेत्राणि च।”— इति स्तुत्वा। एवं स्तुतः स भगवान् जगदधीशः वृषारूढः अम्बिकया सहितः कोटिसूर्यसमप्रभः प्रकटः अभवत्। स रजताचलसदृशः, त्रिनेत्रः, चन्द्रशेखरः, प्रहृष्टचित्तः, प्रपन्नं मुनिं प्रीत्या प्राह— “वरं वृणीष्व मुनिश्रेष्ठ! यद्यदिच्छसि तत् ब्रूहि।” इति। मुनिः साष्टाङ्गं प्रणम्य पुंस्त्वमेव याचितवान्। तदा कृपया भगवान् उवाच— “मासमेकं पुरुषो भविष्यसि, मासमेकं स्त्रीरपि।” इति। एवं शम्भोः वरं प्राप्य, महर्षिः जगदम्बिकां महेश्वरीं भक्त्या प्रणम्य, तां चन्द्रकान्तिसमप्रभां, सुहासिनीं, भक्त्या स्तुत्वा, इलायाः पुंस्त्वमवाञ्छत्। “जय जय महादेवि, भक्तानुग्रहदायिनि! जय देवपूजिते, अनन्तगुणनिलये! पुनः पुनः नमोऽस्तु देवेश्वरि, शरणागतवत्सले! जय दुर्गे, दुःखनाशिनि, दैत्यसंहारिणि! भक्त्यावाप्ये, महामाये, नमो जगन्मातरि, तव पादपङ्कजं संसारसागरतरिण्युपायः। ब्रह्मादयः देवाः अपि तव पादसेवनात् सृष्टिस्थितिसंहाराधिपत्यं प्राप्नुवन्ति। कृपां कुरु देवेश्वरि, धर्मार्थकाममोक्षप्रदायिनि; त्वां स्तोतुं कः समर्थः? अहं केवलं प्रणतानां गणः।” इत्येवं भक्त्या वसिष्ठेन स्तुता सा दुर्गा नारायणी तुष्टा बभूव। ततः सा महादेवी प्रणतार्तिनाशिनी मुनिं प्राह— “सुद्युम्नगृहं गच्छ, भक्त्या मां पूजय। नवाहानि मम प्रियतमं देवीभागवतपुराणं स्नेहेन सुद्युम्नाय पठ।” इति।