विद्यायाः सम्यगधिगम्य, वेदान् वेदान्तांश्च सम्यक् पठित्वा, आचार्याय यथोचितं दक्षिणां दत्त्वा, गृहमेधिनोऽश्रमं प्रत्यागच्छेत्। तत्र पत्न्या सह गृहे निवसन्, धर्मेण जीवन्ति, सन्तुष्टः, निरपेक्षः, दोषशुद्धः, अग्निहोत्रादिकर्माणि कुर्वन्, सत्यं वदन्, शुचिर्भवति। पुत्रं पौत्रं च लब्ध्वा, स तपसा षड्रिपूंश्च जित्वा, पत्नीं पुत्राय सम्प्रदाय, वानप्रस्थाश्रमं प्रविशेत्। तत्र धर्मविद्भिः सम्यग् अग्नीन् स्वात्मनि न्यस्य, यदा क्लान्तः स्यात्, चतुर्थमाश्रमं, यथाशास्त्रं विशुद्धचित्तः, विरक्तः, सेवेत। विरक्तः एव संन्यासाय पात्रं स्यात्, अन्यथा न कदापि; एष वेदानां सत्यमुक्तं, मम च निश्चयः। हे शुक, वेदेषु अष्टचत्वारिंशत्संस्काराः कीर्तिताः; तेषु चत्वारिंशत् गृहस्थस्यैव मुनिभिः विहिताः। मोक्षकामस्य शमाद्यष्टगुणाः विधायिताः; मुनिभिः क्रमशः आश्रमेषु प्रवृत्तिः उपदिष्टा। शुक उवाच—यदा हृदि वैराग्यमुत्पद्यते, ज्ञानं च साक्षात्कारसहितं लभ्यते, तदा नूनं आश्रमेषु वा, वनेषु वा वासः कर्तव्यः। जनक उवाच—इन्द्रियाणि बलवन्ति, हे मानद, तानि यदि निगृहीतानि न स्युः, तदा अमुक्तात्मनः बहुव्यसनानि कुर्वन्ति। यो संन्यासी जातः, तत्र यदि अन्नकामनादिकाः उत्पद्यन्ते, कथं स तद्विकारैः न बाध्येत? कामजालं दुष्प्रापं, न च शान्त्यै कारणं; तस्मात् तस्य प्रशमाय शनैः शनैः त्यागः कर्तव्यः। यथा अधस्तात् शयानः न पतति, ऊर्ध्वशयानः तु पतति; तथा संन्यासी मार्गात् पतितः पुनः लब्धुं न शक्नोति। यथा पिपीलिका मूलात् शाखां शनैः शनैः गच्छन्ती फलमाविशति, तथा शनैः शनैः एव गन्तव्यम्। पक्षी त्वरया उड्डीय, क्लान्तः भवति; पिपीलिका विश्रान्त्या फलमवाप्नोति। कामबलसमन्वितं मनः, आत्मनिग्रहेण रहितैः न विजेयम्; तस्मात् आश्रमक्रमेण शनैः शनैः निग्रहेण शमयेत्। गृहस्थाश्रमे अपि स्थितः, शान्तः, बुद्धिमान्, जितेन्द्रियः, लाभालाभयोः न हृष्यति न च शोचति, समत्वेन वर्तते। स्वकर्माणि कृत्वा, सङ्गं त्यक्त्वा, चिन्तामपि परित्यज्य, आत्मतुष्ट्या सदा मुक्तः भवति, अत्र न संशयः। पश्य, अहं राज्यमास्थाय अपि जीवन्मुक्तः अस्मि, हे अनघ; यथेच्छं चरामि, मयि किञ्चिदपि न जायते। नानाभोगान् अनुभूय, नानाकर्माणि कृत्वा अपि, यथास्थितः एव तिष्ठामि; एवं त्वमपि मुक्तो भविष्यसि। यद् दृश्यते अदृश्यं वा, तत् बद्धमित्येवोच्यते; दृश्यं पञ्चभूतानि तेषां च गुणाः। आत्मा तु अनुमानतः ज्ञेयो, प्रत्यक्षेण न दृश्यते; कथं तर्हि, हे ब्राह्मण, नित्यमुक्तः शुद्धः च बध्येत? मन एव सुखदुःखयोः कारणं, हे द्विज; यदा तत् विशुद्धं भवति, सर्वं विशुद्धमेव। तीर्थयात्रया, पुनःपुनः स्नानेन अपि, यदि मनः न विशुद्धं, तदा सर्वं व्यर्थम्। न शरीरं, न जीवः, न च इन्द्रियाणि, हे रिपुदमन; केवलं मन एव बन्धमोक्षयोः कारणम्। आत्मा सदा शुद्धः मुक्तः च, कदाचित् न बद्धः; बन्धमोक्षौ मनसि एव स्थितौ, तस्य शान्तौ तौ नश्यतः। शत्रुमित्रमध्यस्थभेदाः मनसः एव; एकत्वे द्वैतदृष्ट्या भेदः कथं स्यात्? जीवः सदा ब्रह्मैव, अत्र अधिकं विचारणीयं नास्ति; भेदबुद्धिः केवलं व्यावहारिके लोके। अयं तु अज्ञानः, हे महाभाग, ज्ञानात् नश्यति; ज्ञानी ज्ञानाज्ञानयोः सदा विवेकं कुर्यात्। यथा छाया न स्यात् विना सूर्यप्रकाशं, तथा अज्ञानं विना ज्ञानस्य कथं बोधः? गुणाः गुणेषु वर्तन्ते, भूतानि च तथा; इन्द्रियाणि विषयेषु प्रवर्तन्ते—अत्र आत्मनः दोषः कः? वेदेषु मर्यादा सर्वरक्षणाय स्थापिताः; अन्यथा धर्मनाशः स्यात्, यथा बौद्धेषु जातः, हे अनघ। धर्मे नष्टे, वर्णाचारः नश्यति, अतिचर्यते; तस्मात् वेदमार्गानुगमनं शुभाय भवति। शुक उवाच—राजन्, मम संशयः न निवर्तते; यत्त्वया उक्तं, शृण्वतः मम न समाधानं याति। वैदिकधर्मे हिंसा दृश्यते, अधर्मपूर्णः च; कथं वैदिकधर्मः मोक्षदः स्यात्, हे नृप? प्रत्यक्षं चापि दुर्वृत्तानि दृश्यन्ते—सोमपानं, पशुवधः, मांसभक्षणं च। सौत्रामणौ मद्यपानं प्रत्यक्षं विधीयते; द्यूतम् अपि, विविधव्रतानि च उक्तानि। श्रूयते हि पूर्वं शशबिन्दुः नाम राजा, स यज्ञरतः, सदा धर्मात्मा, दानशीलः, सत्यसागरः च। धर्मसेतुपालकः, पथभ्रष्टानां च नृपतिः, स अनेकयज्ञान् कृत्वा, विपुलं दानं दत्तवान्। तस्य चर्मभिः विन्ध्यसमं पर्वतमुत्पन्नम्; मेघजलधौताच्चर्मण्वती पुण्या नदी जाता। स राजा अपि स्वर्गं गतः, तस्य कीर्तिः स्थिरा पृथिव्याम्; एवं वेदधर्मे मम मनः न प्रवर्तते।