शुक उवाच – मम पिता व्यासः माम् इत्युक्तवान्, “राजन्, पत्नीं गृहाण। सर्वेषु आश्रमेषु गार्हस्थ्याश्रम एव श्रेष्ठः।” अहं तस्य तद् उपदेशं न स्वीकृतवान्, बन्धनरूपत्वं तत्र पश्यन्, अपि गुरोः वाक्यात्। सः पुनरुवाच, “एतत् न बन्धनम्।” तथापि अहं तदनुसारं नाचरम्। मम मनसि संशयं दृष्ट्वा, सः श्रेष्ठऋषिः सत्यं वाक्यम् अवदत्, “मिथिलां गच्छ, मा शोचिः।” तत्र जनकः राजा, यो विदेह इति प्रसिद्धः, पुरुषेषु जीवन्मुक्तत्वेन कीर्तिमान्, राज्यं निर्व्यग्रः पालयति। सः, राज्यं पालयन् अपि, मायाजालैः न बद्धः। तस्मात्, हे पुत्र, त्वं गार्हस्थ्यजीवनं किमर्थं भीषसि, रिपुतापन? तं राजर्षिं पश्य, मनसि मोहं त्यज; सौभाग्यवत् त्वं, पत्नीं गृहाण वा, अथवा तस्मात् राज्ञः पृच्छ। सः राजा तव मनसि उत्पन्नं संशयं निवारयिष्यति; तस्य वचः श्रुत्वा शीघ्रं मम समीपं आगच्छ, पुत्र। एवमुक्त्वा, अहम्, हे महाभाग, तस्याज्ञया तव पुरीम् आगतः। मोक्षमिच्छामि, हे राजन्, किं कर्तव्यं, शंस मे, निष्पाप। किं तपसा, तीर्थयात्रया, व्रतैः, यज्ञैः, स्वाध्यायेन, पुण्यक्षेत्रसेवया, उत ज्ञानमुक्त्युपायः इति वद। जनक उवाच – शृणु, यत् ब्राह्मणः मोक्षमिच्छन् कर्तव्यम्; दीक्षितः सः प्रथमं गुरुकुले वेदाध्ययनं कुर्यात्। वेदान् वेदान्तांश्च सम्पठ्य, आचार्याय दक्षिणां दत्त्वा, गृहं प्रतिगम्य, भार्यया सह गार्हस्थ्याश्रमे वसेत्। सः धर्मेण जीवेत्, संतुष्टः, निराशः, दोषरहितः, अग्निहोत्रादिकर्माणि कुर्वन्, सत्यवक्ता, शुचिः च। पुत्रं पौत्रं च लब्ध्वा, वानप्रस्थाश्रमे प्रविशेत्, षड्रिपून् तपसा जित्वा, भार्यां पुत्राय समर्पयेत्। सर्वान् अग्नीन् यथाविधि आत्मनि संस्थाप्य, धर्मज्ञः, क्लान्तः सन्, चतुर्थाश्रमे शुद्धः विरक्तः च वसेत्। वैराग्यवान् एव संन्यासाय अर्हति, नान्यथा; एष वेदवचनस्य सारः, मम च निश्चयः। हे शुक, वेदाः अष्टचत्वारिंशत् संस्कारान् वदन्ति; तेषु चत्वारिंशत् गार्हस्थ्यस्यैव ऋषिभिः विधीयन्ते। अष्टौ गुणाः, शमादयः, मोक्षकामस्य निर्दिष्टाः; पण्डितैः एकैकाश्रमात् परं परं गन्तव्यम् इति उपदिष्टम्। शुक उवाच – यदा हृदि वैराग्यम् उत्पद्यते, ज्ञानं च साक्षात्कारसहितं लभ्यते, तदा आश्रमेषु वा, अरण्येषु वा, नित्यम् वर्तितव्यम्। जनक उवाच – इन्द्रियाणि बलवन्ति, हे मानद, तानि अयुक्तस्य निग्रहीतुं न शक्यन्ते, तदा नानाव्यग्रता जायते। संन्यासी सन्, यदि तृष्णा भोजनस्य, विषयरसस्य, शय्यायाः, सुतस्य वा जायते, तर्हि तद्विकारसमये कथं न क्षुभ्येत्? कामजालं दुष्प्राप्यं, शमाय न युक्तम्; तस्मात् शनैः शनैः तद् त्यक्तव्यम्। यथा अधः शयानः न पतति, उपरि शयानः तु पतति; तथा पतितः संन्यासी पुनः स्वमार्गं न लभते। यथा पिपीलिकाः मूलात् शाखां शनैः शनैः गच्छन्ति, तदा फलम् सुखेन प्राप्नुवन्ति। पक्षी तु वेगेन उड्डीय, विघ्नान् अवज्ञाय, खिद्यते; पिपीलिका स्ववृत्त्या विश्रान्त्या च फलम् प्राप्नोति। मनः कामबलवद्, आत्मसंयमहीनैः न विजेयम्; तस्मात् शनैः शनैः आश्रमक्रमेण निग्रहीतव्यम्। गृहस्थाश्रमे स्थितोऽपि, शान्तः, विद्वान्, जितेन्द्रियः, लाभालाभयोः समो भवेत्, न हृष्येत्, न शोचेत्, समचित्तः स्यात्। स्वधर्मं कुर्वन्, संगं चिन्तां च त्यक्त्वा, आत्मतुष्ट्या संतुष्टः, सः मुक्तः—अत्र न संशयः। पश्य, अहम् अपि राज्यम् आस्थितः सन्, जीवन्मुक्तः अस्मि, हे निष्पाप; यथेच्छं चरामि, मयि किंचिदपि न जायते। नानाविधैः भोगैः, नानाकर्मभिः च कृत्यम् कुर्वन् अपि, यथावत् एव स्थितः अस्मि; एवं त्वम् अपि, निष्पाप, मुक्तो भविष्यसि। यत् दृश्यते, अदृश्यते वा, तत् बद्धमिति उच्यते; दृश्ये पञ्चमहाभूतानि, तेषां गुणाश्च। आत्मा तु अनुमानतः ज्ञायते, न प्रत्यक्षतः; कथं तर्हि, हे ब्राह्मन्, सः नित्यमुक्तः, निर्मलः, बद्धः स्यात्? मन एव सुखदुःखयोः कारणम्, हे द्विज, मनः शुद्धे सर्वम् एव शुद्धम्। क्षेत्रयात्रां पुनः पुनः कृत्वा अपि, मनः शुद्धं न चेत्, सर्वं व्यर्थम्। न शरीरम्, न जीवः, न इन्द्रियाणि, हे रिपुतापन, किन्तु मन एव मनुष्याणां बन्धमोक्षयोः कारणम्। आत्मा नित्यम् शुद्धः, मुक्तः, न कदापि बद्धः; बन्धमोक्षौ मनसि एव, शमोपशमे तौ नश्यतः। शत्रुः, मित्रम्, उदासीनः इति भेदाः मनसः एव; अद्वैते कथं भेदः, द्वैतदर्शनं विना? जीवः सदा ब्रह्मैव; अत्रान्यत् विचारणीयम् नास्ति। भेदबुद्धिः केवलं संसारे प्रवर्तते। एषा अविद्या, हे महाभाग, ज्ञानात् निवर्तते; पण्डितैः नित्यं विज्ञानाविद्ययोः विवेकः कर्तव्यः। यथा छाया न सौर्यतेजो विना ज्ञायते, तथा अविद्यां विना ज्ञानस्य कथं बोधः? गुणाः गुणेषु वर्तन्ते, भूतानि च; इन्द्रियाणि विषयेषु प्रवर्तन्ते—अत्रात्मनः कः दोषः? एवं, शुकः पितुर्वचनं श्रुत्वा मिथिलां गतः, जनकस्य उपदेशं श्रुत्वा, आत्मनः संशयं निवृत्तवान्, मोक्षमार्गे स्थितः।