शुकः आत्मनि संन्यस्तचित्तः, क्रोधं विजित्य, न हर्षं न दुःखं अनुभूतवान्। तेषां विकारान् निरीक्ष्य, सः समः स्थिरः च अवस्थितः। तस्मै स्त्रियः सुशोभितं सुसंस्कृतं शय्यासनं, बहु मूल्यवस्त्रैः भूषितं, विविधोपकरणैः युक्तं दत्त्वा। शुकः कुशग्राम् आदाय, पादप्रक्षालनं कृत्वा, सायं सन्ध्यां पूजयित्वा, ध्यानं प्रविष्टः। रात्रेः एकपrahare ध्यानस्थितः, ततः निद्रां उपगच्छत्; द्वौ प्रहरौ सुप्त्वा, शुकः पुनः उत्थितः। रात्रेः अन्तिमे प्रहरे, सः पुनः ध्यानं प्रविष्टः; स्नानं कृत्वा प्रातःकाले कृत्यं सम्पाद्य, एकाग्रचित्तः पुनः उपविष्टः। तस्य आगमनं श्रुत्वा, शुद्धः जनकः राजा मन्त्रिभिः सह, पुरोहितं पुरतः स्थापयित्वा, गुरुपुत्रं समीपं आगच्छत्। राजा यथायोग्यं सत्कारं कृत्वा, उत्तमं आसनं दत्त्वा, कुशलं पृच्छित्वा, दुग्धसमृद्धां गौः प्रदत्तवान्। शुकः राजस्य पूजा विधिवत् स्वीकार्य, प्रत्युत्तरं राजस्य कुशलं पृच्छत्, आत्मनं रोगरहितं उद्घोषितवान्। विनयपूर्वकं कुशलं पृच्छित्वा, राजा शान्तं व्याससुतं शुकं, सुखासीनं, प्रश्नं अपृच्छत्। "भाग्यवान्! त्वं कामरहितः सन्, मम समीपं किमर्थं आगतः? ब्रह्मश्रेष्ठ! प्रयोजनं कथय।" शुकः उक्तवान्—"मम पिता व्यासः उक्तवान्—'राजन्, पत्नीं गृह्य गृहस्थाश्रमं श्रेयः।' अहं तं उपदेशं न स्वीकृतवान्, तं बन्धनरूपं मन्ये; गुरोः अपि उपदेशं न अकरवम्। सः पुनः उक्तवान्—'न एष बन्धनः।' तथापि अहं न अकरवम्। मम मनः संशयं दृष्ट्वा, सः महर्षिः सत्यं उक्तवान्—'मिथिलां गच्छ, शोकं मा कुरु।' तत्र जनकः राजा, विदेहः, जीवन्मुक्तः, राज्यं निर्व्यग्रं पालयति। सः राजा, राज्यं पालयन् अपि, मायाजालैः न बध्यते; हे पुत्र! गृहस्थजीवनं किमर्थं त्वं भीतः? सः राजसिंहं पश्य, मनसि मोहं त्यज; भाग्यवान्, पत्नीं गृह्य, अथवा तं राजं पृच्छ। राजा तव संशयं विमोचयिष्यति; तस्य वचनं श्रुत्वा शीघ्रं मम समीपं आगच्छ।" "महान् राजन्, तस्य आदेशेन अहं तव नगरं आगतः; मोक्षं इच्छामि, राजन्—निर्दोष! यत् करणीयं, तद् कथय। तपः, तीर्थयात्रा, व्रतं, यज्ञः, अध्ययनं, पुण्यक्षेत्रसेवा, ज्ञानं वा मोक्षसाधनं किम्?" इति शुकः पप्रच्छ। जनकः उक्तवान्—"मोक्षमार्गं इच्छन् ब्राह्मणः किम् कुर्यात्, तद् शृणु। उपनयने कृत्वा, प्रथमं आचार्यगृहे वेदाध्ययनं कुर्यात्। वेदं वेदान्तं च अधीत्य, आचार्याय दक्षिणां दत्त्वा, गृहं प्रत्यागत्य, पत्नीं गृह्य, गृहस्थाश्रमे वसन्। धर्मेण जीवेत्, तुष्टः, निराशः, दोषशुद्धः, अग्निहोत्रादिकं कृत्वा, सत्यं वदन्, शुद्धः च। पुत्रं पौत्रं च प्राप्त्वा, वने वानप्रस्थाश्रमे प्रविश्य, षड् रिपून् तपसा जित्वा, पत्नीं पुत्राय समर्प्य। सर्वान् अग्नीन् आत्मनि स्थापयित्वा, धर्मविद्, श्रान्तः सन्, चतुर्थे आश्रमे शुद्धः, विरक्तः, वसेत्। केवलं विरक्तः संन्यासयोग्यः; अन्यथा न। एष वेदवाक्यः, एष मम निश्चयः।" "हे शुक! वेदाः अष्टचत्वारिंशत् संस्कारान् घोषयन्ति; तेषु चत्वारिंशद् गृहस्थस्यैव, महर्षिभिः निर्दिष्टम्। शमादिभिः अष्टगुणाः मोक्षेच्छोः अनुकूलाः; विद्वदुपदेशः आश्रमपरम्परया गन्तव्यम्।" शुकः उक्तवान्—"यदा वैराग्यं हृदये जायते, ज्ञानं च साक्षात्कारसहितं, तदा आश्रमेषु वा, वनेषु वा, निश्चितं वासः।" जनकः पुनः उक्तवान्—"इन्द्रियाणि बलवानि, सम्मानदातः! यदि निग्रहः न भवेत्, अमूढस्य बहुधा विकारं जनयन्ति।" "यः संन्यासी अभवत्, तस्मिन् भोजनं, रमणं, शय्या, पुत्रादिकामना जायते, तदा विकारं कथं न स्यात्? कामजालं दुरतिक्रमम्, शान्तिं न यच्छति; अतः तस्य शमनार्थं शनैः त्यक्तव्यम्।" "यः अधः शय्यायाम् उपविष्टः, न पतति; यः ऊपरि शय्यायाम् सुप्तः, पतति; एवं संन्यासी पतितः, मार्गं पुनः कठिनं प्राप्नोति।" "यथा पिपीलिका मूलात् शाखां शनैः शनैः गच्छति, फलम् आरामेण प्राप्नोति। पक्षी विघ्नान् उपेक्ष्य शीघ्रं उड्डीयति, श्रान्तः भवति; पिपीलिका विश्राम्य, फलम् सुखेन प्राप्नोति।" "कामबलेन मनः अविजितं, आत्मनिग्रहविहीनः न जयेत्; अतः आश्रमक्रमेण शनैः शमयितव्यम्।" "गृहस्थाश्रमे स्थितः अपि, शान्तः, ज्ञानी, जितेन्द्रियः, लाभालाभयोः समः, न हर्षं न शोकं, समत्वं धारयेत्।" "स्वधर्मं कृत्वा, आसक्ति चिन्ता च त्यक्त्वा, आत्मतुष्टः, मोक्षं प्राप्नोति—नात्र संशयः।" "पश्य, अहं राज्ये स्थितः अपि, जीवन्मुक्तः; यत्र इच्छामि तत्र भ्रमामि, किञ्चित् न जायते।" "विविधं सुखं भुञ्जानः, बहु कृत्यं कुर्वन्, यथावत् स्थितः; एवं त्वं अपि मुक्तः भविष्यसि।" "यत् दृश्यं अदृश्यं वा, बन्धनं उच्यते; कथं अन्यथा? दृश्यं पञ्चभूतानि, तेषां गुणाः अपि।