द्वारपालेन तत्र स्थितः, शुकः तिष्ठन् निर्जनः, मोक्षं चिन्तयन्, काष्ठवत् स्थिरः अभवत्। छायायां सूर्यप्रकाशे च, महान् तपस्वी, उभे समं पश्यन्, एकाकी ध्यानस्थः, स्तम्भवत् अचलः अभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे, राज्ञः मन्त्री, अञ्जलिं कृत्वा, विनयेन समीपमागतः, तं द्वितीयं राजमहलस्य कक्षं प्रवेशयामास। तत्र दिव्यं रम्यं उद्यानं दर्शयन्, सुरतरुवः पुष्पितः, अतिथिसत्कृतिं यथाविधि अकरोत्। तत्र राजसेवायाम् नियुक्ताः मुख्याः स्त्रियः, गीतवाद्यकुशलाः, कामकलाविशारदाः, उपस्थिताः आसन्। मन्त्री श्रेष्ठः ताः स्त्रियः शुकस्य सेवा हेतुं आज्ञाप्य, स्वयं कक्षात् निर्गतः, व्यासपुत्रं तत्र स्थितं च। ततः ताः स्त्रियः, शुकं भक्त्या यथाविधि पूजयामासुः, स्थानकालानुकूलं विविधं भोजनं समर्पयामासुः। पश्चात्, कामेन मोहिताः ताः राजमहलस्य अन्तःपुरं रम्यं उद्यानं तस्मै दर्शयामासुः। युवाः, सुन्दरः, मनोहरः, सौम्यवाक्यः, रमणीयः शुकः तासां दृष्ट्वा, सर्वाः मूर्छिताः अभवन्, इव अन्यः कामदेवः। तं इन्द्रियनिग्रहीं ऋषिं ज्ञात्वा, सर्वाः तं सेवयामासुः; परन्तु शुद्धहृदयः वनवासी मातृभावेन ताः पश्यन् स्थितः। आत्मन्येव स्थितः, क्रोधं जित्वा, न हर्षं न दुःखं अनुभवन्, तासां विकारान् पश्यन्, स्थिरः समाहितः अभवत्। तासां स्त्रियः तस्मै उत्तमं शय्यासनं, सुवर्णवस्त्रैः भूषितं, विविधोपकरणैः युक्तं, समर्पयामासुः। स कुशग्रहणं कृत्वा, पादप्रक्षालनं अकरोत्, सायंतनपूजा च कृत्वा, ध्यानं प्रविष्टः। रात्रेः एकपदे ध्यानस्थः स्थित्वा, द्वे पदे शयनं कृत्वा, शुकः ततो जागरितः। रात्रेः अन्तिमपदे पुनः ध्यानं प्रविष्टः; स्नानं कृत्वा, प्रातःकाले विधिवत् कर्म अकरोत्, पुनः समाहितः उपविष्टः। एतस्मिन्नेव समये, सुतस्य आगमनं श्रुत्वा, शुद्धः राजा, मन्त्रिभिः सहितः, पुरोहितं पुरः स्थाप्य, गुरुपुत्रं समीपमागतः। राजा यथाविधि सत्कारं कृत्वा, उत्तमं आसनं दत्त्वा, कुशलं पृष्ट्वा, दुग्धपूर्णां गौः समर्पयामास। शुकः राज्ञः पूजां विधिवत् स्वीकृत्य, स्वस्य आरोग्यं सूचयन्, राज्ञः कुशलं च पृष्ट्वा, उपविष्टः। राजा शुकं विनयेन पृष्टवान्—"भगवन्, कामरहितः सन्, किं कारणं त्वं मम समीपमागतः? ब्रह्मर्षे, तव प्रयोजनं कथय।" शुकः उवाच—"मम पिता व्यासः उक्तवान्—'राजन्, पत्नीं गृह्णीयाः; सर्वेषु आश्रमेषु गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठः।' अहं तस्य उपदेशं न स्वीकृतवान्, बन्धनरूपत्वं पश्यन्; गुरोः अपि उक्ते—'न बन्धनम्,' तथापि न अकरवम्। मम मनः संशयं दृष्ट्वा, स उत्तमः ऋषिः सत्यं उक्तवान्—'मिथिलां गच्छ, शोकं मा कुरु।' तत्र राजा जनकः, विदेहः, जीवन्मुक्तः, राज्यं निर्विघ्नं पालयति। स राजा राज्यं पालयन्, मायाबन्धनैः न बद्धः; त्वं गृहस्थाश्रमं किमर्थं भीतः, शत्रुनाशन? तं राजर्षिं पश्य, मनः मोहं त्यज; भाग्यशाली, पत्नीं गृह्णीयाः, अथवा तं पृच्छ। स राजा तव मनसि उत्पन्नं संशयं समाधास्यति; तस्य वचनं श्रुत्वा शीघ्रं मम आगच्छ। राजन्, तस्य आज्ञया अहं तव नगरे आगतः; मोक्षं इच्छामि, राजन्—निर्मल, यत् कर्तव्यं, तद् कथय। तपः, तीर्थयात्रा, व्रतं, यज्ञः, अध्ययनं, सेवा वा, ज्ञानं वा—मोक्षस्य साधनं किम्, तद् वद।" जनकः उवाच—"यः ब्राह्मणः मोक्षमार्गं इच्छति, स किम् कुर्यात्, तद् शृणु। दीक्षया अनन्तरं, गुरुकुले वेदाध्ययनं कुर्यात्। वेदान् वेदान्तांश्च अध्ययनं कृत्वा, गुरवे दक्षिणां दत्त्वा, पत्नीं गृह्णीयात्, गृहस्थाश्रमे वसेत्। धर्मेन जीवेत्, सन्तुष्टः, निराशः, दोषशुद्धः, अग्निहोत्रादिकं यज्ञं कुर्यात्, सत्यम् वदेत्, शुद्धः भवेत्। पुत्रं पौत्रं च लब्ध्वा, वानप्रस्थाश्रमे प्रविशेत्, षड्विकारान् तपसा जित्वा, पत्नीं पुत्राय समर्पयेत्। सर्वान् अग्नीन् यथाविधि आत्मनि स्थाप्य, धर्मज्ञः, क्लान्तः, चतुर्थाश्रमे शुद्धः विरक्तः वसेत्। केवलं विरक्तः संन्यासाय अर्हति, अन्यथा न; एषा वेदानां वाणी, मम मतिः च। शुक, वेदाः अष्टचत्वारिंशत् संस्कारान् वर्णयन्ति; तेषु चत्वारिंशत् गृहस्थाय ऋषिभिः निर्दिष्टः। शमादि गुणाः अष्टौ मोक्षेच्छोः विहिताः; पण्डिताः आश्रमान् क्रमशः गन्तव्यम् इति वदन्ति।" शुकः उवाच—"यदा वैराग्यं हृदि जायते, ज्ञानं च साक्षात्कारेण सह लभ्यते, तदा निश्चयेन आश्रमे वा, वने वा वासः करणीयः।" जनकः उवाच—"इन्द्रियाणि बलवन्ति, सम्मानदाता, यदि न निगृहीतानि, अपरिपक्वस्य बहून् विकारान् जनयन्ति। यः संन्यासी अभवत्, तस्य भोजनकामना, रमणीयता, शय्या, सन्तानकामना वा यदा जायते, तदा विकारः कथं न भवेत्?" एवं शुकस्य आगमनं, तस्य तपस्याः दृढता, राजमहलस्य सत्कारः, स्त्रीणां सेवा, शुकस्य आत्मनिष्ठा, जनकस्य उपदेशः च, शास्त्रविधिना क्रमशः वर्णितम्।