श्रीसूत उवाच— यदा कश्चन पुरुषः धनं, पुत्रान्, भार्यां, कीर्तिं, विजयञ्च लभते, तदा तस्य सर्वदा हर्षः जायते; न चेदेतानि लभते, तदा तस्य प्रतिक्षणं महद् दुःखमुत्पद्यते। सदा तु सः सुखोपायान् अन्विष्य, यानि कर्माणि सुखदायकानि तानि कर्तव्यानि मन्यते; येन तस्य सुखस्य विघ्नः क्रियते, स एव तस्य शत्रुर्भवति। यः रागयुक्तः सदा सुखदायकं मित्रं मन्यते; बुद्धिमन्तः जनाः न कदापि मोहमाप्नुवन्ति, मूढास्तु सर्वत्र मोहिताः भवन्ति। यः तु विरक्तः आत्मन्येव निष्ठितः, तस्यैकं सुखं—एकान्तवासे, आत्मचिन्तने, वेदान्तचिन्तने च। अस्य सर्वं लौकिकवचनं दुःखमेव; यः शुभकामः पण्डितः, तस्य बहवः शत्रवः भवन्ति। कामः, क्रोधः, प्रमादश्च, एते तस्य विविधाः शत्रवः; त्रिषु लोकेषु तस्यैकं मित्रं सन्तोषः—नान्यत् किञ्चन। एवं श्रुत्वा, सः द्वारपालः तं द्विजं ज्ञानीति विज्ञाय, तं परमसुखदायिनीं अन्तःपुरकक्ष्यां प्रवेशयामास। स तु नगरीं ददर्श—त्रिविधैः जनैः पूर्णां, नानावस्तुयुतां, विक्रयविक्रयव्यापृतां, रागद्वेषैः पूर्णां, कामलोभमोहैः आक्रान्तां, कलहैः शब्दितां, साधुजनसमाकुलां, धनसमृद्धां, महतीं नगरीं। तत्र सः त्रिविधान् जनान् दृष्ट्वा, स राजा भवनं प्रति जगाम; परमतेजसा युक्तः, द्वितीय इव सूर्यः बभासे। तत्र तं द्वारपालः निरोद्धुम् अयच्छत्; स स्थाणुवद् अचलः द्वारे स्थित्वा मोक्षं चिन्तयामास। छायायां च प्रकाशे च समं दृष्ट्वा, स महायोगी एकाकी ध्याननिष्ठः स्थाणुवद् अवस्थितः। किञ्चित्कालात् पश्चात्, राजमन्त्रिणा सः उपसृत्य, अञ्जलिं कृत्वा सादरं द्वितीयकक्ष्यां निनाय। तत्र दिव्यं रमणीयं उद्यानं दर्शयित्वा, फुल्लैः कल्पद्रुमैः युक्तं, अतिथिसत्कारं विधिवत् अकरोत्। तत्र राजसेवायाम् प्रवृत्ताः प्रमुख्या नार्यः, गीतवाद्यकौशलसम्पन्नाः, कामकलासु निपुणाः, तत्र आसन्। मन्त्रिवरः ताः नार्यः आज्ञाप्य, व्यासपुत्रस्य सेवा करणीयेत्युक्त्वा, स्वयम् निर्गतः। ताः नार्यः तं परमभक्त्या, देशकालानुसारं विविधान्नैः पूजयामासुः। ततो राजमहिष्यः कामेन मोहिताः, तं सुन्दरं अन्तःपुरोद्यानं दर्शयामासुः। स यौवान्यः, सुष्ठु सुन्दरः, मधुरभाषी, मनोहरः, तासां दर्शनमात्रेण सर्वाः मुमूर्च्छुः, इव द्वितीयः मनमथः। ताः सर्वाः तम् इन्द्रियनिग्रहीणं मुनिं विज्ञाय, सेवां कृतवत्यः; स तु शुद्धचित्तः वनेचरः ताः मातृभावेन एव पश्यन् स्थितवान्। आत्मन्येव लीनः, जितक्रोधः, न हर्षं न दुःखं प्राप्नुवन्, तासां विकारान् पश्यन् समः स्थिरश्चासीत्। ताभिः तस्मै शोभनं सुविलिखितं शय्यासनं, विविधोपस्करयुक्तं, समर्पितम्। स कुशासनं गृहीत्वा, पादप्रक्षालनं कृत्वा, सायंतनपूजां सम्पाद्य, ध्यानमगात्। एकप्रहरं रात्रौ ध्यानस्थः स्थित्वा, द्वौ प्रहरौ सुप्तः, ततः शुकः उत्तस्थौ। रात्रेः अन्त्ये प्रहरे पुनः ध्यानं प्रविश्य, स्नानं कृत्वा, प्रातःकाले विधिवत् कृत्यं सम्पाद्य, एकाग्रचित्तः उपविशत्। एतेन समयेन, सुतस्य आगमनं श्रुत्वा, स राजाऽपि शुद्धात्मा, मन्त्रिभिः सहितः, पुरोहितं पुरतः स्थाप्य, गुरुपुत्रस्य समीपं जगाम। राजा तं विधिवत् सत्कृत्य, उत्तमासनं दत्त्वा, कुशलं पृष्ट्वा, पयोधेन समृद्धां धेनुं समर्पयामास। स तु राज्ञः पूजां स्वीकृत्य, प्रत्युत्तरं कुशलं पृच्छन्, आत्मनं निरामयं न्यवेदयत्। एवं परस्परं कुशलप्रश्नं कृत्वा, स राजा शान्तमना व्याससुतं शुकं पृष्टवान्—“भगवन्, त्वं सर्वकामविवर्जितः सन् मम समीपं किमर्थमागतः? वद मे तव प्रयोजनम्।” शुक उवाच—“मम पिता व्यासः माम् उक्तवान्—‘राजन्, भार्यां गृह्य गृहस्थाश्रमं प्रविश; सर्वेषाम् आश्रमाणां गृहस्थाश्रमः श्रेष्ठः।’ अहम् तु तद्वचनं बन्धनरूपं मन्ये स्म, गुरोः अपि; तदा सः पुनरुवाच—‘नैतत् बन्धनम्।’ तथापि न अकरवं। मम मनसि संशयं दृष्ट्वा, स मुनिवर्यः सत्यं वचनं ब्रवीति—‘मिथिलां गच्छ, मा शुचः।’ तत्र जनकः राजा, विदेहः इति विख्यातः, जीवन्मुक्त इति प्रसिद्धः, राज्यं निर्व्यग्रः पालयति। स राजा राज्यं पालयन् अपि मायाजालैः न बद्ध्यते; ततः त्वं गृहस्थजीवितात् किमर्थं बिभेषि? स तु राजर्षिः तव संशयं निवारयिष्यति; तस्य वचनं श्रुत्वा शीघ्रं मम समागच्छ।” “महाबाहो, तेनैव आज्ञया अहम् एतां पुरीं प्राप्तः। मम इच्छितं मोक्षं, राजन्, वद कर्तव्यं किम्। तपः, तीर्थयात्रा, व्रतं, यज्ञः, वेदाध्ययनम्, तीर्थसेवा वा, ज्ञानं वा—एषु कः पन्थाः मोक्षस्य?” जनक उवाच—“शृणु, ब्राह्मणः यः मोक्षमार्गं इच्छति, स दीक्षां कृत्वा, प्रथमं गुरुकुले वेदान् अध्ययनं कुर्यात्।” इति श्रीमद् देवीभागवतपुराणे द्वितीयस्कन्धे सप्तदशोऽध्यायः समाप्तः, अष्टादशश्च आरभ्यते।