द्वारपालः ब्राह्मणं प्रति विनयपूर्वकं प्राह—“मया त्वं निवारितोऽसि, एष दोषो मम; क्षमस्व, भगवन्, क्षमा हि मुक्तानां बलम्।” ततो व्यासपुत्रः शुकः प्रत्युवाच—“द्वारपाल, तव कः दोषः? त्वं पराधीनः सदा; सेवकः स्वामिनः आज्ञां सम्यक् पालयितुं युक्तः। न चात्र राज्ञः दोषः, यतः त्वया मया रक्षितः; बुद्धिमन्तः सर्वदा चौरशत्रुभ्यः सावधानाः स्युः। यद्यस्ति दोषः, स मम एव; अहमेव स्वेच्छया परगृहं प्रविष्टः, अयं ममापमानस्य कारणम्।” एवं श्रुत्वा द्वारपालः पप्रच्छ—“द्विजोत्तम, किम् सुखं, किम् दुःखं, किम् हितकामेन कर्तव्यम्? कः शत्रुः, कः मित्रम्? एतानि सर्वाणि ब्रूहि।” शुकः प्रत्युवाच—“सर्वेषु लोकेषु द्वैतमेव; सर्वत्र द्विविधाः जनाः—सङ्गिनश्चासङ्गिनश्च; तेषां चित्तानि अपि द्विधा। असङ्गिनः त्रिविधाः—ज्ञानी, अज्ञानी, मध्यस्थाश्च; सङ्गिनः द्विविधाः—मूढाः प्राज्ञाश्च। प्रज्ञा द्विविधा—शास्त्रजा च बुद्धिजा च; बुद्धिः अपि सर्वत्र सम्यगसमीचीनरूपेण द्विधा।” एवं श्रुत्वा द्वारपालः पुनः प्राह—“भवान् यथोक्तवान्, तथापि नाहं तत्त्वं जानामि; द्विजश्रेष्ठ, विस्तरेण तत्त्वतः सर्वं व्याख्याहि।” शुकः प्रत्युवाच—“यः अस्मिन्संसारे सङ्गयुक्तः, स एव ‘सङ्गी’ इति कथ्यते; तस्य नानाविधं दुःखं, पुनः विविधानि सुखानि च। धनं, पुत्रान्, भार्यां, मानं, जयम् इत्यादीनि प्राप्य अथवा अप्राप्य, तस्मिन् सर्वदा दुःखं जायते। तस्य कर्तव्यं सुखोपायः, सुखजनककर्म च; तस्य शत्रुः स एव यः सुखस्य विघ्नकर्ता। सङ्गयुक्तस्य सखा सदा सुखदः, प्राज्ञः कदापि न मोहमाप्नोति, मूढस्तु सर्वत्र मोहितः। यः असङ्गः आत्मनिष्ठः स्यात्, तस्य सुखं एकान्तसेवायाम्, आत्मचिन्तने, वेदान्तविचारे च। तस्य सर्वं लौकिकं वचनं दुःखमेव; हितकामस्य मुनेश्च नानाविधाः शत्रवः। कामः, क्रोधः, प्रमादश्च तस्य विविधाः शत्रवः; तस्य त्रिषु लोकेषु एकमेव मित्रं—तुष्टिः, अन्यन्नास्ति।” एवं शुकवाक्यं श्रुत्वा, द्विजं तं ज्ञानीति विज्ञाय द्वारपालः तं रम्यतमं अन्तःपुरं प्रवेशयामास। स तत्र नगरीं ददर्श—त्रिविधजनसमाकुलां, नानाविपण्यायुतां, विक्रयविक्रयव्यग्रां, सङ्गद्वेषसमाक्रान्तां, कामलोभमोहाभिभूतां, कलहशब्दपूर्णां, साधुजनसमृद्धां, धनधान्यसमृद्धां च। तत्र त्रिविधान् जनान् निरीक्ष्य, स राजभवनं प्रतिपेदे; परमतेजस्वी, स एव द्वितीय इव भानुः बभौ। तत्र स द्वारपालेन निरुद्धः, स्थाणुवदचलं स्थित्वा मोक्षं चिन्तयन् द्वारि तस्थौ। छायायां सूर्यकान्तारे च समं पश्यन्, महायोगी स्तम्भवत् एकाकी ध्याननिष्ठः स्थितवान्। किञ्चिद्वेलायाम्, राजमन्त्रिणा सः सस्मितं संप्राप्तः, ससाष्टाङ्गं प्रणम्य द्वितीयं भवनं प्राविशत्। तत्र दिव्यं रमणीयं उद्यानं, पुष्पितैः सुरवृक्षैः शोभितं दर्शयित्वा, अतिथिसत्कारं चकार। तत्र राजसेवायाम् अभिरता, गीतवाद्यविशारदाः, कामशास्त्रकुशलाः मुख्याः स्त्रियः आसन्। मन्त्रिणा ताः स्त्रियः शुकसेवायै नियोजिताः, स च स्वयम् तत्र स्थितः। ताः स्त्रियः तं भक्त्या सम्यक् पूजयामासुः, देशकालोपयुक्तैः भोज्यैः तं तुष्ट्वा। ततः ताः काममोहिताः स्त्रियः तं सुन्दरं अन्तःपुरोद्यानं दर्शयामासुः। स तु तरुणः, सुन्दरः, मनोहरः, मृदुवाग्मी, रम्यश्च, ताभिः दृष्टः, सर्वाः ताः मोहिताः, स इव द्वितीयः कामदेवः बभूव। ताः सर्वाः तमृषिं जितेन्द्रियम् इति विज्ञाय, तं सेवितुम् आरब्धाः; स तु निर्मलचित्तः, वनचारी, मातृभावेन ताः पश्यन्, आत्मन्येव स्थितः, जितक्रोधः, न हर्षं न च दुःखं प्रपेदे। तासां विकारान् निरीक्ष्य, स समाहितचित्तः स्थितवान्। ताः स्त्रियः तस्मै शोभनं सुविलिप्तं शय्याम्, बहुमूल्योपधानयुक्तां, विविधानि चोपकरणानि समर्पयामासुः। स तु कुशधारणं कृत्वा, पादप्रक्षालनं च, सायंतनपूजां कृत्वा, ध्यानमगात्। एकं प्रहरं ध्याननिष्ठः स्थित्वा, द्वौ प्रहरौ सुप्तः, ततो द्विजश्रेष्ठः शुकः उत्तस्थौ। तृतीयप्रहरे पुनः ध्यानं कृत्वा, स्नात्वा, प्रातःकृत्यं च संपाद्य, एकस्मिन्नेव आसने समाहितः उपाविशत्। एतस्मिन्नन्तरे सूतः कथयति—शुकस्य आगमनं श्रुत्वा, शुद्धचित्तः जनकः राजा, मन्त्रिभिः सहितः, पुरोहितं पुरः स्थाप्य, गुरुशिष्यं उपागमत्। राजा तम् उचितेन सत्कारं कृत्वा, उत्तमं आसनं दत्त्वा, गोदुग्धसमृद्धां गाम् अर्पयामास। स च राजसत्कारं विधिवत् स्वीकृत्य, प्रत्युत्तरं राज्ञः कुशलं पप्रच्छ, आत्मानं निरामयं न्यवेदयत्। कुशलपरिप्रश्नानन्तरं, राजा शान्तचित्तं व्यासपुत्रं शुकं सुखोपविष्टं पप्रच्छ—“महाभाग, त्वं कामरहितः सन्, मम समीपं किमर्थम् आगतः? ब्रूहि, मुनिश्रेष्ठ, तव आगमनस्य प्रयोजनम्।