शुकः उवाच—यदर्थं अहं अत्र आगतः, तव वचनेन तस्य सफलता प्राप्ता। दुर्गम प्रवेशः यत्र, तस्य विदेहानगरस्य दर्शनाय मम आगमनम्। मम बुद्धिहीनतया उत्पन्ना मोहः, द्वौ पर्वतौ अतिक्रम्य, राजानं द्रष्टुम् इच्छन्, विचरन् अहम् अत्र आगतः। पित्रा स्वेन मया प्रमादितः, कस्य दोषः? भाग्येन वा स्वकर्मणा वा, अहं भूमिं विचरितः, धनलाभेच्छया पुरुषः संसारम् विचरति; मम सा नास्ति, तथापि मोहात् अत्र आगतः। निराशस्य सुखं नित्यं, यदि सः मोहं न पतति; अहं निराशः, हे भाग्यवान्, मोहसागरं मग्नः। मेरु पर्वतः कुतः, मिथिला कुतः, अहं पादैः कथं आगतः? प्रयत्नस्य फलम् किम्? नूनं भाग्येन प्रमादितः। यत् प्रारब्धं, तत् अनुभवितव्यम्—शुभं वा अशुभं वा; सर्वः प्रयत्नः तस्य अधीनः। न तीर्थं, न वेदः अत्र—किमर्थं मया श्रमः कृतः? नगरप्रवेशः निषिद्धः; राजा 'विदेह' इति कथ्यते। एवं उक्त्वा शुकः शीघ्रं निःशब्दः अभवत्, स्थाणुवत् तिष्ठन्; द्वारपालः तं विप्रश्रेष्ठम् ज्ञात्वा, सौम्यवाक्यैः तम् अभ्यधावत्—"भवान् यत्र कार्यं, तत्र गच्छतु, यथेष्टम्, विप्रश्रेष्ठ। मया दोषः जातः, क्षमस्व, भाग्यवान्; क्षमा मुक्तानां बलम्।" शुकः उवाच—"दोषः तव नास्ति, द्वारपाल; त्वं सर्वदा आदेशाधीनः। सेवकः स्वामिनः आज्ञां यथावत् पालयेत्। राजा अपि न दोषी, यतः त्वया मम रक्षणम् कृतम्; बुद्धिमन्तः सर्वदा चौरशत्रुषु जाग्रतः। दोषः मम एव, अत्र आगतः; परगृहे प्रवेशः मम अपमानस्य कारणम्।" द्वारपालः पप्रच्छ—"द्विज, सुखं किम्, दुःखं किम्, किम् कर्तव्यं शुभेच्छुना? शत्रुः कः, हितं कः? सर्वं वद।" शुकः उवाच—"सर्वेषु लोकेषु द्वैतम् अस्ति; सर्वत्र जनाः द्विविधाः—सक्ताः, असक्ताः; तेषां च मनः द्विविधम्। असक्ताः त्रिविधाः—ज्ञाः, अज्ञाः, मध्यस्थाः; सक्ताः द्विविधाः—मूढाः, बुद्धिमन्तः। बुद्धिः द्विविधा—शास्त्रजा, स्वबुद्धिजा; बुद्धिः अपि द्विविधा—समीचीन, असमीचीन।" द्वारपालः उवाच—"महाबुद्धे, यथोक्तम्, अर्थं न जानामि; द्विजश्रेष्ठ, सर्वं विस्तारतः कथय।" शुकः उवाच—"यः सक्तः, सः 'सक्तः' इति कथ्यते; तस्य दुःखानि, सुखानि च बहुधा। धनम्, पुत्रः, पत्नी, यशः, विजयः—लाभे दुःखम्, अलाभे दुःखम्। तस्य कार्यम्—सुखोपायम् अन्वेष्टुम्, सुखानुकूलं कर्म कर्तुम्; शत्रुः तस्य सुखविघ्नकर्ता। सक्तस्य मित्रम् सुखदः; बुद्धिमन्तः न मोहितः, मूढः सर्वत्र मोहितः। असक्तस्य, आत्मनिष्ठस्य, सुखम् एकान्तवासे, आत्मचिन्तने, वेदान्तविचारे। लोकवार्ता तस्य दुःखम्; शुभेच्छु बुद्धिमन्तः शत्रवः बहवः। कामः, क्रोधः, प्रमादः तस्य शत्रवः; त्रीषु लोकेषु मित्रम् एकम्—तुष्टिः।" सूतः उवाच—एवं श्रुत्वा, द्विजं ज्ञानीं विज्ञाय, द्वारपालः तं रम्यतम् अन्तःकक्षे प्रवेशयामास। नगरम् निरीक्ष्य, त्रिविधजनसमाकीर्णम्, विविधविपण्याः, विक्रयविक्रयसमायुक्तम्। रागद्वेषसम्पूर्णम्, कामलोभमोहवशम्, कलहशब्दयुक्तम्, सत्पुरुषसमृद्धम्, धनसमृद्धम्, महत् नगरे। त्रिविधजनम् दृष्ट्वा, सः राजप्रासादं प्रति प्रस्थितः, परमतेजस्वी, द्वितीयसूर्यवत्। तत्र द्वारपालेन तिष्ठन् स्थाणुवत्, मोक्षचिन्तनपरः। छायायाम्, सूर्यप्रकाशे च, महातपस्वी, समत्वेन स्थित्वा, एकाकी ध्यानपरः, स्थम्भवत्। किञ्चित्कालात्, राजमन्त्रिणा, नम्रकरैः, सः द्वितीयकक्षे प्रवेशितः। तत्र दिव्यं रम्यं उद्यानं दर्शयित्वा, अतिथिसत्कारम् अकरोत्। तत्र राजसेवायाम् निपुणाः, गीतवाद्यकुशलाः, कामशिल्पनिपुणाः, मुख्याः स्त्रियः आसन्। मन्त्रिणा ताः स्त्रियः शुकसेवायै आदेशिताः, सः कक्षे स्थितः। स्त्रियः तं भक्त्या पूजितवन्त्यः, यथाकालम् यथास्थानम्, विविधैः भोजनैः तं तुष्टवन्त्यः। ततः, राजमहलस्त्रियः, कामवशाः, तं सुन्दरं अन्तःउद्यानम् दर्शयामासुः। सः युवा, सुन्दरः, मनोहरः, सौम्यवाक्यः, रम्यः, तासां दृष्ट्वा, सर्वाः मूर्च्छिताः, इव अन्यः कामदेवः। तं ऋषिं जितेन्द्रियम् ज्ञात्वा, सर्वाः सेवां अकरोत्; सः शुद्धहृदयः वनचारी, मातृभावेन ताः अपश्यत्।