सुखदेवः महर्षिः विविधेषु देशेषु जनान् धनधर्मनिष्ठान् वनानि वृक्षान् फलवतीः कृषिभूमीः च निरीक्ष्य, तत्र तपस्विनः तपः कुर्वन्तः, ऋत्विजः यज्ञकर्मणि संलग्नाः, योगिनः योगाभ्यासपराः, वनवासिनः, वानप्रस्थाश्च दृष्टवान्। शिवभक्तान्, पाशुपतान्, सौरान्, शाक्तान्, वैष्णवान् च, धर्ममार्गान् विविधान् दृष्ट्वा स महर्षिः विस्मयमगमत्। सः महात्मा द्वावर्षयोर् मेरुं पर्वतं अतीत्य, तृतीयवर्षे हिमालयं पारम् कृत्वा मिथिलां प्राप्नोत्। मिथिलायाः मध्ये प्रविश्य, तत्र परमसमृद्धिं, सर्वान् जनान् सुखितान्, सदाचारनिष्ठान् च अपश्यत्। तत्र एकः द्वारपालः तम् उपगम्य, "कः त्वम् आगतः? किम् कार्यम्? वद!" इति पप्रच्छ; किन्तु सः न उत्तरम् अदात्। नगरद्वारात् निर्गत्य, स्थाणुवत् तिष्ठन्, विस्मितः गम्भीरचिन्तनयुक्तः, किंचित् न उक्तवान्। द्वारपालः पुनः उवाच, "वद! मूकः असि किम् ब्राह्मण? किमर्थम् आगतः? मम मतम्, अचलं कर्म न सिद्ध्यति।" "राजाज्ञया, द्विज, नगरप्रवेशः सदा नियंत्रितः। यस्य कुलं आचारः च अज्ञातः, तस्य प्रवेशः न भवति।" "तेजस्वीः दृश्यसे—नूनं ब्राह्मणः वेदविद् असि। कुलं कार्यम् च वद; ततः यथेष्टं गच्छ।" शुकः उवाच, "येन हेतुनाऽहम् आगतः, तद् तव वाक्येन सिद्धम्—दुरापम् इदं विदेहनगरम् द्रष्टुम्।" "मम बुद्धिहीनतया उत्पन्ना माया द्वौ पर्वतौ अतिक्रम्य, राजानम् द्रष्टुम् इच्छन् इह आगतः।" "पितृणाऽहं प्रमितः—को दोषः? भाग्येन वा कर्मणा वा भूमौ भ्रमितः अस्मि।" "धनकामना पुरुषस्य भ्रमणस्य कारणम्; मम सा नास्ति, तथापि मोहात् आगतः अस्मि।" "निराशस्य सुखम् सदा—यदि मोहं न गच्छेत्। अहं निराशः, भाग्यवान्, मोहसागरम् निमग्नः।" "क्व मेरुः, क्व मिथिला, कथम् पद्भ्याम् आगतः? किम् श्रमस्य फलम्? नूनं भाग्येन प्रमितः अस्मि।" "यद् आरब्धम्, तत् अनुभव्यम्—शुभाशुभम्। यत्नः सदा भाग्याधीनः।" "न तीर्थं, न वेदः अत्र—किमर्थम् श्रमः? नगरप्रवेशः निषिद्धः; राजा विदेहः कथ्यते।" एवं उक्त्वा, शीघ्रं मौनम् आस्थाय, स्थाणुवत् तस्थौ; द्वारपालः तम् ज्ञात्वा, बुद्धिमन्तम् ब्राह्मणम् अभ्यनन्दत्। सौम्यवाक्यैः द्वारपालः तम् उवाच, "यत्र कार्यम्, तत्र यथेष्टम् गच्छ, ब्राह्मणश्रेष्ठ।" "मम दोषः, ब्राह्मण, यत् त्वाम् अवरोधम्; क्षमस्व, भाग्यवान्; क्षमा मुक्तानां बलम्।" शुकः उवाच, "को दोषः तव, द्वारपाल? सदा पराधीनः असि; सेवकः स्वामिनः आज्ञा यथायोग्यम् पालयेत्।" "राज्ञः दोषः नास्ति; त्वया रक्षितः अस्मि; बुद्धिमन्तः सदा चौरशत्रुषु जागरूकः स्यात्।" "मम एव दोषः—इह आगतः; स्वकर्मणा परगृहं प्रविष्टः, तेन निन्दितः अस्मि।" द्वारपालः उवाच, "द्विज, किम् सुखम्, किम् दुःखम्, किम् करणीयम् शुभकामेन? कः शत्रुः, कः हितः? सर्वम् अद्य वद।" शुकः उवाच, "सर्वेषु लोकेषु द्वैतम्; सर्वत्र जनाः द्विविधाः—सङ्गिनः असङ्गिनश्च; तेषां मनः अपि द्विविधम्।" "असङ्गिनः त्रिविधाः—ज्ञानी, अज्ञानी, मध्यस्थाः; सङ्गिनः द्विविधाः—मूढः, बुद्धिमान्।" "बुद्धिमत्ता द्विविधा—शास्त्रसम्भवा, बुद्धिसम्भवा; बुद्धिः अपि द्विविधा—सम्या, असम्या।" द्वारपालः पुनः उवाच, "यथोक्तम्, न मे अर्थः बोध्यते; द्विजश्रेष्ठ, विस्तारतः यथार्थम् व्याख्याय।" शुकः उवाच, "यः सङ्गः तस्य, स 'सङ्गिनः' इति कथ्यते; तस्य दुःखम् बहुविधम्, सुखम् अपि विविधम्।" "धनम्, पुत्रान्, स्त्रियः, मानम्, विजयम् च प्राप्त्वा, तेषाम् अलाभे, तस्य दुःखम् प्रतिक्षणम्।" "सुखप्राप्त्यर्थम् उपायः अन्वेषणीयः, सुखजनककर्म च कर्तव्यम्; तस्य शत्रुः सुखविघातकः ज्ञेयः।" "सङ्गिनः मित्रम् सदा सुखदः; बुद्धिमान् मोहं न गच्छन्ति, मूढाः सर्वत्र मोहग्रस्ताः।" "असङ्गिनः आत्मनिष्ठस्य सुखम् एकान्ते, आत्मचिन्तनम्, वेदान्तचिन्तनम् च।" "सर्वम्—लोकवादः इत्यादि—तस्य दुःखम्; शुभकामस्य विप्रस्य शत्रवः बहवः।" "कामः, क्रोधः, प्रमादः तस्य विविधाः शत्रवः; त्रिषु लोकेषु तस्य मित्रम् तुष्टिः—न अन्यः।" सूतः उवाच, "एवं उक्त्वा, द्विजं ज्ञानीम् विज्ञाय, द्वारपालः तं रम्यतम् अन्तःकक्षम् प्रविश्य ददौ।" "सः नगरम् निरीक्ष्य, त्रिविधैः जनैः पूर्णम्, विविधविपण्यैः व्याप्तम्, विक्रयक्रयव्यग्रम्।" "सङ्गद्वेषसम्पूर्णम्, कामलोभमोहाभिभूतम्, कलहैः घोषितम्, सत्पुरुषैः पूरितम्, धनसंपन्नम्, महत्तम् इव।" त्रिविधजनसमूहम् दृष्ट्वा, राजमहालयम् अभिमुखम् अगच्छत्; परमतेजस्वीः, द्वितीयसूर्यवत् दीप्तिमान् अभवत्।