शुकः, महाभागः, पितरं व्यासं प्रणम्य, विनयपूर्वकं निवेदयामास—“मम गन्तव्यमस्ति, तव वचनं मया अवश्यं ग्राह्यम्। अहं जनकस्य अधीनान् विदेहान् द्रष्टुमिच्छामि। कथं जनकः दण्डविना राज्यं पालयति? यदि दण्डः न स्यात्, धर्मे तिष्ठन्ति जनाः न स्युः। दण्डः धर्मस्य कारणं, सदा मन्वादिभिः स्थापितः; तत्र कथं कार्यं भवति, पितः? एष मे महत्तमः संशयः। मम माता अपुत्रा, तस्य व्यवहारः विचित्रः इव दृश्यते; अहं त्वां पृच्छामि, महाभाग, अद्य गच्छामि, रिपुसूदन।” सूतः उवाच—शुकस्य गन्तुमुद्यमं दृष्ट्वा, सत्यवत्याः पुत्रः व्यासः, निःस्पृहं, धीरं, विद्वांसं पुत्रं शुकं सस्नेहमालिङ्ग्य, इदं वचनं प्राह—“शुक, शुभं भवतु ते; दीर्घायुष्मान् भव, बुद्धिमन् पुत्र। मम वचनं दत्त्वा, यथेष्टं गच्छ। गत्वा पुनः मम उत्तमाश्रमं प्रत्यागच्छ; अन्यत्र कदापि मा गच्छ, पुत्र। तव पद्ममुखं दृष्ट्वा सुखेन वसामि; अदृष्ट्वा दुःखं अनुभवामि—त्वमेव मे जीवितम्, वत्स। जनकं दृष्ट्वा, संशयं निवार्य, अत्र आगत्य सुखेन वस, वेदाध्ययननिष्ठः।” सूतः पुनः उवाच—एवं उक्त्वा, शुकः गुरुम् प्रणम्य, प्रदक्षिणं कृत्वा, त्वरितं निर्गतः, धनुषः निष्क्रान्तः बाण इव। स विविधानि देशानि, धनधर्मनिष्ठान् जनान्, वनानि, वृक्षान्, फलवन्तः क्षेत्राणि च अपश्यत्। तपस्विनः तपसि, ऋत्विजः यज्ञकर्मणि, योगिनः योगाभ्यासे, वनस्थाः, वानप्रस्थाः च दृष्ट्वा। शिवभक्तान्, पाशुपतान्, सौरान्, शाक्तान्, वैष्णवान् च, विविधधर्ममार्गान् दृष्ट्वा, स मुनिः विस्मितः अभवत्। द्वाभ्यां वर्षाभ्यां मेरुं पारगच्छन्, अन्येन वर्षेण हिमालयं पारयित्वा मिथिलां प्राप्तवान्। मिथिलायाः मध्ये प्रविश्य, तस्य उत्तमं ऐश्वर्यं अपश्यत्; सर्वे जनाः सुखिनः, सुशीलाः, सदाचारनिष्ठाः च। तत्र द्वारपालः शुकं स्थितं दृष्ट्वा, “कोऽसि यः अत्र आगतः? किमर्थं आगतः? वद!” इत्युक्त्वा, शुकः न किमपि उवाच। नगरद्वारात् निर्गत्य, स्थाणुवद् अचलः तिष्ठन्, विस्मितः, गम्भीरचिन्तायुक्तः, मौनं धत्ते। द्वारपालः पुनः उवाच—“वद! किं त्वं मूकः ब्राह्मणः? किमर्थं अत्र आगतः? मम मतं, कर्म न चेष्टया सिद्ध्यति।” “राजाज्ञया, द्विज, नगरं सदा नियन्त्रितम्; यस्य कुलं आचारः च अज्ञातः, तस्य प्रवेशः न स्यात्।” “तेजस्वी दृश्यसे—नूनं ब्राह्मणः, वेदविद्; कुलं प्रयोजनं च वद, ततः यथेष्टं गच्छ।” शुकः उवाच—“यदर्थं अत्र आगतः, तव वचनैः सिद्धम्; दुर्गमं विदेहनगरं द्रष्टुम् इच्छामि। अज्ञानसम्भूतया मोहया, द्वौ पर्वतौ पारयित्वा, जनकं द्रष्टुम् इच्छन्, अत्र आगतः। स्वपितरः मया प्रमादितः—कः दोषी अत्र? भाग्येन वा कर्मणा वा, भूमौ विचरितः अस्मि। धनकामना लोके भ्रमणस्य कारणम्; मम सा नास्ति, तथापि मोहात् अत्र आगतः। निराशस्य सुखं सदा—यदि मोहं न गच्छेत्। अहं निराशः, महाभाग, तथापि मोहसागरं मग्नोऽस्मि। मेरुः कुत्र, मिथिला कुत्र, पादैः कथं आगतः? प्रयत्नस्य फलम् किम्? नूनं भाग्येन प्रमादितः अस्मि। यद् आरभ्यते, तत् अनुभव्यम्—सुखं वा दुःखं वा। सर्वः प्रयासः भाग्यनियोजितः सदा। न तीर्थं, न वेदः अत्र—किमर्थं परिश्रमितम्? प्रवेशः निषिद्धः, राजा विदेह इत्युच्यते।” एवं उक्त्वा, स शीघ्रं मौनं धत्ते, स्थाणुवद् स्थितः; द्वारपालः तं ज्ञातवान्—स ब्राह्मणः, विद्वान्, विशिष्टः। सौम्यवाक्यैः द्वारपालः शुकं संबोधितवान्—“यत्र तव कार्यम्, तत्र यथेष्टं गच्छ, ब्राह्मणश्रेष्ठ।” “मम दोषः, ब्राह्मण, यत् त्वां निरोधितः; क्षमस्व, महाभाग; क्षमा मुक्तानां बलम्।” शुकः उवाच—“कः दोषः तव, द्वारपाल? सदा पराधीनः असि। सेवकः स्वामीआज्ञां यथावत् पालयेत्। राजस्य दोषः नास्ति, यतोऽहं त्वया रक्षितः; बुद्धिमन्तः चौरशत्रुषु सदा जाग्रतः। दोषः मम एव, यतोऽहं अत्र आगतः; स्वकृत्येन परगृहं प्रविष्टः, तस्य लज्जायाः कारणम्।” द्वारपालः पप्रच्छ—“द्विज, सुखं किम्, दुःखं किम्, शुभकामः किम् कुर्यात्? शत्रुः कः, हितः कः? सर्वं वद।” शुकः उवाच—“सर्वेषु लोकेषु द्वैतम् अस्ति; सर्वत्र जनाः द्विविधाः—सङ्गिनः, असङ्गिनः; तेषां मनः द्विधा। असङ्गिनः त्रिविधाः—ज्ञानी, अज्ञानी, मध्यस्थः; सङ्गिनः द्विविधाः—मूढः, बुद्धिमान्। बुद्धिमत्ता द्विविधा—शास्त्रसम्भूता, बुद्धिसम्भूता; बुद्धिः अपि द्विधा—युक्ता, अयुक्ता।” द्वारपालः उवाच—“यथा उक्तं, ब्रह्मन्, न अर्थं जानामि; द्विजश्रेष्ठ, सर्वं विस्तारतः यथार्थं व्याख्याहि।” शुकः उवाच—“यः अस्मिन् लोके सङ्गयुक्तः, स नूनं ‘सङ्गिनः’ इति कथ्यते; तस्य बहुविधं दुःखं, पुनः विविधं सुखं च भवति।” एवं शुकस्य मिथिलागमनं, द्वारपालस्य संवादः, तस्य संशयः च, धर्ममार्गानां दर्शनं, सर्वं श्रद्धया, सौम्यभावेन, क्रमशः अभवत्।