शिवस्य भगवतः समीपे ब्रह्मा विनयपूर्वकं पप्रच्छ—"भगवन्, त्वं देवतानां श्रेष्ठः, किं कारणं यत् त्वया इदं पठ्यते? किमपि त्वत्तः परं विद्यते? भगवन्, कमललोचन, त्वं विश्वस्य ईश्वरः, किं कृत्वा त्वं तुष्यसि?" इति। हरिः प्रहसन् उवाच—"महाभाग ब्रह्मन्, त्वयि मयि च या शक्तिः विद्यते, या क्रियया कारणरूपेण प्रवर्तते, सा एव शुभा, मंगलमयी भगवती पराशक्ति। यस्याः आश्रयेयं समग्रं जगत् अस्मिन्महासागरे तिष्ठति, या व्यक्ता महाशक्तिः, अनंताऽनाद्यन्ता च सा। या इदं चराचरं विश्वं सृजति, सा प्रसन्ना सति वरदायिनी, जनानां मोक्षप्रदा च भवति। सा परा विद्या, नित्यं मोक्षकारणं, बन्धनस्य च कारणं, सा सर्वेशां ईश्वरी। ब्रह्मन्, निःसंशयं विद्धि, अहं त्वं चेदं विश्वं च सर्वं तस्याः चेतनाशक्तेः उत्पादितम्। सा भगवती अर्धश्लोकेन भागवतं कथितवती, तस्य सम्पूर्णविस्तारः द्वापरयुगादौ भविष्यति।" "व्यासनाम्ना मया," इति व्यासः उवाच, "यत् ब्रह्मणा विष्णुपद्मनाभे प्राप्तं, तत् सः स्वपुत्राय नारदाय, अमेयधियसे, न्यवेदयत्। स नारदः प्राचीनकाले मम दत्तवान्, अहं तद् व्यास्य द्वादशस्कन्धेषु विस्तृतं कृतवान्। महाभाग, त्वं भागवतं पुराणं पठनं कुरु, यत् ब्रह्मणा अनुमोदितं, पञ्चलक्षणयुक्तं, भगवत्याः चरितं यत्रोत्तमम्।" "एषा विद्या परमार्थसारयुक्ता, सर्वेषां परमोत्कृष्टा, धर्मशास्त्रसमाना, पुण्या, वेदार्थसम्पन्ना। वृतासुरवधकथा यत्रास्ति, नानावृत्तिपरिपूर्णा, ब्रह्मविद्यायाः निधिः, संसारसागरस्य तारणाय नौः।" "एतत् त्वया स्वीक्रियताम्, महाभाग, त्वं अर्हः पण्डिततमः च। पुरुषश्रेष्ठ, एषा पुण्या पुराणसंग्रहः भागवताख्या। अष्टादशसहस्रश्लोकानां संक्षेपं कुरु, या अज्ञाननाशिनी, दिव्या, ज्ञानदीपप्रबोधिनी। सा सुखं, शान्तिं, सम्पत्तिं, दीर्घायुष्यम्, मंगलं च ददाति; यः शृणोति पठति च, तस्य पुत्रपौत्रवृद्धिं करोति। मम शिष्यः, धर्मात्मा लोमहर्षणसुतः, त्वया सह एतत् पुण्यं पुराणसंग्रहम् पठिष्यति।" सूतः उवाच—"एवं तेन स्वपुत्राय उक्तं, मयापि श्रोतुं लब्धम्; मया सर्वं तद्विस्तीर्णं पुराणमधिगतं।" "शुकः, व्यासस्य आश्रमे स्थित्वा, भागवतं सम्यक् अधीत्य, ब्रह्मपुत्रवत् अपि शान्तिं न लब्धवान्। स एकान्तवासे स्थितः, शून्यवत् दुःखित इव दृश्यते; न च अति-भोजनासक्तः, न च अतिउपवासरतः।" "शुकस्य चिन्तायाम् मग्नत्वं दृष्ट्वा, व्यासः पुत्रं प्राह—'वत्स, किमर्थं त्वं सदा चिन्तयन् उपविष्टः? किमर्थं त्वं अशान्तः, मानद? किमिदानीं चिन्तास्पदं यत् त्वं सदा ध्यानरतः, ऋणबद्धदरिद्रवत् उपविष्टः? किम् शोकः, वत्स, यदा अहं तव पितास्मि? इच्छया सुखं भुङ्क्ष्व; दुःखं मनसः त्यज; शास्त्रविहितविद्यां चिन्तय, बुद्धिं तत्त्वविचाराय नियोजय। यदि मम वचनेन मनसि शान्तिः न जायते, तर्हि त्वं मिथिलां गच्छ, यत्र जनकः राज्यं करोति। स राजा, वत्स, तव मोहं निवारयिष्यति; जनकः धर्मात्मा, सत्यसिन्धुः। तं राजानं गत्वा, वत्स, संशयं निवर्तय; वर्णाश्रमधर्मान् पृच्छ। स राजर्षिः जीवन्मुक्तः, विशुद्धचित्तः, ब्रह्मविद्यायुक्तः, सत्यवादी, अतीव शान्तः, योगनिष्ठः।'" सूतः उवाच—"व्यासस्य वचः श्रुत्वा, अनन्ततेजसः, शुकः, अरनिसंभवः, तेजस्वी प्रत्युवाच—'भगवन्, मम मनसि एषा मिथ्या दृश्यते—विदेहः जीवन्मुक्त इति श्रूयते, स च सुखेन राज्यं करोति। जनकः पिता इव स्त्रीपुत्रः दृश्यते; विदेहः राज्यं करोति—कथं एषः? एष मम महाश्चर्यसंशयः। अहं तं राजानं द्रष्टुम् इच्छामि—स कथं संसारस्थितः पद्मपत्र इव भवति? एष मे महान् संशयः, पितः, विदेहे—किं मोक्षः बौद्धवत् वा अन्यथा? किम् भुक्तं अभुक्तमिव, कृतं अकृतमिव, ज्ञातुं शक्यते? इन्द्रियव्यवहारः कथं त्यज्यते? माता, पुत्रः, भार्या, भगिनी, वेश्या—कथं न भेदः, न अभेदः? यदि तथा, किम् मोक्षः? यदि रसना कटुक, लवण, तिक्त, कषाय, मधुरान् वेत्ति, परमसुखं भुङ्क्ते। शीतोष्णसुखदुःखज्ञानं यदा जायते, तदा किम् मोक्षः, पितः? एष मम आश्चर्यसंशयः। शत्रुमित्रज्ञानं यदा सदा भवति, तदा राजा व्यवहारस्थितः कथं न प्रवर्तते? चौरं तपस्विनं च समं कथं पश्यति? यदि विवेकः नास्ति, तर्हि किम् मोक्षः? अहं कदापि न दृष्टवान् यः जीवन्मुक्तः च राजा च; मम महान् संशयः—कथं राजा गृहस्थो जीवन्मुक्तः भवति? तं राजानं द्रष्टुं मम महान् स्पृहाऽभवत्; संशयनिवृत्त्यर्थं मिथिलां गमिष्यामि।'" एवं पितरं प्रोक्त्वा, शुकः महात्मा, पादयोः पतित्वा, अञ्जलिं कृत्वा, गन्तुम् उद्यतः वचः उवाच।