एकदा तस्मिन्नेकस्मिन्महासागरे भगवत्याः परमशक्तेः पार्श्वे प्रेम, श्रीः, बुद्धिः, विवेकः, कीर्तिः, स्मृतिः, धृतिः, श्रद्धा, ज्ञानं, स्वधा, स्वाहा, क्षुधा, निद्रा, दया, गति इत्येताः शक्तयः पृथग्व्यवस्थिताः आसन्। ताः संतोषं, पुष्टि, क्षमा, लज्जा, जृम्भा, तन्द्रां च धारयन्त्यः सर्वाः भगवत्याः चारित्र्यं विभूषयन्त्यः, विविधाभरणैः शोभिताः, पारिजातपुष्पमालाभिः विराजमानाः, मुक्ताहारैः दीप्तिमन्त्यः, उत्तमायुधधारिण्यश्च तत्र स्थिताः। एवं ताः सर्वाः शक्तयः महतीं भगवतीं परितः संस्थिताः दृष्ट्वा, तस्मिन्नेव सलिले जनार्दनः विस्मयाविष्टचित्तः अभवत्। सर्वात्मा सः तदद्भुतं दृष्ट्वा महतीं चकितिं प्राप्य मनसि चिन्तयामास—कुतः एता नार्यः उत्पन्नाः? कथं च अहं वटपत्रे शिशुरूपेण शयानः अस्मि? अस्मिन्नेकेव सागरे कुतः अयं वटवृक्षः अभवत्? केन वा अहं शुभरूपे शिशुरूपेण अत्र स्थापितः? किमेषा जननी मम, उत न? उत वा एषा अगम्या माया? केन अद्य एषा दृष्टिः दत्ता, किमर्थं वा? किमत्र वक्तव्यं? क्व वा गन्तव्यं, उत न? उत वा शिशुरूपे स्थित्वा मौनं समालम्बनीयम्? इति सः बालभावे स्थितः सावधानः चिन्तयामास। एवमेव तं विस्मितं देवेशं वटपत्रे शयानं दृष्ट्वा भगवती स्मितपूर्वकं वचनं प्राह—"विष्णो, किमर्थं त्वं विस्मितः?" तस्याः महाशक्तेः प्रभावेन त्वं कदाचित् मां विस्मृतवान्; सृष्ट्यादौ च प्रलये च पुनः पुनः जन्म गृह्णासि। सा परा शक्तिर्निर्गुणा, त्वं गुणयुक्तः, अहं च। जानिहि, सा सात्त्विकी शक्तिरात्मनः एव मम शक्तिर्भवति। तव नाभिकमलात् ब्रह्मा स्रष्टा प्रजापतिः उत्पत्स्यते, स रजोगुणयुक्तः सर्वलोकानां स्रष्टा भविष्यति। स तपः कृत्वा परां शक्तिं प्राप्य, रक्तरूपं धारयित्वा, त्रींल्लोकान् सृजिष्यति। स महात्मा गुणान् पञ्चमहाभूतानि, इन्द्रियाणि, तेषां देवतान्, मनश्च सर्वत्र क्रमशः उत्पाद्य सृष्टिं करिष्यति; तस्मात् स स्रष्टा इति कथ्यते। त्वं तु, भगवन्, अस्य विश्वस्य पालकः। भूम्याः मध्ये रुद्रः क्रोधेनोत्पत्स्यते; स घोरं तपः कृत्वा तामसीं शक्तिं प्राप्य, कल्पान्ते संहारकर्ता भविष्यति। तस्मात् अहं तव समीपं आगता; जानिहि मां सात्त्विकीं शक्तिं। अहं सदा तव समीपे भविष्यामि, हे मधुसूदन; तव हृदये नित्यं वत्स्यामि। ततः विष्णुः उवाच—"एषा अर्धश्लोकवाणी मया पूर्वं स्पष्टं श्रुता, हे देवि; केन एषा परा गुह्यवाणी उक्ता, हे सुन्दरि? एतद्वद, मम संशयः अस्ति; यथा दरिद्रः धनं पुनः पुनः स्मरति, तथा अहं तद्वचनं पुनः पुनः स्मरामि।" तदनन्तरं व्यासः कथयति—विष्णोः वचनं श्रुत्वा महालक्ष्मीः स्मितमुखी स्नेहपूर्णया वाचा मधुरया प्राह—"शौरि, मम वचनं शृणु। अहं गुणयुक्ता चतुर्भुजा च; त्वं मां जानासि, परंतु निराकारां गुणाश्रयं मां न जानासि। एषा मया एव प्रकटिता। भगवतम् एव पवित्रं वेदसारं शुभदं च विज्ञेयम्। भगवत्याः महाकृपा त्वयि, तेन एषा परा गुह्यवाणी तव हितायोक्ता। सा हृदि सदा रक्ष्या, कदापि न विस्मरणीया; सा सर्वशास्त्रसाररूपा परा विद्या। त्रिषु लोकेषु एतस्मात् परं किञ्चित् ज्ञेयं नास्ति; त्वं भगवत्याः प्रियः, तेन तव इयं वाणी उक्ता।" एवं चतुर्भुजायाः महालक्ष्म्याः वचनं श्रुत्वा विष्णुः तां परममन्त्ररूपां वाणीं हृदि सदा धारयामास। कालेन तस्य नाभिकमलसमुत्थितः ब्रह्मा, दानवभयात् संतप्तः, हरीं शरण्यं प्रपेदे। ततः विष्णुः मदुकैटभयोः वधं कृत्वा, तां अर्धश्लोकवाणीं स्पष्टाक्षरां जपन् दृष्टः। तं वासुदेवं जपन्तं प्रजापतिः ब्रह्मा प्रमुदितः अपृच्छत्—"देवेश, किमर्थं त्वं जपसि? किमपि त्वत्तः परं अस्ति? जगन्नाथ, त्वं किमर्थं तुष्ट्यर्थं किमपि करोति?" हरिरुवाच—"हे महाभाग, या शक्ति त्वयि मयि च क्रियाकारणरूपेण वर्तते, सा एव सा भगवती शुभा। यस्याः आश्रयेयं विश्वं महासागरे स्थितम्, या प्रकटिता महाशक्ति: अनन्ता च, या चराचरस्य सृष्टिकर्त्री, सा प्रसन्ना सती वरदा, मोक्षदायिनी च। सा परा विद्या, नित्यकारणं मोक्षस्य, संसारस्य बन्धनस्य कारणं च, सा सर्वेश्वराणामपि ईश्वरी। हे ब्रह्मन्, अहं त्वं च सर्वं च जगत् तस्याः चैतन्यशक्तेः उद्भवः इति न संशयः। तया अर्धश्लोकेन भगवतमुक्तम्; तस्य विस्तारः द्वापरादौ भविष्यति।" व्यासः पुनः कथयति—"यद् विष्णुनाभिकमले ब्रह्मणा लब्धम्, तत् सः ब्रह्मा आत्मजं नारदं महाबुद्धिं उक्तवान्। स नारदः प्राचीनकाले मयि तद्वचनं न्यवेदयत्; अहं तु तद् व्यास्य द्वादशस्कन्धरूपेण सम्पूर्णं पुराणं कृतवान्। हे महाभाग, एतत् ब्रह्मणा अनुमोदितं पञ्चलक्षणयुक्तं देवीचरितं पुराणं सदा पठनीयम्।