श्रीहरिः एकदा वटपत्रे शिशुरूपे स्थितः, चिन्तयन् आसीत् — "अहं चेतनात्मा, तु बाल्यावस्थायाम् किमर्थं सृष्टः अस्मि? केन सृष्टः अस्मि?" सः सर्वं ज्ञातुं यत्नं कुर्वन्, "कस्य हेतोः, केन, केन उपायेन इदं सर्वं जानामि?" इति विचारयन्, महात्मनं मुकुन्दं प्रति मनः समर्पितवान्। तदा देवी अर्धश्लोकं उक्तवती, यस्य अर्थः सर्वं गम्यते — "सर्वं खल्विदं ममैव, नान्यदस्ति शाश्वतम्।" एतत् वाक्यं विष्णुना पूर्वं मनसि अनुभूतम्। सः विचारयन् आसीत् — "केन एषा सत्यवाणी उक्ता?" अतः गम्भीरं चिन्तनं कृतवान्। "कथं वक्तारं जान्यामि? स्त्री वा, पुरुषः वा, न वा? इति तु विचारः उद्भूतः।" भगवतः हृदये भागवतं स्थिरम् अभवत्। पुनः पुनः मनः तत्र स्थिरयन्, वटपत्रे शयानः, विष्णुः चिन्तया व्याकुलः अभवत्। तदा शान्ता देवी प्रकटिता, चतुर्भुजा, शङ्खचक्रगदापद्मधारिणी, शुभा, दिव्यायुधधारिणी च। देवी दिव्यवस्त्राभरणैः भूषिता, स्वसदृशैः सहचारिभिः सह, स्वशक्तिभिः दीप्तिमती, तत्र प्रकटिता। सुमधुरस्मिता, शुभानना महालक्ष्मीः, अपरिमेयप्रभायुक्तस्य विष्णोः पुरतः प्रकटिता। सूतः उवाच — ताम् एवं स्थितां दृष्ट्वा, कमलनयनः विष्णुः, हृदयेन आकृष्टः, तस्मिन्सलिले, अधारस्थितः, अद्भुतरूपः, विस्मितः अभवत्। तत्र देवीमुपरि, प्रेम, श्रीः, बुद्धिः, विवेकः, कीर्तिः, स्मृतिः, धैर्यं, श्रद्धा, ज्ञानं, स्वधा, स्वाहा, क्षुधा, निद्रा, दया, गति—एते शक्तयः पृथग्विधाः महादेवीं सर्वतः आवृत्य स्थिताः। तुष्टि, पुष्टिः, क्षमा, लज्जा, जृम्भा, तन्द्रा—एते अपि शक्तयः तत्र सन्निहिताः। सर्वे उत्तमायुधधारिणः, विविधाभरणभूषिताः, पारिजातमाल्यविभूषिताः, मुक्ताहारदीप्ताः च। विष्णुः ताम् एवं ताः च एकस्मिन्सलिले दृष्ट्वा, हृदयेन महाविस्मयम् अनुभूतवान्। सर्वात्मा विष्णुः, एतत् अद्भुतं दृष्ट्वा, चिन्तयन् आसीत् — "एताः सर्वाः स्त्रियः कुतः उत्पन्नाः? अहं वटपत्रे शिशुरूपे कथं शयानः अस्मि? अस्मिन् भीषणैकसागरस्थले, वटवृक्षः कथं उत्पन्नः? केन अहं शुभरूपे बालः कृतः?" "एषा माता वा, न वा? अथवा गूढा माया वा? केन एषा दृष्टिः अद्य दत्ता? किमर्थं?" "किमत्र वदामि? क्व गच्छामि वा, न वा? वा मौनं स्थापयामि? बाल्यरूपे स्थिरः, जाग्रतः वा स्थीयामि?" तदा व्यासः वर्णयति — देवी तं विस्मितं देवम् वटपत्रे शयानं दृष्ट्वा, स्मितं कृत्वा उवाच — "विष्णो, किमर्थं विस्मितः असि?" "महाशक्त्या त्वया पूर्वं मां विस्मृतः। सृष्टिकाले, प्रलयकाले च, पुनः पुनः जन्मनं प्राप्नोषि।" "सा परमशक्तिः निर्गुणा, त्वं गुणयुक्तः, अहं च। सत्त्वशक्तिः ममैव शक्तिः इति जानिहि।" "तव नाभिकमले ब्रह्मा उत्पन्नः भविष्यति, स रजोगुणयुक्तः, सर्वलोकस्य स्रष्टा भविष्यति।" "स तपः कृत्वा, परमशक्तिं प्राप्त्वा, रजसा रक्तरूपः भूत्वा, त्रिलोकस्य सृष्टिं करिष्यति।" "स महात्मा गुणान्, पंचमहाभूतानि, इन्द्रियाणि, तेषां अधिष्ठातृदेवताः, मनः च सर्वत्र क्रमशः उत्पाद्य, सृष्टिं साधयिष्यति। अतः स स्रष्टा इति कथ्यते। त्वं तु अस्य विश्वस्य रक्षकः।" "पृथिव्याः मध्यदेशे, क्रोधात्, रुद्रः उत्पन्नः भविष्यति; घोरं तपः कृत्वा, तामसीं शक्तिं प्राप्त्वा, कल्पान्ते संहारकर्ता भविष्यति। अतः अहं तव समीपं आगता; सत्त्वशक्तिरूपा मां जानिहि।" "सदा तव समीपे स्थास्यामि, मधुसूदन; तव हृदये नित्यं वासं करिष्यामि।" विष्णुः उवाच — "पूर्वं अर्धश्लोकं स्पष्टं श्रुतवान् अस्मि, हे देवी; केन एषा परमगूढा शुभा वाणी उक्ता, हे सुन्दरी?" "एतत् वदस्व, हे सुन्दरी; अहं अनिश्चितः अस्मि, हे सुशोभितानने। यथा दरिद्रः धनं स्मरति, एवं पुनः पुनः स्मरामि।" व्यासः उवाच — विष्णोः वचनं श्रुत्वा, महालक्ष्मीः, स्मिताननया, स्नेहपूर्णं वचनं मधुरं अब्रवीत्। महालक्ष्मीः उवाच — "मम वचनं शृणु, हे शौरे। गुणयुक्ता, चतुर्भुजा अहं; त्वं मां जानासि, परंतु निर्गुणरूपेण, सर्वगुणाधाररूपेण मां न जानासि।" "हे भाग्यशालिन्, तया एषा प्रकटिता। भागवतं पवित्रं, वेदानां साररूपं, शुभदं जानिहि।" "महादेव्याः महाकृपा अहं मन्ये, हे शत्रुनाशन; यस्याः कृपया एषा परमगूढा वाणी तव हिताय उक्ता, हे स्थिर।" "सदा हृदयस्थं कर्तव्यम्, कदापि न विस्मरणीयम्; सर्वशास्त्रसाररूपं, परमज्ञानरूपं एषा प्रकाशितम्।" "एतत् त्रिलोक्यां अन्यत् ज्ञातव्यं नास्ति; सत्यं, त्वं देवीप्रियः, अतः एषा वाणी तव उक्ता।" व्यासः उवाच — एवं चतुर्भुजया महालक्ष्म्या उक्तं श्रुत्वा, विष्णुः तं परममन्त्रं सदा हृदये स्थापयामास। कालेन, नाभिकमले ब्रह्मा उत्पन्नः, दैत्यभीतिः संत्रस्तः, हरिं शरणं ययौ। ततः विष्णुः, मधु-कैटभयोः घोरयुद्धं कृत्वा, तौ हत्वा, स्पष्टं अर्धश्लोकं जपन् अभवत्। वासुदेवम् एवं जपन्तं दृष्ट्वा, प्रजापतिः, प्रसन्नः, लक्ष्मीपतीं कमलजं पृष्टवान्। एवं भागवतपुराणे उक्ताः दिव्याः घटनाः, देवी-विष्णु-संवादः च, हृदयस्पर्शः, शास्त्रसारः च, भगवतः हृदये सदा स्थितः।