शुकः मातरं प्रति उवाच—“यथा घ्राणस्य गन्धे, श्रोत्रस्य श्रवणे, स्त्रियाः स्त्रियासु एव रतिर्भवति, तथा अहं तव पुत्रः सन् किं कर्तुं शक्नोमि? अजीगर्तः अपि स्वं पुत्रं हरीश्चन्द्राय गवां कृते, यज्ञार्थं, सर्वथा मूल्येन दत्तवान्। धनमेव सुखस्य साधनम्, धनात् एव हि सुखलाभः; यदि त्वं लोभेन धनं इच्छसि, तर्हि अहं पुत्रः सन् किं करिष्यामि? त्वं हि भाग्यविदां मध्ये पण्डिता, अतः मां मार्गदर्शय ज्ञानं प्रदेहि, यथा गर्भभयात् सम्पूर्णं विमुक्तोऽहं स्याम्। कृत्यलोके मानवत्वं दुर्लभं, पापरहिते, तत्रापि ब्राह्मणस्य कुलोत्पत्तिः सुदुर्लभा। 'बद्धोऽस्मि' इति विचारः मम चित्तात् न गच्छति, स संसारवासना-जाले दृढं प्रतिष्ठितः वर्धते। एवं बुद्धिमता पुत्रेण उक्तः सूतः कथयति—तदा व्यासः शुकं शान्तचित्तं चतुर्थाश्रमनिष्ठं प्रत्युवाच। व्यासः उवाच—“भगवन् पुत्र, मया रचितं शुभं नातिविस्तीर्णं भागवतं पुराणं वेदतुल्यं पण्डितैः पूज्यते, तत् त्वं पठ। द्वादश स्कन्धयुक्तं, पञ्चलक्षणसमन्वितं, सर्वेषां पुराणानां मध्ये मम अलंकारः इव एषः। केवलं श्रवणेन अस्य भागवतस्य सत्-असत्-विवेकः, तत्त्वबोधः च जायते; अतः त्वं पाठय। यः विष्णुः वटपत्रे शिशुरूपेण शयितः, येन अहं च बाल्यावस्थायाम् उत्पादितः, सच्चिदात्मा सन् अपि। कस्य हेतोः, केन, केन उपायेन एतत् सर्वं अहं जानामि? इति चिन्तयन्, स मुकेन्दं महात्मानं प्रति। अर्धश्लोकेन देवी सर्वार्थं सूचयन्ती उक्तवती—‘एतद् अखिलं ममैव रूपं, नान्यदस्ति सनातनम्।’ एषा वाणी पूर्वं विष्णुना मनसा अनुभूता, स विस्मितः चिन्तयामास—‘कस्य वाक् एषा सत्यवाक् उक्ता?’ इति विचारयन्, भागवतं हृदि धृतवान्। पुनः पुनः तत् चिन्तयन्, तत्रैव वटपत्रे शयितः, विष्णुः आकुलचित्तः तानि वचनानि उच्चैरुक्तवान्। तदा शान्ता देवी चतुर्भुजा, शंखचक्रगदापद्मधराः, शुभा दिव्यायुधधारिणी च साक्षात् प्रादुरभवत्। सा दिव्यवस्त्राभरणभूषिता, स्वसदृशीभिः सखीभिः सह, स्वशक्तिभिः दीप्तिमती च आसीत्। सा महालक्ष्मीः शुभानना, स्निग्धस्मिता, अनन्ततेजसः विष्णोः पुरतः साक्षात् प्रादुरभवत्। सूतः उवाच—तां तद्रूपां विलोक्य, तस्याश्च ताः शक्तयः जलनिधौ स्थिताः, कमलनयनः विष्णुः विस्मितचित्तः बभूव। कामः, श्रीः, बुद्धिः, विवेकः, कीर्तिः, स्मृतिः, धृतिः, श्रद्धा, ज्ञानं, स्वधा, स्वाहा, क्षुधा, निद्रा, दया, गति—एता शक्तयः महादेव्याः पार्श्वे पृथक् पृथक् स्थिताः। ताः सर्वाः उत्तमायुधधारिण्यः, विविधाभरणभूषिताः, पारिजातमालाविलसिता, मुक्ताहारधारिण्यश्च। ताः सर्वाः तस्मिन् एकस्मिन् जलनिधौ दृष्ट्वा, जनार्दनस्य हृदयम् आश्चर्येण गृहीतम्। सर्वात्मा विष्णुः तदद्भुतं दृष्ट्वा, महान् विस्मितः, चिन्तयामास—कुतः एता नार्यः उत्पन्नाः? किं वटपत्रे अहं शिशुरूपेण किमर्थं शयानः? अस्मिन् घोरे एकस्मिन् सागरे, कुतः वटवृक्षः उत्पन्नः? केन अहं शुभशिशुरूपेण स्थापितः? एषा माता वा, नो वा? किम् अनिर्वचनीया माया एषा? केन एषा दृष्टिरद्य दत्ता, किमर्थं वा? किं वदामि? क्व गच्छामि, नो वा? वा मौनं स्थास्यामि? वा बालभावे स्थित्वा सतर्कः स्यामि? एवं विष्णुं वटपत्रे शयानं विस्मितमवलोक्य, देवी सस्मिता उवाच—“विष्णो, किमर्थं त्वं विस्मितः?” मम महाशक्त्या त्वं पूर्वं माम् अविस्मृत्य, सृष्टिप्रलययोः पुनः पुनः जायसे। सा पराशक्तिः गुणातीताऽस्ति; त्वं गुणयुक्तः, अहम् अपि। सत्शक्तिः मम एव शक्तिः इति विद्धि। तव नाभिकमले ब्रह्मा प्रजापतिः उत्पत्स्यते, स रजोगुणयुक्तः, सर्वलोकसृष्टिकर्ता भविष्यति। स तपः कृत्वा परमशक्तिं प्राप्य, रक्तरूपं धारयित्वा, रजसा त्रिलोक्याः सृष्टिं करिष्यति। स महात्मा गुणान्, पंचमहाभूतानि, इन्द्रियाणि, तेषां देवतान्, मनः च यथाक्रमं सृष्ट्वा, सृष्टिं सम्पादयिष्यति; तस्मात् स सृष्टिकर्ता इत्युच्यते। त्वं हि अस्य जगतः पालकः। पृथिव्यामध्यम्, क्रोधात्, रुद्रः उत्पत्स्यते; स घोरं तपः कृत्वा, तमःशक्तिं प्राप्य, कल्पान्ते संहारकर्ता भविष्यति। अतः अहं त्वां प्राप्तवती; मां सत्त्विकां विद्धि। अहं सदा तव समीपे स्थास्यामि, मधुसूदन; तव हृदि नित्यं वसामि। विष्णुरुवाच—“एषः अर्धश्लोकः पूर्वं मया स्पष्टं श्रुतः, हे शुभे, कस्येदं परमं गुह्यं शुभं वाक्यं उक्तम्, हे सुन्दरि? अतः मां कथय, अहं निश्चयेन न जानामि। यथा दरिद्रः धनं पुनः पुनः स्मरति, तथा अहं तद् वाक्यं पुनः पुनः स्मरामि।