पुराणिकाः कथयन्ति यः व्यासः विष्णु-वंशे जातः, स अपि, यथा विक्रीणमानस्य नाव भग्ना सागरं निमज्जति, तद्वत् मोह-सिन्धौ मग्नः। अधुना स व्यासः, सामान्यजनवत्, अशक्तः अश्रूणि स्रावयति; अहो, मायायाः शक्तिः विदुषामपि परित्याज्य कठिनम्। “कः अयम्? कः अहम्? कथं एषः? किं एष मोहः?”—इति चिन्तयति, पञ्चभूतमयं देहे ‘पिता’ ‘पुत्रः’ इति बुद्धिः जायते। सत्यम्, मायायाः बलं महदस्ति, मायाविनामपि मोहिनी; तया अभिभूतः कृष्णद्विजः अपि रोदिति। तदा सूतः मनसा देवीं नमस्कृत्य, या सर्वकारणानां कारणं, ब्रह्मादिदेवतानां माता, तेषां स्वामिनी च, व्यासपितरं, यः अग्न्युत्पन्नः दुःखी शोकसागरमग्नः, तस्य समीपं गत्वा, युक्तियुक्तं, शुभं वचनं उवाच। “भाग्यवती पाराशरात्मज, त्वं सर्वेषां विवेकदाता, कथं त्वं, गुरो, सामान्यजनवत्, सत्यज्ञानं न जानन्, शोकं कुरुषे? अद्य अहं तव पुत्रः, परन्तु पूर्वजन्मे कः आसं, न जानामि; कः अहम्? कः त्वम्? एषा मोहः, महात्मन्। धैर्यं धारय, जागरूकः भव, मनः विषादे मा पातय; एतत् मोहजालं विज्ञाय शोकं त्यज, बुद्धिमन्। क्षुधा अन्नेन शम्यते, न तु पुत्रदर्शनात्; तृषा जलपानात् शम्यते, न तु स्वपुत्रावलोकनात्। घ्राणं गन्धे रमते, कर्णः श्रवणे; स्त्री स्त्रीसुखे रमते—एवं तव पुत्रः सन्, अहं किं कर्तुं शक्नोमि? अजिगर्तः अपि पुत्रं हरिश्चन्द्राय पशूनां कृते, यज्ञाय, सर्वथा विक्रीणीत। धनं सुखस्य साधनम्, सुखं धनात् लभ्यते; यदि त्वं लोभात् धनं इच्छसि, तर्हि अहं पुत्रः किं कर्तुं शक्नोमि? भाग्यवती, विधिम् ज्ञातुं मां उपदिश, त्वं भाग्यविदां श्रेष्ठः; यथा गर्भभीतः सर्वथा विमुक्तः स्याम्। कर्मभूमौ मानुषत्वं दुर्लभम्, पापरहित, तत्र अपि ब्राह्मणकुले जन्म दुर्लभम्। मम मनसः ‘बद्धः अस्मि’ इति विचारः न गच्छति; सः दृढः, संसारवासनाजाले वर्धते। इत्येवम् अवधारितः पुत्रः, अनन्तबुद्धिः, व्यासः शुकं, यः शांतः, चतुर्थाश्रमनिष्ठः, प्रत्युवाच। व्यासः उवाच—“पुण्यश्लोक पुत्र, मया रचितं भागवतं, शुभं, नातिविस्तीर्णं, पुराणं, वेदसमं विद्वद्भिः पूज्यं, त्वया पाठनीयम्। तत्र द्वादश स्कन्धाः, पञ्चलक्षणयुक्तम्; सर्वेषु पुराणेषु मम भूषणम्। केवलं श्रवणेन भागवतस्य, सत्-असत्-ज्ञानं, तत्त्वबुद्धिः जायते; अतः, त्वं पठ, बुद्धिमन्। वटपत्रे शिशुरूपे विष्णुं, येन अहं शिशुस्थितौ सृष्टः, चेतनात्मा सन्, तस्मै। किमर्थं, केन, केन उपायेन अहं एतत् जानामि? इति चिन्तयन्, मुकुन्दं महात्मानं प्रत्यचिन्तयम्। देवी अर्धश्लोके अर्थं उक्तवती—‘सर्वं अहमेव, अन्यत् नास्ति शाश्वतम्।’ तद्वाक्यं विष्णुना पूर्वं मनसि अनुभूतम्; सः चिन्तयामास—‘केन एषा सत्यवाणी उक्ता?’ गम्भीरं विचारयामास। कथं वक्तारं जानामि—स्त्री, पुरुष, न वा? एतादृशा चिन्तया भागवतम् हृदि धारयामास। पुनः पुनः तत्र मनः स्थिरयित्वा, तानि वचनानि उच्चारयामास; वटपत्रे शिशुरूपे, चिन्तायुक्तः अभवत्। तदा शांतस्वरूपा देवी, चतुर्भुजा, शङ्ख-चक्र-गदा-पद्मधारिणी, शुभा, दिव्यायुधयुक्ता प्रादुरभवत्। देवी दिव्यवस्त्राभरणा, स्वसदृशैः सखिभिः सह, स्वशक्त्या दीप्तिमती। सा महालक्ष्मीः, शुभमुखी, विष्णोः, अनन्ततेजसः, पुरतः स्मितं कृत्वा प्रादुरभवत्। सूतः उवाच—तां तिष्ठन्तीं दृष्ट्वा, पद्मनयनः, हृदयमाकृष्टः, तस्मिन्नेव जलसागरमध्ये, अधिष्ठानरहितः, अद्भुतं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। प्रेम, श्रीः, बुद्धिः, विवेकः, कीर्तिः, स्मृतिः, धैर्यम्, श्रद्धा, ज्ञानम्, स्वधा, स्वाहा, क्षुधा, निद्रा, दया, गति—एताः शक्तयः महादेव्याः सर्वतः स्थिताः। तुष्टिः, पुष्टिः, क्षमा, लज्जा, जृम्भा, तन्द्रा—एताः अपि पृथक् पृथक् तस्थुः। सर्वाः उत्तमायुधधारिण्यः, विविधाभरणभूषिताः, पारिजातमाल्यविलसिताः, मुक्ताहारशोभिताः। तां तथा ताः शक्तयः च, एकस्मिन्सागरजले, दृष्ट्वा, जनार्दनस्य हृदयम् विस्मयेन गृहीतम्। सर्वात्मा तद् अद्भुतं दृष्ट्वा, महाविस्मयेन चिन्तयामास—कुतः एताः सर्वाः स्त्रियः उत्पन्नाः? कथं अहं वटपत्रे शिशुरूपे स्थितः? अस्मिन् घोरसागरमेकस्मिन्, कथं वटवृक्षः उत्पन्नः? केन अहं अत्र स्थापितः, शुभशिशुरूपे कृतः? एषा माता वा, न वा? वा गूढमाया? केन अद्य एषा दृष्टिः दत्ता, किमर्थम्? किं वदामि? किं गच्छामि, न वा? वा शिशुरूपे मौनं स्थापयामि, जागरूकः स्याम्? तदा, व्यासस्य उपदेशवर्णनम् आरभ्यते। देवी तं विस्मितं विष्णुं वटपत्रे शयानं दृष्ट्वा, स्मितं कृत्वा उवाच—‘विष्णो, किमर्थं विस्मितः?’ ‘महाशक्त्या तव, पूर्वं अहं त्वां विस्मृतः; सृष्टौ, प्रलये च, पुनः पुनः जन्मं लभसे।