मूढः स्वप्नसुखविनाशाय भार्याः सञ्चिनोति, दैवमोहितः दुःखायैव कर्म करोति, न सुखाय। एवं व्यासशुकयोः श्रुत्वा वचांसि, व्यासः गाढचिन्तया ग्रस्तः, किमिदानीं कर्तव्यमिति निश्चेतुमशक्तः अभवत्। शोकजनिताश्रुधाराः तस्य नेत्राभ्यां स्रवन्त्यः, शरीरं कम्पितम्, मनश्च क्लान्तमभवत्। तं दुःखितं, शोकविषण्णं पितरं दृष्ट्वा, विस्मयविस्तीर्णलोचनः शुकः व्यासं वाक्यमुवाच। "अहो, कियत् बलं मायायाः! या वेदान्तकर्तारं, सर्वज्ञं, वेदवेदिनं अपि मोहयति। नाहं जानामि का सा माया, न च तस्याः कठिनत्वमपि, या सत्यमेव सती सत्यवत्याः पुत्रं व्यासमपि मोहयति। यः पुराणवक्ता, भारतकर्ता, वेदव्यवस्थापकः, स एव मोहपाशे पतितः। अहं तामेव देवीम् शरणं गच्छामि, या ब्रह्मविष्णुशिवादीनपि मोहयति, किं पुनः सामान्यजनान्? त्रिषु लोकेषु कश्चन नास्ति या मायया न मोहितः, यस्याः प्रभावेण ब्रह्मविष्णुशिवादयः अपि कदाचित् मोहिताः। अहो, कियत् देवीबलं! सर्वज्ञः प्रभुरपि केवलया मायया निगृहीतः। पुराणिकाः वदन्ति व्यासः विष्णुवंशे जातः, स एव तु भग्ननाविकवणिकिव यथामोहमोहसागरे निमग्नः। अद्य तु सामान्यजनवत् असहायः सन् अश्रूणि स्रवयति; अहो, माया बलवती, यां परित्यक्तुं विदुषामपि न शक्यते। कोऽयं? कोऽहम्? किमिदं, किमेतन्मोहजालम्? पञ्चभूतात्मकेऽस्मिन्शरीरे 'पिता' 'पुत्र' इति भावो जायते। नूनं सा माया बलवती, मायाविनमपि मोहयित्री; तया निगृहीतः द्विजः कृष्णोऽपि रोदिति।" एवमुक्त्वा शुकः, मनसा सर्वकारणकारणायै, ब्रह्मादिदेवमातृदेव्यै, अधिपत्यै च, नमस्कृत्य, दुःखसागरे निमग्नं, समिध्भवसमुत्पन्नं, भगवन्तं व्यासं, हितयुक्तं शुभं च वाक्यमुवाच— "पराशरात्मज महाभाग! त्वमेव सर्वेषां बोधदायकः, कथं त्वं सामान्यजनवत् अज्ञानवत् दुःखं करोति? अद्याहं तव पुत्रः, पूर्वजन्मनि तु कः आसीत्, न जानामि; कोऽहं, कोऽसि भगवन्? एष मोह एव, महात्मन्। धैर्यं समालम्ब्य, जागरूकः भव, मनः शोकजाले न पतय; इमं मोहजालं विज्ञाय, शोकं त्यज, विप्र। अन्नेन क्षुधा शम्यते, न तु पुत्रदर्शनात्; पिपासा जलपानेन, न तु आत्मजावलोकनात्। घ्राणस्य गन्धः प्रियः, श्रोत्रस्य शब्दः; स्त्रियाः स्त्रीसंगः एव प्रियः; एवं सन् पुत्रोऽहमिति किं ते साहाय्यं करिष्यामि? अजिगर्तः अपि पुत्रं हरिश्चन्द्राय गोभ्यः कृते, यज्ञार्थं, सर्वथा विक्रीय दत्तवान्। धनमेव सुखस्य साधनं, तच्च धनात् समुपार्ज्यते; यदि लोभात् धनमेव वाञ्छसि, तर्हि पुत्रेण मया किं करणीयं? त्वं हि भाग्यविदां श्रेष्ठः, मां मार्गय, यथा गर्भभयात् सर्वथा विमुक्तो भूयासम्, विप्र। मनुष्यत्वं कर्मभूमौ दुर्लभम्, पापरहित, तत्रापि ब्राह्मणकुले जन्म नित्यं दुर्लभतरम्। बन्धनं मे मनसि न निवर्तते; तच्च दृढं सञ्जातं, विषयजाले वर्धते।" एवमुक्ते महाबुद्धिना पुत्रेण, व्यासः, चतुर्थाश्रमनिष्ठं शान्तं शुकं प्रत्युवाच— "मम सुत, मया रचितं शुभं, संक्षिप्तं भागवतं, वेदतुल्यं पुराणं, त्वया पाठ्यं भवतु। तस्य द्वादश स्कन्धाः, पञ्चलक्षणयुक्तं, सर्वेषां पुराणानां भूषणमिव मया मन्यते। केवलं श्रवणेन अस्य भागवतस्य, सत्-असत्-विवेकः, यथार्थबुद्धिः च जायते; अतः तद् पठ, विप्र।" "वटपत्रशायी विष्णुः, बालरूपेण, येनाहं सञ्जातः, सच्चिदात्मा सन् अपि, किमर्थं, केन, केन उपायेन सर्वमिदं जानामि? इति चिन्तयन्, मुकुन्दं महात्मानं प्रति—" "सैव देवी अर्धश्लोकेन सर्वार्थसारं प्रोवाच—'सर्वमिदं केवलं ममैव, नान्यत् किञ्चिदनन्तम् अस्ति।'" "सा वाणी पूर्वं विष्णुना मनसि अनुभूता; सः चिन्तयामास—'कस्येदं सत्यवचनम्?' इति, मनसि विचिन्त्य।" "कथं वक्तारं जानियामि—स्त्री वा, पुंसा वा, उभयम् वा? इति चिन्तयन्, भागवतं हृदि धारयामास।" "पुनः पुनः तत्रैव चित्तं स्थापयन्, तानि वचनानि उच्चारयामास; वटपत्रशायी सन्, चिन्तायुक्तोऽभवत्।" "ततः शान्ता देवी, चतुर्भुजा, शङ्खचक्रगदापद्मधारिणी, शुभा, दिव्यायुधधारिणी, तत्र प्रादुरभवत्।" "सा देवी दिव्यवस्त्राभरणा, स्वसदृशैः सखीभिः सहिताऽपि, स्वशक्तिप्रभया दीप्तिमती।" "साऽपि महालक्ष्मीः, स्निग्धस्मिता, शुभानना, अनन्ततेजसि विष्णौ, साक्षात् प्रादृश्यत।" एवं सुतः पुनः आह—"तां स्थितां दृष्ट्वा, पद्मनयनः विष्णुः, तस्य हृदयं आकृष्टम्, जलान्तर्गतः, अधिष्ठानरहितः, विस्मयेन पूर्णः अभवत्।