ततः सुमङ्गले, मम हिताय यद् उपदिष्टं तत् त्वया कर्तव्यम्—सुजातां कन्यां पत्नीत्वेन गृहाण, वेदमार्गे च स्थित्वा जीवनं यापय। इति व्यासेन पुत्रं शुकम् उपदिश्य उक्तम्। शुकः प्रत्युवाच—नाहं गार्हस्थ्यम् स्थापयिष्यामि, पितः, सदा दुःखहेतुत्वात्; स एव जालवत् सर्वदेहिनां बन्धनं करोति। कुत्र सुखं लभ्यते, पितः, ये धनचिन्तया पीड्यन्ते? लोभिनः दरिद्रान् पीडयन्ति, स्वजनाः अपि दुःखदायिनः भवन्ति। न इन्द्रः सुखी, न वैराग्ययुक्तः यतिः; त्रैलोक्यसम्पदा युक्तः कः अन्यः सुखी स्यात्? यत् यतिं दुःखितं दृष्ट्वा, साक्षाद् मघवान् अपि क्लेशं प्राप्नोति; स्वर्गपतिः तस्मै विविधान् विघ्नान् करोति। न ब्रह्मा सुखी, न विष्णुः अपि, यद्यपि रम्यां लक्ष्मीम् अपि प्राप्तवान्; सः निरन्तरं दैत्यैः सह युद्धे दुःखं अनुभवति। लक्ष्मीनाथः अपि महतीं चेष्टां करोति, कठिनानि तपांसि च आचरति; कस्य तर्हि महद् सुखं लभ्यते? शङ्करः अपि नित्यम् असुखी, एतद् अहम् अवगच्छामि; सः निरन्तरं तपः आचरति, दैत्यैः सह युद्धं च करोति। धनिकाः लोभिनः अपि न सुखेन निद्रां लभन्ते; कथं तर्हि, पितः, दरिद्रः कदापि सुखं प्राप्नुयात्? विज्ञाय अपि, पितः, स्वबलसमुत्पन्नः पुत्रः, त्वया अस्मिन् घोरसंसारे, सर्वदा दुःखदायके, निक्षिप्यते। जन्म दुःखम्, जराः दुःखम्, मृत्युः अपि दुःखम्; गर्भवासः पुनः दुःखमेव, मलमूत्रसंसृष्टः। अतः तृष्णालोभसमुत्थितं दुःखं महद् एव; भिक्षायां परमं दुःखं, मृत्युतः अपि अधिकं, पितः। ये द्विजाः दानपरिग्रहेण जीवन्ति, ते न विज्ञानबलात् जीवन्ति; परावलम्बनं परमं दुःखं, मृत्युः प्रतिदिनं आगच्छति। सर्ववेदशास्त्राणि सम्यक् अधीत्य, धनिनः समीपं गत्वा, तेषां स्तुतिं कर्तुं विवशः पण्डितः। एकस्य उदरस्य किम् चिन्ता, यः पत्रमूलफलादिना, यथाशक्त्या, तृप्तिं प्राप्नोति, सन्तोषेण च? यदा बहुधा परिवारः, भार्या, पुत्राः, पौत्राः च, तेषां पोषणाय महद् दुःखं जायते; पितः, कुत्र तर्हि अद्भुतं सुखम्? मां योगविद्यां च, सुखदां ज्ञानशिक्षां च, उपदिश; कर्मकाण्डे सर्वथा मे न रतिः। कर्मणः प्ररब्ध-सञ्चित-क्रियमाण-विनाशनं मार्गं मां शिक्षय, यथा त्रिविधं कर्ममूलं विलयं यायात्। यथा जलौका सदा रुधिरं पिबति, एवं स्त्री; मोहबद्धः मूढः तद् न जानाति। सुखबलधनैः, वक्रवाक्ययुक्तचित्तेन, प्रियाया सर्वं ह्रियते; अन्यः कः चौरः तादृशः? स्वप्नसुखविनाशाय मूढः स्त्रियः संचिनोति; विधिना मोहितः दुःखाय कर्म करोति, न सुखाय। एवं व्यासशुकयोः उभयोः वचनं श्रुत्वा, सूतः उवाच—व्यासः गाढचिन्तया गृहीतः, किम् कर्तव्यम् इति निश्चयम् न प्राप्नोति। दुःखजः अश्रुवर्षः तस्य नेत्राभ्यां प्रवहति, शरीरं कम्पितं, मनः क्लान्तं च जातम्। पितरं दुःखितं, शोकविषादसमाकुलं दृष्ट्वा, शुकः, विस्मयविस्तृतलोचनः, व्यासं प्रति इदं जगाद। अहो, का घोरशक्तिर् एषा मायायाः, या वेदान्तकर्तारं, सर्वज्ञं, वेदवित् अपि मुह्यति! नाहं जानामि, का वा एषा माया, अथवा सा कथं दुष्प्राप्या, या सती सत्या सुतं व्यासं अपि मोहितवती। यः पुराणवक्ता, भारतकर्ता, वेदविभागकर्ता, सः अपि मोहं गतः। तस्याः जगन्मोहिन्याः, या ब्रह्मविष्णुशिवादीन् अपि विमोहयति, अहं शरणं गच्छामि—किं पुनः साधारणजनाः? त्रिषु लोकेषु कः अस्ति, यं माया न मोहयति, यस्याः प्रभावात् ब्रह्मविष्णुशिवादयः अपि कदाचित् मोहिताः? अहो, का शक्ति, का महिमा देवीना सृष्टा! सर्वज्ञः भगवान् अपि केवलं मायया वशीकृतः। पुराणिकाः वदन्ति—व्यासः विष्णोः वंशे जातः; सः अपि, नावा भग्ना इव वणिक्, मोहसागरमग्नः। अद्य, साधारणपुरुषवत् असहायः, सः अश्रूण्य् अस्रौति; अहो, एषा मायाशक्तिः विदुषां अपि दुःस्प्रह्य। कः अयं? कः अहम्? कथं एषा, किम् एषा भ्रमः? पञ्चभूतमये अस्मिन् देहे ‘पिता’ ‘पुत्र’ इति संकल्पः जायते। नूनं एषा माया महाशक्तिः, मायाविनां अपि मोहिनी; तया वशीकृतः द्विजः कृष्णः अपि रुदति। सूतः उवाच—सर्वकारणायै, ब्रह्मादिदेवमातरि, स्वामिन्यै देवीमनसा नमस्कृत्य, अग्न्युत्पन्नाय व्यासाय, दुःखार्णवमग्नाय, तस्मै पितरं प्रति, शुकः युक्तियुक्तं, शुभदं वचनं उवाच। हे महाभाग पाराशर्य, त्वं स्वयम् सर्वेषां बोधदः; किमर्थं, प्रभो, सत्यमेव, सत्यज्ञानविहीनजनवत् शोकं करोषि? अद्य अहं तव पुत्रः, न तु पूर्वजन्मनि कः आसीत् इति जानामि; कः अहम्, कः त्वम्, भगवन्? एषा भ्रमः, महात्मन्। धैर्यं धारय, उत्तिष्ठ, मनः शोकनिमग्नं मा कुरु; एषं मोहजालं विज्ञाय, दुःखं त्यज, विप्र। क्षुधा अन्नेन शम्यति, न पुत्रदर्शनात्; तृष्णा जलेन शम्यति, न स्वपुत्रावलोकनात्।