संसारस्य चरमं विस्मयं तु किमपि नास्ति, यत्र बालपत्नीगृहेषु आसक्तः पुरुषः बुद्धिमान् इति प्रशस्यते। यः पुरुषः मायायाः त्रिगुणैः संसारधर्मे न बाध्यते, स एव बुद्धिमान्, स एव प्राज्ञः, स एव शास्त्राणां तत्त्वं विज्ञायति। व्यर्थं अध्ययनं बन्धनम् एव दृढीकुर्यात्; तस्माद् शीघ्रं तद् पठनीयम् यद् संसारबन्धनात् विमोचयति। गृहं तु बन्धनं, बन्धनात् गृहः इति कथ्यते; यत्र बन्धनस्य कारागृहे सुखं कुतः? अतः पितः, अहं भीतः अस्मि। ये मूढाः, दुर्बुद्धयः, दैवेन मोहिताः, मानवजन्मप्राप्त्या पुनः बन्धनं प्रविशन्ति। व्यासः उवाच—गृहं न कारागृहः, न च बन्धनस्य कारणम्; यः मनसा मुक्तः, स गृहस्थः अपि मुक्तः भवति। गृहस्थः यदि धर्मतः धनं सम्पादयति, वेदविधिना आचरति, यज्ञादिकं करोति, सत्यं वदति, शुद्धः भवति, स अपि मुक्तिम् प्राप्नोति। ब्रह्मचारिणः, तपस्विनः, वने वसन्तः, व्रतानुष्ठायिनः, सदा मध्याह्नात् अनन्तरं गृहस्थं समीपं गच्छन्ति। धर्मनिष्ठाः गृहस्थं श्रद्धया सह भोजनदानं, सत्यवचनं, दानं च ददाति। गृहस्थस्य धर्मात् उच्चतरः धर्मः न दृश्यते, न श्रूयते, वसिष्ठाद्याचार्यैः अपि, येन तं धर्मं अनुवर्तितम्। हे सौभाग्यवते, वेदविधिना आचरन्तः किम् अप्राप्यं? स्वर्गः, मोक्षः, उत्तमजन्म वा, यद् इच्छ्यते, तत् प्राप्यते। धर्मज्ञाः वदन्ति—एकस्य आश्रमात् अन्यं गन्तव्यम्; अतः, अग्निं स्थापय, कर्तव्यं सम्यक् आचर। देवपितृमानुष्यान् नियमानुसारं तुष्ट्वा, पुत्रं धर्मज्ञं उत्पाद्य, गृहस्थाश्रमे स्थापय। गृहं त्यक्त्वा, वनं गत्वा, उत्तमं व्रतम् आस्थाय, वानप्रस्थं प्रविश्य, ततः संन्यासं कुरु। हे सौभाग्यवते, इन्द्रियाणि नूनं मद्यवत्; पञ्चैः सह मनः पत्न्याः विना नियंत्रयितुं अत्यन्तं कठिनम्। अतः, हे बुद्धिमन्, तेषां जयाय विवाहः कर्तव्यः; वृद्धावस्थायां तपः आचर—एष शास्त्रस्य उपदेशः। हे सौभाग्यवते, विश्वामित्रः त्रिसहस्रवर्षाणि कठोरं तपः कृत्वा, उपवासेन इन्द्रियजयम् अकरोत्। महान् तपस्वी अपि, वनं गच्छन्, मेनकया मोहितः, तस्य शाकुन्तला धर्मपुत्री जाता। मत्स्यकन्यां कलिं दृष्ट्वा, मम पितरं पराशरं कामबाणैः आक्रान्तं, नावतले स्थितां तां गृहीत्वा। ब्रह्मा अपि, स्वपुत्रीं दृष्ट्वा, कामबाणैः आक्रान्तः, तां अनुयाति; रुद्रेण तु निवार्य, मूर्चितः कृतः। अतः, त्वं अपि, हे शुभे, मम हितं वचनं अनुगच्छ; कुलीनां कन्यां पत्नीं कृत्वा, वेदमार्गे स्थिरः भव। अथ पुत्रः उवाच—पितः, अहं गृहं न स्थापयिष्यामि; सदा दुःखमूलम्, सर्वदेहिनां बन्धनजालवत्। पितः, धनचिन्तया व्याकुलानां मध्ये सुखं कुतः? लोभिनः दरिद्रान् पीडयन्ति, स्वजनाः अपि दुःखं जनयन्ति। इन्द्रः अपि न सुखी, न च यतिः; त्रैलोक्यसंपत्तिं यः विन्दति, सः अपि न सुखी। तपस्विनं दुःखितं दृष्ट्वा, मघवान् व्याकुलः अभवत्; सः स्वर्गेशः तस्य अनेकानि विघ्नानि करोति। ब्रह्मा अपि न सुखी, विष्णुः अपि न, लक्ष्मीसमेतः; सः असुरैः युद्धे सदा दुःखं अनुभवति। लक्ष्मीपति अपि महान् प्रयासं करोति, कठिनं तपः आचरति; कस्य सुखसमृद्धिः अस्ति? शङ्करः अपि सदा दुःखी, एतद् अहं जानामि; सः सदा तपः आचरति, असुरैः युद्धं करोति। धनाढ्यः लोभी अपि सुखेन न निद्रायति; तर्हि दरिद्रः कदा सुखं प्राप्नोति? पितः, पुत्रः स्वबलात् जातः इति जानन्, तं पुनः दुःखयुक्तं संसारं प्रक्षिप्स्यसि। जन्म दुःखं, वृद्धिः दुःखं, मृत्युः अपि दुःखं; गर्भवासः, मलमूत्रपरिवेष्टितः, पुनः दुःखं। अतः, तृष्णालोभजन्यं दुःखं महद्; भिक्षायां परमं दुःखं, मृत्योर् अपि अधिकम्, पितः। यः ब्राह्मणः दानप्राप्त्या जीवति, सः ज्ञानबलात् न जीवति; परावलम्बनं महद्दुःखं, मृत्युः प्रतिदिनं आगच्छति। वेदान् शास्त्राणि सम्यक् अध्ययनं कृत्वा, गुणी धनिनं गत्वा, तं स्तुत्वा, आवश्यकं याचेत्। एकस्य उदरस्य चिन्ता किम्? पत्रैः, मूलैः, फलैः, यद् यद् उपलभ्यते, तेन तृप्तिः स्यात्। यदि पत्नी, पुत्राः, पौत्राः, विस्तीर्णं कुलं अस्ति, तेषां पोषणे महद् दुःखम्; पितः, सुखं कुतः? योगविद्याम्, सुखदज्ञानम् मां उपदिश; पितः, कर्मकाण्डे मम कदा अपि रतिः न। कर्मनाशस्य उपायं ब्रूहि—प्रारब्धं, संचितं, वर्तमानं च—तथा त्रिविधं कर्ममूलं विलीनं भवेत्। यथा जालौका रक्तं पिबति, तथा स्त्री; मूढः तु भावासक्त्या मोहितः, तद् न जानाति। सुखैः, बलैः, धनैः, कुटिलवाक्यैः मनसा, प्रियः सर्वं हरति; अन्यः चोरः कः अस्ति?