नारदः ब्रह्मर्षिं व्यासं सस्नेहं उपगम्य उवाच— "नाहं योनिजः, ब्रह्मर्षे! कस्य योनिस्नेहो मम स्यात्? भविष्यति च, योनिजं जन्म न काङ्क्षे। आत्मानन्दं विहाय मलसुखं किमर्थं वाञ्छेयम्? आत्मरमः लोभमात्रे न प्रवर्तते। आदौ वेदान् अधीतवान्, तान् तुभ्यं व्याख्यातवान्; ते हिंसया पूर्णाः, कर्ममार्गं दर्शयन्ति। बृहस्पतिः गुरुर्गृहीतः, स अपि गृहजीवनसागरं निमग्नः; अज्ञानग्रहणेन हृदयं तस्य बाधितम्—कथं स अन्यान् उद्धरेत्? यथा रोगी वैद्यः अन्येषां रोगं चिकित्सति, तथा गृही गुरुर्मुमुक्षोः—तत्र विरोधः। गुरुम् नमस्कृत्य अहं तव समीपं आगतः; संसारसर्पभीतः सत्यज्ञानस्य उद्धारेण मां रक्ष। एष संसारः घोरः, सूर्यस्य गगने गमनमिव; विश्रान्तिः कदापि नास्ति, सूर्यस्य इव अहनि रात्रौ। पितः, संसारात् आत्मविचारं विना सुखं किमस्ति? मूढानां सुखं मलमज्जन्मनां कृमिणां सुखमिव। ये वेदान् शास्त्राणि च पठन्ति, संसारस्नेहे स्थिता, मूढेभ्यः श्रेष्ठा न स्युः; ते श्वदन्तेभ्यः शूकराणाम् समाना। दुर्लभं मानवजन्म प्राप्त्वा, वेदान् शास्त्राणि च अधीत्य, संसारबन्धे स्थितः—कः मुक्तो भवेत्? संसारे आश्चर्यं महत्—यः पुत्रदारगृहस्नेहे स्थितः, स पण्डितः इति प्रशंस्यते। यः संसारस्मिन् मायात्रिविधगुणैः न बाध्यते, स एव पण्डितः, स बुद्धिमान्, स शास्त्रज्ञः। निरर्थकं अध्ययनं बन्धनं वर्धयति; शीघ्रं तद् पठनीयम्, यद् संसारबन्धनात् मोचयति। यः बध्नाति जनम्, तस्य नाम ‘गृहः’; बन्धनागारे सुखं कुतः? अतः पितः, अहं भीतः। ये मूढाः, जडबुद्धयः, दैवेन मोहिताः, मानवजन्म प्राप्त्वा पुनः बन्धनं यान्ति। ततः व्यासः उवाच— गृहः न बन्धनागारम्, न बन्धनस्य कारणम्; यः मनसा मुक्तः, गृहस्थः अपि मुक्तः। गृहस्थः धर्मेण धनम् उपार्जयति, वेदविधिना आचरति, यज्ञं करोति, सत्यम् वदति, शुद्धः भवति—स अपि मुक्तः। ब्रह्मचारी, तपस्वी, वनेचरः, व्रतानुष्ठाता, सदा मध्याह्नात् परं गृहस्थं उपगच्छन्ति। धर्मस्थाः श्रद्धया अन्नदानं, सत्यम्, दानं च गृहस्थं सहायन्ति। गृहस्थधर्मात् उच्चतरं धर्मं न दृष्टं, न श्रुतं, वसिष्ठाद्यैः आचार्यैः अपि। धन्य, वेदमार्गानुसारिणः किम् अनाप्तम्? स्वर्गः, मोक्षः, उत्तमजन्म—यद् इच्छति, तत् लभ्यते। धर्मज्ञाः वदन्ति—आश्रमान्तरे गतव्यम्; अतः, अग्निस्थापनं कृत्वा, कर्माणि आचर। देवान्, पितृन्, मानवांश्च विधिना तर्पय; पुत्रं धर्मज्ञं उत्पाद्य, गृहस्थाश्रमे स्थापय। गृहं त्यक्त्वा, वनं गत्वा, परं व्रतं आचर; वानप्रस्थं प्रविश्य, ततः संन्यासं कुरु। इन्द्रियाणि नूनं मद्यवत्, पञ्च च मनः सहितानि, पत्न्याः विना निग्रहः कठिनः। अतः, बुद्धिमन्, तेषां जयाय विवाहः कर्तव्यः; वृद्धावस्थायां तपः आचर—एष शास्त्रवचनम्। विश्वामित्रः त्रिसहस्रवर्षाणि कठिनं तपः कृतवान्, उपवासेन इन्द्रियजयः प्राप्तः। महातपस्वी, शक्तिमान् अपि, मेनकया वने मोहितः; तयोः संयोगात् शाकुन्तला धर्मपुत्री जातः। कालीं मत्स्यकन्यां दृष्ट्वा, मम पिता पराशरः, कामबाणैः विद्धः, तां नौकायाम् स्थितां गृहीत्वा। ब्रह्मा अपि, स्वकन्यां दृष्ट्वा, पञ्च कामबाणैः पीडितः, तां अन्वगच्छत्; रुद्रेण तु निरुद्धः, मूर्चितः कृतः। अतः, शुभे, मम हितवचनं कुरु; कुलीनां कन्यां पत्न्यां कृत्वा, वेदमार्गं आचर। नारदः प्रत्युवाच— "न गृहम् स्थापयिष्यामि, पितः; तद् सदा दुःखप्रदं, जालमिव, सर्वदेहिनः सदा बध्नाति। पितः, धनचिन्तया व्याकुलानां सुखं कुतः? लोभिनः दरिद्रान् पीडयन्ति, स्वजनाः अपि दुःखं यच्छन्ति। इन्द्रः अपि न सुखी, न च परिव्राजकः; त्रैलोक्यसंपन्नः कः अन्यः सुखी भवेत्? तपस्विनं दुःखितं दृष्ट्वा, मघवान् व्यथितः; स स्वर्गाधिपः तस्य बहून् विघ्नान् निर्माति। ब्रह्मा अपि न सुखी, न विष्णुः, लक्ष्मीं प्राप्त्वा अपि; असुरैः युद्धे सदा दुःखानुभवति। लक्ष्मीपतिः अपि, समृद्धः, महान् प्रयासं करोति, कठिनं तपः आचरति; कस्य बहु सुखं? शङ्करः अपि सदा दुःखी, इदं जानामि; स सदा तपः आचरति, असुरैः युद्धं करोति। धनिनः लोभिनः सुखेन न निद्रायन्ते; तर्हि, पितः, दरिद्रः कदा सुखं प्राप्नुयात्? पितः, पुत्रः स्वबलात् जातः इति ज्ञात्वा अपि, तं घोरं संसारं यत्र सदा दुःखं, तत्र स्थापयिष्यसि।