गन्धर्वाः वनम् उत्सृज्य सर्वे निर्गताः। ततः राजा, श्रमितः नग्नः च, तौ उपनयन् स्वगृहं प्रति प्रस्थितः। तत्र उर्वशीं गतां दृष्ट्वा, सः महान् शोकः प्राप्तः विलपन् अभवत्; तदा सा सती पतिं नग्नं दृष्ट्वा तत्रत्यात् प्रस्थितवती। राजा स्वयं स्थानं स्थानं विचरन्, व्याकुलचित्तः, दुःखितः, काङ्क्षया पीडितः, अशक्तः च अभवत्। पृथिवीं सर्वां भ्रमन् कुरुक्षेत्रे तां दृष्ट्वा, सः श्रेष्ठः राजा, प्रसन्नमुखः, इदं वाक्यम् उवाच— "हा पत्नि, तिष्ठ तिष्ठ! इदं भीषणं स्थलं, त्वं माम्, प्रियं, त्वया अनन्यभक्तं, निर्दोषं च, न त्यजेत्।" "इहैव शरीरम् पतिष्यति, हे देवी, त्वया दूरं नीतम्; श्वग्रा च काकाः तद् खादिष्यन्ति, यतः त्वं, सुन्दरी, तद् परित्यज्य।" एवं विलपन्तम्, उर्वशी दुःखितम्, दीनम्, श्रमितम्, कामेन पीडितम्, अत्यन्तम् अशक्तम् राजानम् अभाषत्— उर्वशी उवाच— "मूढः त्वं, नृसिंह! कुत्र ते बुद्धिः गताः? स्त्रीभिः सत्यं मित्रं नास्ति, नृप, यथा श्वभिः।" "स्त्रीषु, चौर्येषु, नृपेषु च, विश्वासः न कर्तव्यः। गृहं गच्छ, सुखेन रमस्व, मनः च न प्रमादय।" एवं उपदिष्टः राजा, मोहितः, न अवबुध्यत; कामिनी-स्नेहेन बद्धः, महत् दुःखम् अपात्। सूतेन उक्तम्— "एवं उर्वशीकथा सर्वा विस्तरतः उक्ता; या वेदेषु विस्तृता, तां संक्षेपेण उक्तवान्।" ततः सूतः पुनः कथयति— उर्वशीं श्यामलोन्मत्तलोचनां दृष्ट्वा, व्यासः चिन्तायाम् निमग्नः अभवत्— "किं कर्तव्यम्? एषा दिव्यकन्या, अप्सराः, मम न योग्याः।" यदा व्यासः एवम् चिन्तयन् अभवत्, अप्सरा तं दृष्ट्वा, शापभीत्या कम्पमाना अभवत्। ततः, साप्सरा, शुकीरूपम् धारयित्वा, भयात् कम्पमाना निर्गता; कृष्णः तां पक्षिरूपां दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। तस्यां दृष्टमात्रे व्यासस्य काये कामः उत्पन्नः; मनः अत्यन्तम् विस्मितम्, सर्वाङ्गेषु आश्चर्यम् अभवत्। स तु महामुनिः, महत् आत्मसंयमं कृत्वा, मनः निग्रहयितुम् प्रयत्नं अकरोत्; तथापि व्यासः मनः न शमयितुं शशाक, यः घृताचीमोहितः अभवत्। पुनः पुनः मनः निग्रहयितुम् प्रयत्नं कृत्वा, व्यासः, भाग्यवशात्, तद् मनः न शमयितुं शशाक। यदा मुनिः अग्निं मन्थनं कृत्वा उत्पादयितुम् इच्छन् अभवत्, तदा तस्य वीर्यं वनान्तरे पतितम्। तस्य वीर्यपातं चिन्तयन् न, सः दारुयुग्मं मन्थनं अनुवर्तयन् अभवत्; तस्मात् शुकः नाम पुत्रः अभवत्, व्यासस्य मोहकस्वरूपः। दारुयुग्मात् बालः जातः, अद्भुतः, यथा यज्ञे प्रदीप्तः अग्निः हविषा दीप्तः। व्यासः पुत्रं दृष्ट्वा, परमं विस्मयम् अनुभवन्, चिन्तयन्— "किम् एतत्?"— शिवदत्तं वरम् स्मृतवान्। शुकः दारुयुग्मात् जातः, तेजस्वरूपः; द्वितीयः अग्निवत् स्वतेजसा दीप्तः। ततः व्यासः तं हृष्टं पुत्रं, दैवीं शोभां युक्तम्, गृह्य द्वितीयम् गार्हपत्यं इव दृष्टवान्। ततः पर्वतान् आगत्य, व्यासः तं गङ्गाजले स्नापितवान्; तस्मिन् बालके दिव्यपुष्पवृष्टिः आकाशात् अभवत्, योगिनः च समागताः। व्यासः तस्य महात्मनः सर्वाणि जातकर्माणि अकरोत्; दिव्यनाद्यः निनदन्ति, अप्सरसः नृत्यन्ति। गन्धर्वाधिपाः—विश्वावसु, नारदः, तुम्बुरुः—शुकजन्मनि हर्षिताः, गायन् दृष्टुम् उत्सुकाः अभवत्। सर्वे देवाः च विद्याधराः, तं व्यासस्य दिव्यपुत्रं दारुयुग्मात् जातम् दृष्ट्वा, स्तुतिम् अकरोत्। आकाशात् शुकाय दण्डः, कृष्णमृगचर्म, दिव्यकमण्डलुः च अवतरन्, द्विजश्रेष्ठ। स बालः, दीप्तिमान्, जातमात्रः, तत्क्षणात् वृद्धिम् अकरोत्; व्यासः, विद्या-विधिं जानन्, तस्य उपनयनम् अकरोत्। जातमात्रे, वेदाः, रहस्यसमूहैः सह, तं महात्मानम्, यथा तस्य पितरम्, उपगच्छन्। घृताची-जन्मे शुकीरूपम् दृष्ट्वा, व्यासः तं पुत्रं शुक इति नाम दत्तवान्। ततः व्यासस्य पुत्रः बृहस्पतिम् गुरुं कृत्वा, विधिवत् ब्रह्मचर्यव्रतम् अकरोत्। शुकः, सर्वान् वेदान् रहस्यसमूहैः सह, सर्वान् धर्मशास्त्राणि च, गुरुगृहे अध्ययनम् समाप्तवान्। गुरुदक्षिणाम् दत्त्वा, स मुनिः स्नातकः भूत्वा, पितुः कृष्णद्वैपायनस्य समीपम् आगतवान्। शुकम् आगतम् दृष्ट्वा, व्यासः प्रेम्णा हर्षेण च उत्थाय, पुनः पुनः आलिङ्ग्य, शिरः घ्राणम् अकरोत्। व्यासः तं पुत्रं कुशलं, अध्ययनं च पृष्ट्वा, सान्त्वयन् शुभे आश्रमे शुकम् स्थापितवान्। ततः व्यासः शुकस्य विवाहं चिन्तयन्, शीघ्रं सुन्दरीं मुनिपुत्रीं वधूम् याचितवान्। व्यासः शुकम् उवाच— "वेदं, पापरहित, धर्मशास्त्राणि च, त्वया अधीतानि; तस्मात्, बुध, पत्नीं गृह्य।" "गृहस्थाश्रमं प्रविश्य, देवपितृपूजनं कुरु; पुत्रप्राप्त्या मम ऋणं विमोचय, वधूम् गृह्य।" "अपुत्रस्य न भाग्यं, न स्वर्गः, किञ्चित् न; अतः, महाभाग, अद्य गृहस्थाश्रमम् प्रविश।