बहूनां वर्षाणां अन्ते इन्द्रः स्वर्गे निवसन् ऊर्वशीं न प्रत्यागतां दृष्ट्वा गन्धर्वान् संबोधितवान्। स इन्द्रः उवाच—“हे गन्धर्वाः, सर्वे यूयं ऊर्वशीं अत्र आनयत! सा राजा गृहात् नियतसमये नीतवती। मम निवासः ऊर्वश्यां विना न दीप्तिमान्; यथाकथञ्चित् तां कामिनीं पुनर्योजयत।” एवं उक्त्वा गन्धर्वाः विश्वावसुना नेतृत्वे कृताः तम् गन्तुं प्रवृत्ताः, गाढतमः आगते तत्र आगमन। तत्र वनान्तरे देवद्वयं रममाणं दृष्ट्वा गन्धर्वाः तौ गृहीत्वा आकाशमार्गे नीतवन्तः; तस्मिन्नेव क्षणे तौ देवौ आकाशे नीयमानौ आक्रन्दितवन्तौ। तयोः क्रन्दनं शिशुवत् श्रुत्वा ऊर्वशी क्रुद्धा अभवत्, सा राजानं उवाच—“मया पूर्वमेव अनुबंधः कृतः। त्वां विश्वस्यानाहं नष्टा, चौरैः मम पुत्रौ वनात् नीतौ। हे राजन्, त्वं स्त्रीसंगमं कुर्वन् स्थितः, पुत्रयोः गत्वा। अद्य अहं अस्य नृशंसस्य निर्बलस्य शूरत्वेन गर्वितस्य द्वारा विनष्टा; मम प्रियौ पुत्रौ वनात् नीतौ।” एवं विलपन्तीं दृष्ट्वा राजा मोहितः अभवत्; नग्नः ताम् अनुसरन् शीघ्रं गतः। गन्धर्वैः विद्युत्प्रभाभिः दीप्ते राजप्रासादे नग्नं राजानं ऊर्वशीदृष्ट्वा तं त्यक्तुम् इच्छन्ती अपश्यत्। ततः गन्धर्वाः वनात् निर्गम्य गतवन्तः; राजा श्रान्तः नग्नः तौ पुत्रौ गृहीत्वा स्वगृहं प्रति अग्रे गतः। ऊर्वशीं गतां दृष्ट्वा राजा महान् शोकं कृतवान्; सा सती पतिं नग्नं दृष्ट्वा तं त्यक्त्वा निर्गता। राजा स्वयं स्थानस्थानं भ्रमन् विलपन्, मनसि विक्षिप्तः, दुःखितः, अशक्तः, कामेन अभिभूतः अभवत्। स राजा पृथिवीं सर्वां भ्रमन् कुरुक्षेत्रे ऊर्वशीं दृष्ट्वा, सन्तुष्टमुखः, उत्तमः राजा तां उवाच—“हा पत्नी, स्थास्यसि, स्थास्यसि! अस्मिन घोरस्थले मां तव प्रियं, तव भक्तं, निर्दोषं न त्यजेत्। इदं शरीरं तव दूरं नीतं पतेत्; श्वा-काकाः तद् भक्ष्यन्ति, त्वं सुशोभने त्यक्त्वा।" एवं विलपन्तं राजानं ऊर्वशी दुःखितं, दीनं, श्रान्तं, कामेन संतप्तं, अत्यन्तं अशक्तं दृष्ट्वा तं उवाच—“मूढः त्वं, राजसिंह! तव बुद्धिः कुत्र गताः? स्त्रीभिः मित्रत्वं नास्ति, राजन्, श्वभिः यथा। स्त्रीषु, चौरेषु, नृपेषु विश्वासः न कर्तव्यः। गृहं गच्छ, सुखेन रमस्व, मनः शोकं न करोतु।” एवं उपदिष्टः राजा, मोहितः, न अवबुध्यते; कामिनीस्नेहबन्धनात् महद् दुःखं प्राप्तः। सूतः उवाच—एवं ऊर्वशीकथा सर्वा विस्तीर्णा उक्ता; सा वेदेषु विस्तारितं, अहं संक्षेपेण उक्तवान्। सूतः पुनः उवाच—कालेन, कृष्णवर्णा मदनमत्तनयनां तां दृष्ट्वा व्यासः चिन्तयन् अभवत्—“किम् करिष्यामि? एषा दिव्यकन्या, अप्सराः, मम योग्याः नास्ति।” एवं विचारयन् व्यासः, सा अप्सराः तं दृष्ट्वा, शापभीत्या भयाकुला अभवत्। ततः, शुक्रीकाकी रूपं धृत्वा, सा भयात् कम्पमाना निर्गता; कृष्णः पक्षिरूपां तां दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। एवं तां दृष्ट्वा व्यासस्य देहे कामः उत्पन्नः; मनः अत्यन्तं विस्मितम्, सर्वाङ्गे च आश्चर्यम्। किन्तु ऋषिः महत् संयमेन मनः निगृह्य, व्यासः तद् अनियमितं मनः न शमयितुं शक्नोति। पुनः पुनः मनः संयन्तुं प्रयत्नं कृत्वा, घृताचीमोहात् व्यासः भाग्येन तद् निवारयितुं न शशाक। ततः ऋषिः अग्निमन्थनं कुर्वन्, यज्ञाग्निं प्रज्वालयितुम् इच्छन्, तस्मिन् वने तस्य वीर्यं तत्र पतितम्। तद्विसर्गं न चिन्तयन्, दारुचूर्णनं चक्रे; तस्मात् शुकनाम्ना पुत्रः जातः, व्यासस्य मोहकस्वरूपधारी। अग्निमन्थनात् जातः शिशुः अद्भुतः अभवत्, यथा यज्ञे आहुति-सम्प्राप्तः दीप्तः अग्निः शोभते। व्यासः पुत्रं दृष्ट्वा परमं विस्मयं प्राप्तः; किम् एतदिति चिन्तयन्, शिवदत्तं वरं स्मृतवान्। शुकः दारुचूर्णात् जातः, तेजोमयस्वरूपः; द्वितीयः अग्निः इव स्वतेजसा दीप्तिमान् अभवत्। ततः व्यासः दिव्यतेजसंपन्नं पुत्रं प्रमुदितं दृष्ट्वा, द्वितीयं गृहाग्निम् इव अवलोकयत्। ततः व्यासः पर्वताद् आगत्य गङ्गाजले तं स्नापयामास; दिव्यपुष्पवृष्टिः तस्य शिशोः उपरि आकाशात् अभवत्, तपस्विनः समागच्छन्। व्यासः तस्य महात्मनः सर्वाणि जातकर्माणि अकारोत्; दिव्यदुन्दुभयः निनादिताः, अप्सरः गणाः नृत्यं अकार्षुः। गन्धर्वाधिपतयः—विश्वावसु, नारदः, तुम्बुरुः—शुकस्य जन्मोत्सवे हर्षिताः गायन् दृष्ट्वा तं द्रष्टुम् उत्सुकाः अभवन्। सर्वे देवाः विद्यान्धराश्च, व्यासस्य दिव्यपुत्रं दारुयोनिं दृष्ट्वा हर्षिताः स्तुतिं अकरोत्। आकाशात् शुकाय दण्डः, शोभनं कृष्णमृगचर्म, दिव्यं कमण्डलुं च अवतरन्, द्विजश्रेष्ठ। तं शिशुं दीप्तिमन्तं, जातमात्रं, त्वरितं विकसितं दृष्ट्वा, व्यासः विद्याध्ययनविधिं अकार्षीत्। जातमात्रः शुकः, वेदाः सर्वगुह्यसमूहैः, तं महात्मानं पितरं यथा, उपगम्य समन्वगच्छन्।