स राजा सर्वाणि सामादीनि दानादीनि च उपायान् स्ववशे स्थापयित्वा, वर्णाश्रमाणां धर्मान् यथायोग्यं संस्थाप्य राज्यं शशास। स धर्मात्मा राजा नानाविधानि यज्ञान् कृत्वा विपुलानि दानानि अददात्, शुद्धानि च दानानि वितरन्। तस्य रूपगुणदानशीलस्वभावधनवीर्यश्रवणेन उर्वशी तेन राज्ञा आकृष्टा अभवत्, तं च कामयामास। ब्रह्मशापपीडिता सा दिव्या उर्वशी मानुषलोकं प्रविष्टा, तं धर्मिष्ठं राजानं मनसि कृत्वा, गर्विता सा तं पत्यर्थं चकार। एवं संकल्प्य सा उत्तमा नारी तत्र स्थिता, "राजन्, एते मम द्वौ मेषकौ रक्षनीयौ, हे मानद," इति उक्त्वा तस्मै निवेदयामास। "मम आहारः सदा घृतमेव, अन्यत् किञ्चिदपि न मम भोज्यं; च, हे महाबाहो, त्वं मां नग्नां न पश्येः, केवलं संयोगसमये एव," इत्यपि उवाच। "यदि एष संकल्पः लङ्घ्यते, तर्हि अहं त्वां परित्यज्य यास्यामि; एतत् सत्यं वदामि," इति अपि प्रतिजज्ञे। राजा तस्याः कामयमानायाः वचनानि स्वीकृत्य, सा तेन संकल्पेन बद्धा, शापस्य परिणामं सम्पादयितुम् इच्छन्ती, तत्रैव वसति स्म। ततः स राजा उर्वश्याम् आसक्तचित्तः, कामवशात् धर्मादीन् सर्वान् परित्यज्य, बहून् वर्षाणि रमणीयेषु कालेषु व्यतीतान्। तस्य मनः केवलं तस्यां नित्यमेव स्थितम्, तया वियुक्तः क्षणमपि न सहेत; स सर्वथा मोहितः। एवं बहून् वर्षानन्तरं स्वर्गे स्थितः इन्द्रः उर्वशीं न प्रत्यागतम् अपश्यन्, गन्धर्वान् उवाच। "हे गन्धर्वाः, सर्वे यूयं उर्वशीं आनयत! सा निश्चिते काले राज्ञः गृहात् नीताऽभूत्। मम वासः उर्वश्या विना न शोभते; येन केनापि प्रकारेण तां कामिनीं प्रत्यानीयत।" इति इन्द्रेण उक्ताः, विश्वावसुना प्रमुखेन गन्धर्वाः रात्रौ तमसि तत्र आगच्छन्। ते वनान्ते रममाणौ तौ देवौ दृष्ट्वा, तौ आदाय, आकाशे गच्छन्तः तयोः क्रन्दनं श्रुतवन्तः। तयोः क्रन्दितं स्वसुतवत् श्रुत्वा, उर्वशी कुपिता सञ्जाता, राजानं प्रति उवाच—"एष संकल्पः मया कृतः। अहं त्वया आश्रिता नष्टा, चौरैः मम शिशू वनात् नीतौ। राजन्, त्वं स्त्रियया सह एकीकृतः, पुत्रयोरभावे।" "अस्मिन दैन्ये, वीर्यहीने, दुष्टे, अहं नष्टा; अद्य मम प्रियौ पुत्रौ वनात् नीतौ।" इति विलपन्तीं दृष्ट्वा, राजा मोहं गच्छन्, नग्नः तस्याः अनुगमनाय धावन्। तत्र राजमहत्यां, गन्धर्वैः विद्युत्प्रभाभिः प्रकाशितायां, राजा नग्नः तया गमिष्यन्त्या दृष्टः। ततः गन्धर्वाः सर्वे वनात् निर्गत्य ययुः; राजा श्रान्तः नग्नः तौ शिशू आदाय स्वगृहं प्रतिजगाम। उर्वशीं गतां दृष्ट्वा, स राजा महतीं शोकव्यथां प्राप; सा सती पतिं नग्नं दृष्ट्वा तं परित्यज्य ययौ। राजा स्वयं स्थानान्तरं गच्छन्, करुणं विलपन्, मोहितचित्तः, दुःखितः, कामवशः, अनाथवत् विचचार। पृथिवीं सर्वां भ्रमन्, कुरुक्षेत्रे तां दृष्ट्वा, राजा तुष्टिमुखः इदं वचनं उवाच—"हा प्रिये, तिष्ठ तिष्ठ! अस्मिन घोरे स्थले, त्वं न मां, त्वत्प्रेम्णा युक्तं, अनागसं, परित्यजेत्।" "इह मम शरीरं पतिष्यति, हे देवि, त्वया दूरं नीतम्; श्वा-काकाः तद् भक्षयिष्यन्ति, यतः त्वं, सुश्रोणि, तद् परित्यक्ता।" इत्येवम् विलपन्तं तं, उर्वशी दुःखितं, शोचन्तं, श्रान्तं, कामार्तं, अनाथं राजानं प्रति उवाच— "उर्वशी उवाच— 'मूढोऽसि, राजसिंह! तव प्रज्ञा कुत्र गता? स्त्रीषु मित्रं नास्ति, राजन्, यथा वृकेषु तथा।' 'स्त्रीषु, चौर्येषु, राजसु च विश्वासः न कर्तव्यः। गच्छ गृहं, सुखेन रमस्व, मा मनः शोकं गच्छतु।'" एवमुक्तः स राजा, मोहितः, स्त्रीस्नेहेन बद्धः, परमं शोकं जगाम। सूतः उवाच—एवं उर्वश्याः सर्वमखिलं चरितं कीर्तितम्; यद् वेदेषु विस्तरशः वर्णितं, तत् संक्षेपेण मया कथितम्। सूतः पुनरुवाच—सा कृष्णनयना, मदनमग्नलोचना कन्या, व्यासं दृष्ट्वा, व्यासः चिन्तामग्नः अभवत्—"किं करणीं? एषा दिव्या कन्या, अप्सराः, मम न योग्येति।" एवं चिन्तयतः व्यासस्य, सा अप्सरा तं दृष्ट्वा, शापभीत्या कम्पमाना, तत्रात्यन्तभीता सञ्जाता। ततः सा शकुन्त्याकारं गृहीत्वा, भीता, गच्छन्ती, व्यासं दृष्ट्वा कृष्णः विस्मितः अभवत्। तस्यां दृष्टमात्रेण व्यासस्य देहे कामो जातः; तस्य मनः परमाश्चर्येण व्याप्तम्, सर्वाङ्गेषु विस्मयः सञ्जातः। मुनिः तु महता संयमेन मनः निगृह्य, तदपि व्यासः, मनः निग्रहीतुं न अशकत्, यतः तद् असंयतं जातम्। स पुनः पुनः मनः संयन्तुं प्रयत्नं कृत्वापि, घृताचीमोहितं, भाग्यवशात्, व्यासः अनन्तवीर्यः तद् न रुद्धवान्। तदा मुनिः अरुणीकरणाय अरणिं मन्थमानः, अग्निं प्रज्वालयितुम् इच्छन्, तत्रैव वने तस्य वीर्यं पतितम्। तं वीर्यपातं न चिन्तयित्वा, स अरणिं मन्थमानः, तस्मात् शुकनामा पुत्रः अजायत, यो व्यासस्य रूपं मोहयन् आसीत्। अरणिभ्यः जातः स बालकः, विस्मयं जनयन्, यथा होमकाले हविषा दीप्तः अग्निः शोभते।