सुद्युम्नस्य पुत्रीला रमणीयाङ्गी स्त्रीभिरन्विता लावण्यसम्पन्ना चेष्टालास्यादिभिः कलाभिः युक्ता दृष्ट्वा भगवाञ्छोमपुत्रो बुधस्तामकामयत। सा अपि सोमपुत्रं बुधं पतित्वे चकार। तत्र तयोः परस्पर-स्नेहात् संयोगः समभवत्। तस्मात् सोमपुत्रात् बुधात् इला पुत्रं जनयामास, स च पुरूरवा नामाभवत्, नृपतीनां श्रेष्ठः। सा च वनवासे स्थित्वा, चित्तविक्षिप्ता पुत्रं प्रसूतवती, ततः स्वकुलगुरुं महर्षिं वसिष्ठं स्मरामास। स वसिष्ठः सुद्युम्नस्य तदवस्थां दृष्ट्वा, करुणया परिपूर्णचित्तः, लोकहिताय महादेवं शङ्करं तोषयितुमिच्छत्। प्रसन्नः स भगवान् इच्छितं वरं तस्मै दत्तवान्; वसिष्ठः प्रार्थयामास प्रियं नृपं पुनः पुरुषत्वं प्राप्नुयात् इति। शङ्करः स्वमधुरया वाचा उक्तवान्—"एष नृपः एकमासं पुरुषः भविष्यति, एकमासं स्त्री।" एवं वरं लब्ध्वा स नृपः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, वसिष्ठस्य प्रसादेन धर्मेण राज्यं पालयामास। स्त्रीभावे स राजमहालये निवसति, पुरुषभावे राज्यं पालयति। जनाः तस्यां स्थितौ दुःखिता न तुष्टाः। कालान्तरे पुत्रः पुरूरवा यौवनं प्राप्य, स राजा तस्मै राज्यं दत्त्वा वनं जगाम। तत्र रम्ये विविधवृक्षसंकुले वने, नारदात् परमं नवाक्षरमन्त्रम् अवाप्तवान्। स प्रेम्णा तं मन्त्रं जपन्, भगवत्याः प्रसादं प्राप—सा गुणसमन्विता, त्रात्री, शिवा, तुष्टा अभवत्। सा देवी सिंहासनस्था, तेजस्विनी, सुरूपा, वारुणीमदविह्वला, चञ्चललोचना तस्य पुरतः प्रादुरभूत्। तां दिव्यरूपां दृष्ट्वा, प्रेम्णा परिपूर्णदृष्टिः, स मस्तकं नतो हर्षेण जगदम्बां स्तोतुम् आरभत। "हे देवि! तव ख्यातं दिव्यरूपं दृष्ट्वा, यत् सर्वलोकहिताय युक्तम्, अहं तव पद्मपादौ नमामि, येषु सुरगणाः सेवां कुर्वन्ति, वरदायिनि, मातः, मोक्षप्रदायिनि। कः त्वां, मातः, मर्त्यलोके जानाति, यदा त्वं मानुषरूपं धारयसि? ऋषयः अपि सर्वे देवाश्च त्वया मोहिताः। तव सर्वाधिकारं, दीनानां दयां दृष्ट्वा, अहं विस्मितः। शम्भुः, हरिः, पद्मयोनिः, मघवान्, सूर्यः, धनदः, वह्निः, वरुणः, वायुः, सोमः, अपि वसवः तव शक्तिं न जानन्ति। कः गुणहीनः मानुषः तव गुणान् वेद? विश्णुः अनन्ततेजाः त्वां सत्त्विक्यां, क्षीरसमुद्रजा, सर्वदायिनीं प्रत्यक्षं वेत्ति। कः त्वां राजसीं उमां, तामसीं वा वेद, वेदमातः? निर्गुणां त्वां न कश्चन वेत्ति। अहं अल्पबुद्धिः, अल्पबलः, त्वं च परमकुशलाः, मातः, मयि कृपां कृतवत्यसि। जानामि, भवानि, तव क्रियाः करुणापूर्णाः, भक्तैः सेव्यमानायै त्वं दयां दर्शयसि। हरिः, पद्मयोनिः त्वां सेवते, किन्तु मधुसूदनः अपि तव पादस्पर्शे नानन्दति। आदिपुरुषः अग्निना तव पादौ शुद्धयति, हस्तेन शुभौ करोति। हरिः, तीव्रकामनया, तव पादस्पर्शं इच्छति, दुःखमुक्तवत्, आदिपुरुषः च प्रमुदितः। परं कोपिता त्वं, भक्तानपि तव पादार्चकान् ताडयसि, यदा तव पतिं, सर्वदेववन्दितं, प्रेम्णा पीडितं पश्यसि। देवि, त्वं तस्य विशालशान्तवक्षसि शय्यावदुपविष्टा, शोभया भूषिता, घनमेघे विद्युदिव। स न खलु तव वाहनः, यद्यपि स जगन्नाथः। मातः, यदि त्वं कोपेन मधुसूदनं परित्यजसि, तर्हि पूज्यमानः अपि स शक्तिहीनः स्यात्; यतः, शान्तं श्रीहीनं निर्गुणं च पुरुषं जनाः त्यजन्ति, स्वजनं अपि। किं ब्रह्माद्यैः सुरगणैः, किं युवतिभिः? ये जना दिनरात्रं तव पद्मपादयोः शरणं यान्ति, ते अपि तव प्रसादेनैव समर्थाः; तव महिमानं किमु वक्तुं शक्यते, अनन्तशक्ते! अहं न जानामि त्वं पुरुषी वा अपुरुषी वा, गुणयुक्ता निर्गुणा च त्वं; अहं सदा भक्त्या नमामि, त्वयि अविचलां भक्तिं इच्छामि, मातः।" एवं स्तुत्वा, राजा तां देवीं शरणं प्रपेदे; सा देवी तुष्टा साक्षात्संयोगं तस्मै दत्तवती। तस्या भगवत्याः कृपया सुद्युम्नः परमं ध्रुवं पदं प्राप, यत् ऋषिभिरपि दुर्लभम्। सुतः उवाच—सुद्युम्नस्य स्वर्गारोहणानन्तरं पुरूरवा राज्यं पालयामास; स धर्मात्मा, सुन्दरः, सदा प्रजासुखे रतः। स प्रतिष्ठानायां रम्यायां पुरी सर्वमान्यं शासनं स्थापयामास, सर्वधर्मविद्, प्रजापालनरतः। तस्य मन्त्रः गोप्यः, परलोकविद्या, सततबलवीर्यं, परमराज्यशक्तिश्च आसीत्। स सर्वोपायान्—साम, दानादीन्—वशे स्थापयित्वा, वर्णाश्रमान् स्वधर्मे स्थाप्य राज्यं पालयामास। स बहुविधान्यग्निहोत्रादीन्याज्यानि कृत्वा, विपुलं दानं दत्तवान्, शुद्धं च दानं वितरति स्म। तस्य रूपं, गुणाः, दानशीलता, स्वभावः, ऐश्वर्यं, वीर्यं च श्रुत्वा, उर्वशी तेन मोहिता, तं नृपं कामयामास। ब्रह्मशापपीडिता सा दिव्यस्त्री मानुष्यलोकं प्रविश्य, स धर्मिष्ठं नृपं पतित्वे चकार। सौम्यया तया नृपः सह प्रतिज्ञां कृतवान्—"राजन्, एते मम द्वौ मेषकौ रक्ष्यौ, मान्यदायक! मम भोजनं सदा घृतमेव, अन्यन्न न मम आहारः; च महाबाहो, मां नग्नां न पश्याः, केवलं संयोगे एव। एषा प्रतिज्ञा यदा लङ्घ्येत, तदा त्वां त्यक्त्वा गमिष्यामि, सत्यं वदामि।" राजा तस्याः कामयमानायाः वचः स्वीकृत्य, प्रतिज्ञया बद्धां तां शापफलसिद्ध्यर्थं पालयामास। ततः स राजा उर्वश्यां निमग्नः, बहून् वर्षान् कामवशात् धर्मादीन् परित्यज्य, मोहितचित्तः, सुखेन कालं निनाय। तस्य मनः केवलं तस्यां स्त्रियामेव स्थितम्, वियोगे क्षणमपि न सहेत, स पूर्णमोहितः अभवत्।