तस्मिन्नेव काले महादेवः शङ्करः स्त्रीभिरुपवेष्टितः क्रीडारतः प्रकटितः आसीत्। तस्य प्रिया शिवा, विवस्त्रा कामपरायणा, तस्याङ्के रममाणा मुनीन् दृष्ट्वा महतीं लज्जां जगाम। सा पत्या सह क्रीडायामनुवर्तमाना, सती विवस्त्रा सन्ति मुनीन् दृष्ट्वा त्वरया पत्या अङ्कात् उत्थाय वस्त्रं समाच्छाद्य लज्जया कम्पमाना, अहंकारयुक्ता तत्र स्थित्वा। ऋषयस्तु तयोः परस्पररमणं दृष्ट्वा शीघ्रं दृष्टिं अपसार्य, नरनारायणस्य आश्रमं जग्मुः। तदा भगवाञ्छङ्करः लज्जायुक्तां कामपरायणां देवीं दृष्ट्वा स्नेहपूर्वकं उवाच—"किं त्वं लज्जया पीडिता? अहं त्वां सन्तोषयिष्यामि।" ततोऽब्रवीत्—"अद्यप्रभृति, सुन्दरानने, यः कश्चित् मोहात् एतत् काननं प्रविशेत्, स नरो नारी भविष्यति।" एवं तेन शापेन तद्वनं दोषपूर्णत्वात् विज्ञाय, ज्ञानी जनाः यथेष्टं तद्वनं परिहरन्ति। किन्तु सुद्युम्नः तद्विद्याम् अजानन् मन्त्रिभिः सह तद्वनं प्रविष्टः, तेन सहैव तस्य मन्त्रिणः अपि नारीरूपं प्राप्तवन्तः—अत्र संशयो नास्ति। स राजा मुनिः सुद्युम्नः, लज्जया व्याकुलचित्तः, गृहं न प्रत्यागच्छत्, किंतु वनान्तरे बहुधा विचचार। स तु नारीभावं प्राप्तः महात्मा इलानाम्ना प्रसिद्धः अभवत्। सा तत्र विचरन्ती, सोमपुत्रः युवा बुधः तत्र आगतः। स बुधः तां स्त्रीभिः परिवृतां, सुन्दरीं, ललितां, भङ्गिभावकलासम्पन्नां दृष्ट्वा ताम् अचिन्तयत्। सा अपि सोमसुतं बुधं पतित्वे इच्छन्ती, तत्र परस्परप्रेम्णा तयोः सङ्गमः अभवत्। तस्यां बुधः पुरूरवसम् नाम पुत्रं उत्पादितवान्, स च सम्राटां श्रेष्ठः अभवत्। सा तु वनवासे मनसा व्याकुला पुत्रं जनयित्वा कुलगुरुं वसिष्ठं स्मरति। वसिष्ठः तु सुद्युम्नस्य स्थितिं दृष्ट्वा, करुणया परिपूर्णः, लोकहिताय महादेवं शंकरं प्रीत्यर्थं आराधयामास। भगवाञ्छङ्करः तुष्टः सन्, वसिष्ठस्य कामं ददौ—"एष राजा मासमेकं पुरुषः, मासमेकं स्त्री भविष्यति।" इति अमृतोपमया गिरा शङ्करः उक्तवान्। एवं वरं लब्ध्वा राजा स्वगृहं प्रत्यागच्छत्, वसिष्ठस्य प्रसादेन धर्मेण राज्यं चकार। स तु स्त्रीभावे सन् अन्तःपुरे तिष्ठति, पुंभावे राज्यं पालयति। प्रजाः तु एतादृशं राजानं दृष्ट्वा न सन्तुष्टाः। कालान्तरं, यदा पुरूरवाः पुत्रः यौवनं प्राप्तवान्, तदा राजा तस्मै राज्यं दत्त्वा वनं जगाम। स तु रम्ये वने, नानावृक्षैः सघने, नारदात् परं नवाक्षरमन्त्रम् अलभत। स तं मन्त्रं प्रेम्णा जपन्, हृदये भक्तिपरिपूर्णः, तदा गुणयुक्ता देवी, जगतां तारा, शुभा, तुष्टाऽभवत्। सा सिंहासने उपविष्टा, वरुणीमदविह्वला, मन्दस्मिता, रम्या, दिव्यरूपधारिणी, तस्य पुरतः प्रकटिता। स तु तां दिव्यरूपां देवीं दृष्ट्वा, प्रेम्णा सन्तप्तलोचनः, शिरसा नमस्कृत्य आनन्देन जगन्मातरं स्तोतुम् आरब्धवान्—"देवि, तव प्रसिद्धं दिव्यरूपं मया दृष्टम्, यत् सर्वलोकहिताय योग्यं। तव पद्मपादौ नमामि, येषां सेवा देवानां गणैः क्रियते, त्वं कामदायिनी, जननी, मोक्षप्रदा च।" "कस्त्वां जानाति, जननि, इमस्मिन्लोके, यदा त्वं मानुषरूपं धारयसि? मुनयः अपि सर्वे देवाः अपि त्वया मोहिताः। तव ऐश्वर्यं कृपां च दीनानां दृष्ट्वा, अहं विस्मयं गतोऽस्मि।" "शम्भुः, हरिः, पद्मजः, मघवान्, सूर्यः, धनदः, वह्निः, वरुणः, वायुः, सोमः, वसवः अपि तव शक्तिं न जानन्ति। गुणहीनः मानवः कथं तव महिमानं वेद? विष्णुः अपि प्रत्यक्षं त्वां सत्त्वरूपां, क्षीरसिन्धुजां, सर्वदायिनीं वेत्ति। राजसीं उमां, तामसीं वेदवतीं च को वेद? निरगुणां त्वां तु न कश्चन जानाति।" "क्वाहं मन्दधीः, अल्पबलः, क्व तव परमं कौशलं, जननि, या मयि कृपाम् अकरोत्? भवानी, तव कार्याणि करुणापूर्णानि, भक्तवत्सला त्वं भक्तजनान् अनुगृह्णासि।" "हरिः, पद्मजः च त्वां सेवते, तत्रापि मधुसूदनः नानन्दं लभते। आदिपुरुषः तव पादौ वह्निना शुद्धयति, हस्तेन शुभयति। हरिः तव पादस्पर्शं तीव्रकामनया इच्छति, आदिपुरुषः हर्षं लभते। कोपायमाना त्वं भक्तानपि ताडयसि, पतिं च सर्वदेववन्दितं कामपीडितं दृष्ट्वा।" "देवि, त्वं तस्य शान्तस्य विस्तीर्णवक्षसि नित्यं शय्यासने रमसे, विद्युत् घनमिव शोभयन्ती। स एव तव वाहनः, स जगन्नाथः अपि।" "जननि, यदि त्वं कोपात् मधुसूदनं त्यजसि, स पूज्यमानः अपि शक्तिहीनः भवेत्; यः पुरुषः शान्तः, लक्ष्मीहीनः, सर्वगुणवर्जितः, तं जनाः त्यजन्ति, स्वजनोऽपि।" "ब्रह्मादीनां देवगणानां किं वदामि, युवतीनां अपि किं कथयामि, ये जनाः तव पद्मपादौ दिनरात्रं शरणं यान्ति, तव शक्त्या एव तेषां सामर्थ्यं स्यात्—अनन्तशक्ते, तव महिमानं किं वर्णयामि?" "अहं न जानामि त्वं पुंरूपा वा न वा—त्वं गुणयुक्ता अपि, निरगुणा अपि। अहं सदा भक्त्या त्वां नमामि, त्वयि अविचलां भक्तिं इच्छामि, जननि।" एवं स्तुत्वा राजा तस्याः शरणं जगाम। देवी तुष्टा सञ्जोगं तस्यै ददौ। तस्या भगवत्याः प्रसादेन सुद्युम्नः परमं दुर्लभं स्थितिपदम् अवाप, यत् मुनिभिः अपि दुरधिगमम्। सूतः उवाच—एवं सुद्युम्नस्य स्वर्गारोहणानन्तरं, पुरूरवाः राज्यं पालयामास। स धर्मात्मा, सुन्दरः, प्रजासुखे नित्यं निरतः आसीत्। सः प्रतिष्ठानायां रम्यायां पुरी सर्वैः सम्मान्यं राज्यं स्थापयामास, सर्वधर्मविद्, प्रजापालनरतः। स सुगुप्तमन्त्रः, परलोकविद्, नित्यशक्तियुक्तः, परमैश्वर्यसम्पन्नः अभवत्।