सा कृष्णनेत्रा, लज्जिता कपोलं नमयन्ती, मृदु वचसा प्रत्युवाच—“सः चन्द्रस्य पुत्रः”—इति। ततः सा तेजस्विनी अन्तर्गतवती। सोमः हर्षेण स्वपुत्रं गृहीत्वा तस्य नाम बुध इति कृत्वा पुनः स्वगृहं प्रत्यगच्छत्। ब्रह्मा स्वं धाम प्रविष्टः, सर्वे देवाः इन्द्रसहिताः यथागतं जनसमूहैः सह निर्गताः। एवं सोमात् बुधस्य जन्म कुरुक्षेत्रे यथा पूर्वं सत्यवत्याः पुत्रात् व्यासात् श्रुतं तद् विस्तरेण कथितम्। ततः सूतः उवाच—इला से बुधस्य पुत्रः पुरूरवाः उत्पन्नः। स धर्मात्मा, यज्ञदाननिरतः। बुधस्य पुत्रः राजा सुद्युम्नः सत्यवादी, आत्मसंयमी, सिन्धु अश्वं आरुह्य वनं यायि शिकारार्थम्। तेन स्वमन्त्रिभिः सह, शोभनकुण्डलभूषितः, शृङ्गनिर्मितधनुः बन्धनं च कृत्वा, अद्भुतबाणसमूहं धारयन्, तस्मिन वनप्रदेशे विचरन् मृगान्, शशान्, वराहान्, गण्डमृगान्, वृषाभ्रान् च आघातयत्। सरभान्, महिषान्, सांबरान्, वनपक्षिणः च हत्वा, यज्ञियपशून् मर्दयन्, राजा युवानां निकुञ्जं प्रविष्टः। मेरुपर्वतस्य अधः, दिव्यप्रदेशः मन्दारवृक्षैः शोभितः, अशोकलताभिः आवृतः, बकुलपुष्पगन्धयुक्तः। शाल, ताल, तमाल, चम्पक, कटहल, आम्र, नीप, मधुकवृक्षैः छायितः, माधवीलतानिकेतनं च। दाडिम, नारिकेल, कदलीसमूहैः भूषितः, मल्लिका, मालती, कुन्दलताभिः आवृतः। हंसक्रौञ्चैः पूर्णः, किचकपक्षिणां शब्दैः निनादितः, भ्रमराणां गुंजनैः रम्यः, सर्वानन्ददायकः स वनः। सुद्युम्नः राजा तं वनं दृष्ट्वा, सानुगः प्रमुदितः, कुसुमितवृक्षान्, कोकिलगानैः शोभितान् अपश्यत्। तत्र प्रविश्य, स राजर्षिः सहसा स्त्रीरूपं प्राप्तः; अश्वः अपि यष्ट्री अभवत्। राजा चिन्तायाः आकुलः अभवत्। दुःखितः पुनः पुनः विचारयन्—“किमेतत्?”—सुद्युम्नः दुःखेन लज्जितः अभवत्। “किं करिष्यामि? कथं गृहं यास्यामि स्त्रीरूपेण बद्धः? कथं राज्यं धारयिष्यामि? केन मुषितः अस्मि?” इति चिन्तयन्। ततः ऋषयः ऊचुः—“सूत! यद् उक्तं तद् आश्चर्यं, लोमहर्षण! सुद्युम्नः देवसमः राजा स्त्रीत्वं प्राप्तवान्। किं कारणं? विस्तरेण कथय किम् तस्मिन रम्ये वने अभवत्? किं स राजा अकरोत्? सर्वं वद, धर्मज्ञ।” सूतः उवाच—एकदा सनकाद्याः ऋषयः, गिरिशं द्रष्टुम् इच्छन्तः, दिशः तमः निवारयन्तः आगच्छन्। तस्मिन समये शङ्करः तत्र, स्त्रीभिः परिवृतः, महादेवः क्रीडायाम् मग्नः, शिवा तस्य प्रिया, वस्त्रहीना, कामातुरा। सा रम्या देवी, पतिसंलापे रममाणा, ऋषीन् दृष्ट्वा, वस्त्राभावे महतीं लज्जां प्राप्तवती। पतिसंलापात् उत्थाय, वस्त्रं गृह्य, आवृत्य तिष्ठन्ती, लज्जया कम्पमाना, गर्विता। ऋषयः तयोः स्नेहं दृष्ट्वा शीघ्रं मुखं अपसार्य, नारनारायणाश्रमं गताः। लज्जायुक्तां, कामातुरां देवीं दृष्ट्वा, भगवन् हरः उवाच—“किं लज्जया व्याप्यसे? अहं त्वां सन्तोषयिष्यामि।” “अद्यारभ्य, हे सुन्दरमुखि, योऽपि पुरुषः मोहात् एतत् वनं प्रविश्यति, स स्त्री भविष्यति।” एवं शापात्, ये तद् ज्ञात्वा, दोषपूर्णं वनं यथेष्टं वर्जयन्ति। सुद्युम्नः तु अज्ञः, मन्त्रिभिः सह प्रविष्टः, तद्वद स्त्रीत्वं प्राप्तः—न संशयः। राजर्षिः चिन्तायुक्तः, लज्जया गृहं न प्रत्यगच्छत्, किन्च वनप्रदेशे इतरत्र विचरन्। स्त्रीरूपेण, महानात्मा इला इति प्रसिद्धः अभवत्। तत्र विचरन्त्या बुधः, सोमपुत्रः, युवा, आगतः। तां स्त्रीसमूहपरिवृतां, रम्यां, ललितां, लास्यनृत्यकौशलसम्पन्नां दृष्ट्वा, पुण्यः बुधः ताम् इच्छितवान्। सा अपि बुधं सोमपुत्रं पतित्वेन इच्छितवती। तत्र तयोः परस्परप्रेमेण संयोगः अभवत्। तस्याः सोमपुत्रः बुधः, पुरूरवः नाम पुत्रं उत्पादितवान्, इला उपरि। वने स्थित्वा, मनसि व्यथितायाः, पुत्रः जातः। सा स्वकुलगुरुं, श्रेष्ठं वसिष्ठं स्मरन्ती। सुद्युम्नस्य अवस्था दृष्ट्वा, करुणया पूर्णः, महादेवं शङ्करं लोकहितं प्रसादयितुम् इच्छितवान्। भगवन् तुष्टः, कामितं वरं दत्तवान्; वसिष्ठः प्रीयमाणं राजानं पुनः पुरुषत्वं याचितवान्। शङ्करः, अमृतसदृशं वचनं उक्तवान्—“एकमासं राजा पुरुषः, एकमासं स्त्री भविष्यति।” एवं वरं लब्ध्वा, राजा स्वगृहं प्रत्यगच्छत्, वसिष्ठस्य प्रसादेन धर्मेण राज्यं अकारयत्। स्त्रीरूपेण सः राजमहले स्थितः; पुरुषरूपेण राज्यं शासितवान्। जनाः तस्यां अवस्थायां तुष्टाः न अभवन्। कालान्तरे, यदा तस्य पुत्रः पुरूरवः युवावस्था प्राप्तवान्, राजा तस्मै राज्यं दत्त्वा वनं गतः।