गुरुः प्रियां भार्यां पुनः प्राप्तवान्, हृष्टहृदयः स्वगृहं ययौ। ततः देवासुराः स्वस्वगृहाणि प्रतिपेदिरे। ब्रह्मा स्वं स्थानं जगाम, शङ्करः कैलासं प्रायात्, बृहस्पतिः तुष्टः स्वाम् रमणीं पुनः अवाप्तवान्। कालेन तारा पुण्ये दिने शुभनक्षत्रे च सद्गुणसम्पन्नं पुत्रं प्रसूतवती, स च तारा-पतिसमगुणः आसीत्। पुत्रे जातेम्, गुरु: परममुदितः सर्वाणी जन्मादिकर्माणि सम्यक् अकारोत्। तदा ऋषयः सोमात् तस्य पुत्रस्य जन्म श्रुत्वा, बुद्धिमान् सः सोमः दूतं बृहस्पतेः समीपं प्रेषयामास। दूतः बृहस्पतिं उवाच—"एष न तव पुत्रः, अपि तु मम बीजसम्भूतः; कथं त्वं तस्य जातकर्मादि कृतवान्?" इति। तद्वचनं श्रुत्वा बृहस्पतिः प्रत्युवाच—"एष मम एव पुत्रः, मम सदृशः, नात्र संशयः।" पुनः विवादः अभवत्; देवासुराः समागताः, युद्धाय सभा समारब्धा। तत्र स्वयं ब्रह्मा, प्रजापतिः, शमकाम्यया आगतः, युद्धोत्सुकान् अग्रगतान् निरोधयामास। स धर्मात्मा तारा-म् अपृच्छत्—"कस्यायं पुत्रः, शुभे? सत्यम् उक्त्वा एतत् क्लेशं शमय।" सा कृष्णलोचना लज्जिता, अधोमुखी, मन्दं वदन्ती, "एष सोमस्य पुत्रः" इत्युक्त्वा, सुषमा अन्तः प्रविवेश। सोमः हृष्टः स्वं पुत्रं गृह्णाति, 'बुध' इति नाम च कृत्वा, स्वगृहं पुनः जगाम। ब्रह्मा स्वं स्थानं ययौ, सर्वे देवाः इन्द्रसहिताः, सर्वजनसमूहैः सह, यथागतं प्रतिनिवृत्ताः। एवं सोमात् बुधस्य जन्म गुरुक्शेत्रे यथा सत्यवतीपुत्रात् व्यासात् श्रुतं, तथा मया कथितम्। ततः सूतः उवाच—"बुधस्य पुत्रः, धर्मात्मा, यज्ञदाननिरतः पुरूरवाः इला-सम्भूतः अभवत्, तस्य वृतान्तं वक्ष्यामि।" स बुधपुत्रः, राजा नाम्ना सुद्युम्नः, सत्यवादी, जितेन्द्रियः, सिन्धु-अश्वं आरुह्य, वने मृगयां कर्तुं प्रविवेश। स अलंकारैः विराजमानः, कर्णाभरणशोभितः, शृङ्गचापं बद्ध्वा, विचित्राणि शराणि गृहीत्वा, स्वमन्त्रिभिः सह तस्मिन् वने विचरन्, हरिणान्, शशकान्, वराहान्, खरान्, गवयान् च व्याघातयामास। स शरभान्, महिषान्, शम्बरान्, विल्लोहितान्, पशून् च हत्वा, युवानां निकुञ्जम् विवेश। स निकुञ्जः मेरोः पादे दिव्यः, मन्दारवृक्षैः शोभितः, अशोकलता-आच्छादितः, बकुलपुष्पगन्धयुक्तः। स शाल-ताल-तमाल-चम्पक-पनस-आम्र-निप-मधूकवृक्षैः छायायुतः, माधवीलतानां मण्डपेन आवृतः। दाडिम-नारिकेल-कदलीसमूहैः भूषितः, मल्लिका-मालती-कुन्दलताभिः आवृतः। हंस-बक-कीचक-गुञ्जितः, भ्रमरनादपूरितः, स रमणीयो वनः सर्वसुखदः। तं दृष्ट्वा, राजा सुद्युम्नः प्रमुदितः, स्वजनैः परिवृतः, पुष्पितवृक्षान्, कोकिलगीतशोभितान् अपश्यत्। स तत्र प्रविश्य, सहसा स्त्रीरूपधारी अभवत्; अश्वः अपि तस्याः अश्व्या रूपं गृहीतवान्, राजा च महता शोकविषादेन ग्रस्तः। स दुःखितः पुनःपुनः चिन्तयामास—"किमिदम्? कथं गृहम् गच्छेयम्, स्त्रीरूपेण बद्धः? कथं राज्यं पालयेयम्? केन मया प्रमोषितः?" ऋषयः ऊचुः—"एष वृत्तान्तः अद्भुतः, सूत! सुद्युम्नः, देवसमः राजा, स्त्रीभावं प्राप्तः। किमेतस्य कारणम्? तस्य रमणीयस्य निकुञ्जस्य मध्ये किं जातम्? किं राजा तत्र अकरोत्? सर्वम् आख्याहि।" सूतः उवाच—"कदाचित् सनकाद्याः मुनयः गिरिशं द्रष्टुम् आगताः, दिशः तमः निवर्तयन्त इव। तस्मिन् काले शङ्करः स्त्रीसमूहेन परिवृतः, क्रीडायाम् मग्नः, शिवा च तस्याङ्के, निर्वस्त्रा, कामार्ता आसीत्। सा रम्या देवी, पतिं आलिङ्ग्य, मुनीन् दृष्ट्वा, लज्जया कम्पिता, उत्तिष्ठ्य वस्त्रं गृहीत्वा, तत्र स्थित्वा, लज्जिता, कम्पिता, गर्विता च बभूव। मुनयः तयोः स्नेहं दृष्ट्वा, शीघ्रं निवृत्ताः, नारनारायणाश्रमं जग्मुः। तदा लज्जितां, कामार्तां पार्वतीं दृष्ट्वा, शिवः उवाच—"किं त्वं लज्जया पीडिता? अहं त्वां तुष्टां करिष्यामि।" "अद्यप्रभृति, सुन्दरी, यः कश्चन मूढः पुरुषः एतं वनं प्रविशेत्, स स्त्री भवति।" इत्येवम् शापात्, ज्ञात्वा, जनाः तद् दोषयुक्तं वनं वर्जयन्ति। किन्तु सुद्युम्नः तदज्ञानात् मन्त्रिभिः सह प्रविश्य, स्त्रीभावं प्राप्तः—नात्र संशयः। स राजा, लज्जया गृहं न प्रतिनिवृत्तः, वनं प्रदेशे भ्रमन्, दुःखितः, चिरकालं विचरन्। स्त्रीभावे स्थितः, स महात्मा "इला" इति विख्यातः अभवत्। तत्र विचरन्त्याः तस्याः समीपे सोमपुत्रः, युवान् बुधः, आगतः।