ਅਰਣ੍ਯਾਂ ਮਥ੍ਯਮਾਨਾਯਾਂ ਪੁਤ੍ਰਃ ਪ੍ਰਾਦੁਰਭੂਤ੍ਤਦਾ । ਸਰ੍ਵਲਕ੍ਸ਼ਣਸਮ੍ਪਨ੍ਨਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਨ੍ਨਿਮਿਰਿਵਾਪਰਃ
ਜਦੋਂ ਅਰਣੀ ਮਥੀ ਜਾ ਰਹੀ ਸੀ, ਉਥੋਂ ਇਕ ਪੁੱਤਰ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਇਆ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸ਼ੁਭ ਲਕੜਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਸੀ, ਤੇ ਨਿਮੀ ਵਰਗਾ ਹੀ ਦੂਜਾ ਸੀ।
ਅਰਣ੍ਯਾ ਮਥਨਾਜ੍ਜਾਤਸ੍ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਮਿਥਿਰਿਤਿ ਸ੍ਮृਤਃ । ਯੇਨਾਯਂ ਜਨਕਾਜ੍ਜਾਤਸ੍ਤੇਨਾਸੌ ਜਨਕੋऽਭਵਤ੍
ਅਰਣੀ ਦੇ ਮਥਣ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਸਨੂੰ ਮਿਥੀ ਨਾਮ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ। ਜਨਕ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਹੋਣ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਜਨਕਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ।
ਵਿਦੇਹਸ੍ਤੁ ਨਿਮਿਰ੍ਜਾਤੋ ਯਸ੍ਮਾਤ੍ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਤਦਨ੍ਵਯੇ । ਸਮੁਦ੍ਭੂਤਾਸ੍ਤੁ ਰਾਜਾਨੋ ਵਿਦੇਹਾ ਇਤਿ ਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਨਿਮੀ ਦੇਹ-ਰਹਿਤ ਜਨਮਿਆ ਸੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਸ ਦੀ ਵੰਸ਼ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਹੋਏ ਰਾਜੇ 'ਵਿਦੇਹ' ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਏ।
ਏਵਂ ਨਿਮਿਸੁਤੋ ਰਾਜਾ ਪ੍ਰਥਿਤੋ ਜਨਕੋऽਭਵਤ੍ । ਨਗਰੀ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾ ਤੇਨ ਗਙ੍ਗਾਤੀਰੇ ਮਨੋਹਰਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਿਮੀ ਤੋਂ ਜਨਮਿਆ ਰਾਜਾ ਜਨਕਾ ਵਜੋਂ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਇਆ। ਉਸ ਨੇ ਗੰਗਾ ਦੇ ਕੰਢੇ ਤੇ ਸੋਹਣੀ ਨਗਰੀ ਬਣਾਈ।
ਮਿਥਿਲੇਤਿ ਸੁਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਗੋਪੁਰਾਟ੍ਟਾਲਸਂਯੁਤਾ । ਧਨਧਾਨ੍ਯਸਮਾਯੁਕ੍ਤਾ ਹਟ੍ਟਸ਼ਾਲਾਵਿਰਾਜਿਤਾ
ਉਹ ਨਗਰੀ 'ਮਿਥਿਲਾ' ਵਜੋਂ ਵਿਆਪਕ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋਈ, ਜਿਸ ਵਿੱਚ ਦਰਵਾਜੇ ਤੇ ਮਿਨਾਰੇ ਸਨ, ਧਨ-ਧਾਨ ਦੀ ਭਰਮਾਰ ਸੀ, ਤੇ ਹੱਟ-ਬਜ਼ਾਰਾਂ ਨਾਲ ਰੌਣਕ ਸੀ।
ਵਂਸ਼ੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਯੇऽਪਿ ਰਾਜਾਨਸ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵੇ ਜਨਕਾਸ੍ਤਥਾ । ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਜ੍ਞਾਨਿਨਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਦੇਹਾਃ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਇਸ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਾਰੇ ਰਾਜੇ 'ਜਨਕਾ' ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਉਹ ਸਾਰੇ ਗਿਆਨਵਾਨ ਤੇ 'ਵਿਦੇਹ' ਵਜੋਂ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹਨ।
ਏਤਤ੍ਤੇ ਕਥਿਤਂ ਰਾਜਨ੍ਨਿਮੇਰਾਖ੍ਯਾਨਮੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼ਾਪਾਦ੍ਯਸ੍ਯ ਵਿਦੇਹਤ੍ਵਂ ਵਿਸ੍ਤਰਾਦੁਦਿਤਂ ਮਯਾ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਮੈਂ ਤੁਹਾਨੂੰ ਨਿਮੀ ਦੀ ਵਧੀਆ ਕਥਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ ਹੈ, ਜਿਸ ਦੀ ਵਿਦੇਹਤਾ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਹੋਈ, ਇਹ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸਮਝਾਇਆ ਹੈ।
ਰਾਜੋਵਾਚ ਭਗਵਨ੍ਭਵਤਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਨਿਮਿਸ਼ਾਪਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਸਨ੍ਦੇਹਮਾਪਨ੍ਨਂ ਮਨੋ ਮੇऽਤੀਵ ਚਞ੍ਚਲਮ੍
ਰਾਜਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਭਗਵਾਨ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਨਿਮੀ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਿਆ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਮੇਰੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਸੰਦੇਹ ਆ ਗਿਆ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਬਹੁਤ ਚੰਚਲ ਹੋ ਗਿਆ।
ਵਸਿष੍ਠੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਰਾਜ੍ਞਸ਼੍ਚੈਵ ਪੁਰੋਹਿਤਃ । ਪੁਤ੍ਰਃ ਪਙ੍ਕਜਯੋਨੇਸ੍ਤੁ ਰਾਜ੍ਞਾ ਸ਼ਪ੍ਤਃ ਕਥਂ ਮੁਨਿਃ
ਵਸ਼ਿਸ਼ਠ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਰਾਜਾ ਦਾ ਪੁਰੋਹਿਤ ਹੈ, ਤੇ ਕਮਲ-ਜਨਮਿਆ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਹੈ, ਉਹ ਰਿਸ਼ੀ ਰਾਜਾ ਵਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਸ਼ਾਪਿਆ ਗਿਆ?
ਗੁਰੁਂ ਚ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਨਿਮਿਨਾ ਨ ਕृਤਾ ਕ੍ਸ਼ਮਾ । ਯਜ੍ਞਕਰ੍ਮ ਸ਼ੁਭਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਕਥਂ ਕ੍ਰੋਧਮੁਪਾਗਤਃ
ਨਿਮੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਤੇ ਗੁਰੂ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮਾਫ਼ੀ ਕਿਉਂ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤੀ? ਯੱਗ ਕਰਮ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ?
ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਸ੍ਯ ਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਕਥਮਿਕ੍ਸ਼੍ਵਾਕੁਸਮ੍ਭਵਃ । ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਯ ਵਸ਼ਮਾਪਨ੍ਤਃ ਸ਼ਪ੍ਤਵਾਨ੍ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਂ ਗੁਰੁਮ੍
ਧਰਮ ਦਾ ਗਿਆਨ ਜਾਣ ਕੇ, ਇਕਸ਼ਵਾਕੂ ਵੰਸ਼ ਦਾ ਵੰਸ਼ਜ ਕਿਵੇਂ ਗੁੱਸੇ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਗੁਰੂ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦਿੱਤਾ?
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਕ੍ਸ਼ਮਾਤਿਦੁਰ੍ਲਭਾ ਰਾਜਨ੍ਪ੍ਰਾਣਿਭਿਰਜਿਤਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਕ੍ਸ਼ਮਾਵਾਨ੍ਦੁਰ੍ਲਭੋ ਲੋਕੇ ਸੁਸਮਰ੍ਥੋ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ ਜੀ, ਮਾਫ਼ ਕਰਨਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਨ ਅਣਕਾਬੂ ਹੈ; ਮਾਫ਼ ਕਰਨ ਵਾਲਾ ਵਿਅਕਤੀ ਦੁਨੀਆ ਵਿੱਚ ਵਧੇਰੇ ਕਾਬਲ ਤੇ ਵਿਰਲਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਗਪਰਿਤ੍ਯਾਗੀ ਮੁਨਿਰ੍ਭਵਤੁ ਤਾਪਸਃ । ਨਿਦ੍ਰਾਕ੍ਸ਼ੁਧੋਰ੍ਵਿਜੇਤਾ ਚ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸੇ ਸੁਨਿष੍ਠਿਤਃ
ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਸਾਰੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਛੱਡ ਦੇਂਦਾ ਹੈ, ਤਪਸੀ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਨੀਂਦ ਤੇ ਭੁੱਖ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਪੱਕਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਲੋਭੋ ਹ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ਼੍ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ । ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਦੇਹਮਧ੍ਯਸ੍ਥਾ ਰਿਪਵਸ੍ਤੇਨ ਸਰ੍ਵਥਾ
ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲੋਭ ਤੇ ਚੌਥਾ ਅਹੰਕਾਰ — ਇਹ ਸਾਰੇ ਦੁਸ਼ਮਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਹਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਸਮਝਣ ਔਖੇ ਹਨ।
ਨ ਭੂਤਪੂਰ੍ਵਃ ਸਂਸਾਰੇ ਨ ਚੈਵ ਵਰ੍ਤਤੇऽਧੁਨਾ । ਭਵਿਤਾ ਨ ਪੁਮਾਨ੍ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯੋ ਜਯੇਤ ਰਿਪੂਨਿਮਾਨ੍
ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕਦੇ ਵੀ, ਨਾ ਪਹਿਲਾਂ, ਨਾ ਹੁਣ, ਨਾ ਅੱਗੇ ਕੋਈ ਵਿਅਕਤੀ ਹੋਇਆ, ਹੋ ਰਿਹਾ ਜਾਂ ਹੋਵੇਗਾ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕੇ।
ਨ ਸ੍ਵਰ੍ਗੇ ਨ ਚ ਭੂਲੋਕੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਲੋਕੇ ਹਰੇਃ ਪਦੇ । ਕੈਲਾਸੇ ਨੇਦृਸ਼ਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਯੋ ਜਯੇਤ ਰਿਪੂਨਿਮਾਨ੍
ਨਾ ਸਵਰਗ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਧਰਤੀ ਤੇ, ਨਾ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਲੋਕ ਵਿੱਚ, ਨਾ ਹਰੀ ਦੇ ਥਾਂ ਤੇ, ਨਾ ਕੈਲਾਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਹੈ ਜੋ ਇਹਨਾਂ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਸਕੇ।
ਮੁਨਯੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਤਾਪਸੋਤ੍ਤਮਾਃ । ਤੇऽਪਿ ਗੁਣਤ੍ਰਯਾਵਿਦ੍ਧਾਃ ਕਿਂ ਪੁਨਰ੍ਮਾਨਵਾ ਭੁਵਿ
ਸੰਤ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵੱਡੇ ਤਪਸਵੀ ਵੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹਨ; ਫਿਰ ਧਰਤੀ ਦੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ?
ਕਪਿਲਃ ਸਾਂਖ੍ਯਵੇਤ੍ਤਾ ਚ ਯੋਗਾਭ੍ਯਾਸਰਤਃ ਸ਼ੁਚਿਃ । ਤੇਨਾਪਿ ਦੈਵਯੋਗਾਦ੍ਧਿ ਪ੍ਰਦਗ੍ਧਾਃ ਸਗਰਾਤ੍ਮਜਾਃ
ਕਪਿਲ, ਜੋ ਸਾਂਖਿਆ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਦਾ ਸੀ, ਪਵਿੱਤਰ ਤੇ ਯੋਗ ਅਭਿਆਸ ਵਿੱਚ ਲੱਗਾ ਰਹਿੰਦਾ ਸੀ—ਉਸ ਦੀ ਦਿਵਿਆ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਸਗਰ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵੀ ਸੜ ਗਏ ਸਨ।
ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਰਾਜਨ੍ਨਹਙ੍ਕਾਰਾਤ੍ਸਞ੍ਜਾਤਂ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍ । ਕਾਰ੍ਯਕਾਰਣਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਤਦ੍ਵਿਯੁਕ੍ਤਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਇਸ ਲਈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਲੋਕ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ; ਕਾਰਨ ਤੇ ਨਤੀਜੇ ਦੇ ਸੰਬੰਧ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ?
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਗੁਣਤ੍ਰਯਾਵਿष੍ਟੋ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚੈਵਾਥ ਸ਼ਙ੍ਕਰਃ । ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਰੀਰੇषੁ ਤੇषਾਂ ਭਾਵਾਃ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਅਤੇ ਸ਼ੰਕਰ ਵੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ ਹਨ; ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰਾਂ ਵਿੱਚ ਇਹ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਮਾਨਵਾਨਾਂ ਚ ਕਾ ਵਾਰ੍ਤਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵੈਕਾਨ੍ਤਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤੌ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਸਙ੍ਕਰੋ ਰਾਜਨ੍ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਸਮਵਸ੍ਥਿਤਃ
ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਰਹਿਣ ਦੀ ਕੀ ਗੱਲ ਕਰੀਏ? ਰਾਜਾ ਜੀ, ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ।
ਕਦਾਚਿਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਵृਦ੍ਧਿਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਕਦਾਚਿਦ੍ਰਜਸਃ ਕਿਲ । ਕਦਾਚਿਤ੍ਤਮਸੋ ਵृਦ੍ਧਿਃ ਸਮਭਾਵਃ ਕਦਾਚਨ
ਕਦੇ ਸਤਵ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਦੇ ਰਜਸ, ਕਦੇ ਤਮਸ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕਦੇ ਇਹ ਸਭ ਇਕ-ਜਿਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਗੁਣਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾਸੌ ਨਿਰ੍ਲੇਪਃ ਪਰਮੋऽਵ੍ਯਯਃ । ਅਲਕ੍ਸ਼੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਸਤ੍ਤ੍ਵਾਨਾਮਪ੍ਰਮੇਯਃ ਸਨਾਤਨਃ
ਉਹ ਪਰਮਾਤਮਾ ਨਿਰਗੁਣ, ਨਿਰਲੇਪ, ਸਰਵੋਚ, ਅਟੱਲ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਤੋਂ ਅਦ੍ਰਿਸ਼, ਅਣਮਾਪਣਯੋਗ ਤੇ ਸਦਾ-ਕਾਇਮ ਹੈ।
ਤਥੈਵ ਪਰਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਚਾਲ੍ਪਮਤਿਭਿਃ ਸਰ੍ਵਭੂਤਵ੍ਯਵਸ੍ਥਿਤਿਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਵੀ ਨਿਰਗੁਣ ਹੈ, ਬ੍ਰਹਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਥੋੜ੍ਹੀ ਅਕਲ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮਝਣਾ ਔਖਾ ਹੈ, ਤੇ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਆਧਾਰ ਹੈ।
ਪਰਾਤ੍ਮਨਸ੍ਤਥਾ ਸ਼ਕ੍ਤੇਸ੍ਤਯੋਰੈਕ੍ਯਂ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਅਭਿਨ੍ਨਂ ਤਦ੍ਵਪੁਰ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਸਰ੍ਵਦੋषਤਃ
ਪਰਮਾਤਮਾ ਤੇ ਉਸ ਸ਼ਕਤੀ ਦੀ ਏਕਤਾ ਹਮੇਸ਼ਾ ਇੱਕੋ ਜਿਹੀ ਹੈ; ਜੇਹੜਾ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਅਭਿੰਨਤਾ ਨੂੰ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਸਭ ਦੋਸ਼ਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਜ੍ਜ੍ਞਾਨਾਦੇਵ ਮੋਕ੍ਸ਼ਃ ਸ੍ਯਾਦਿਤਿ ਵੇਦਾਨ੍ਤਡਿਣ੍ਡਿਮਃ । ਯੋ ਵੇਦ ਸ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿਨ੍ਸਂਸਾਰੇ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਤ੍ਮਕੇ
ਉਸ ਗਿਆਨ ਤੋਂ ਹੀ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ—ਇਹ ਵੈਦਾਂਤ ਦੀ ਘੋਸ਼ਨਾ ਹੈ; ਜੇਹੜਾ ਇਹ ਜਾਣ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਂ ਤੁ ਦ੍ਵਿਵਿਧਂ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਸ਼ਾਬ੍ਦਿਕਂ ਪ੍ਰਥਮਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਵਿਜ੍ਞਾਨਾਤ੍ਤਦ੍ਭਵੇਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਯੋਗਤਃ
ਗਿਆਨ ਦੋ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੱਸਿਆ ਗਿਆ ਹੈ: ਪਹਿਲਾ ਸ਼ਬਦ-ਰੂਪ, ਜੋ ਵੈਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਸਮਝਣ ਤੋਂ, ਬੁੱਧੀ ਰਾਹੀਂ ਮਿਲਦਾ ਹੈ।
ਵਿਕਲ੍ਪਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਬਹਵੋ ਭਵਨ੍ਤਿ ਮਤਿਕਲ੍ਪਿਤਾਃ । (ਕੁਤਰ੍ਕਕਲ੍ਪਿਤਾਃ ਕੇਚਿਤ੍ਸਤਰ੍ਕਕਲ੍ਪਿਤਾਃ ਪਰੇ । ਵਿਤਰ੍ਕੈਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿਭ੍ਰਮਾਦ੍ਬੁਦ੍ਧਿਭ੍ਰਂਸ਼ਤਾ । ਬੁਦ੍ਧਿਭ੍ਰਂਸ਼ਾਜ੍ਜ੍ਞਾਨਨਾਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਃ । ) ਅਨੁਭਵਾਖ੍ਯਂ ਦ੍ਵਿਤੀਯਂ ਤੁ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਨृਪ
ਉਥੇ ਬਹੁਤ ਸਾਰੇ ਵਿਕਲਪ ਮਨ ਵਿਚ ਉਪਜਦੇ ਹਨ—ਕੁਝ ਗਲਤ ਤਰਕ ਤੇ, ਕੁਝ ਸਹੀ ਤਰਕ ਤੇ; ਤਰਕ-ਵਿਤਰਕ ਨਾਲ ਭਟਕਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਭਟਕਾਵ ਨਾਲ ਬੁੱਧੀ ਡਿੱਗ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੁੱਧੀ ਡਿੱਗਣ ਨਾਲ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਗਿਆਨ ਨਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੂਜਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਅਨੁਭਵ-ਰੂਪ ਗਿਆਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਰਾਜਾ ਜੀ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤਦਾ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯਤੇ ਤਸ੍ਯ ਵੇਤ੍ਤੁਃ ਸਙ੍ਗੋ ਯਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਸ਼ਬ੍ਦਜ੍ਞਾਨਾਨ੍ਨ ਕਾਰ੍ਯਸ੍ਯ ਸਿਦ੍ਧਿਰ੍ਭਵਤਿ ਭਾਰਤ
ਉਹ ਤਾਂ ਤਦੋਂ ਹੀ ਮਿਲਦਾ ਹੈ ਜਦੋਂ ਜਿਗਿਆਸੂ ਦੀ ਲਗਨ-ਮੋਹ ਮੁਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਸਿਰਫ਼ ਸ਼ਬਦ-ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮਨਚਾਹੀ ਪ੍ਰਾਪਤੀ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ, ਭਾਰਤ।
ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨਾਨੁਭਵਜ੍ਞਾਨਂ ਸਮ੍ਭਵਤ੍ਯਤਿਮਾਨੁषਮ੍ । ਅਨ੍ਤਰ੍ਗਤਂ ਤਮਸ਼੍ਛੇਤ੍ਤੁਂ ਸ਼ਾਬ੍ਦਬੋਧੋ ਹਿ ਨ ਕ੍ਸ਼ਮਃ
ਇਸ ਲਈ, ਅਨੁਭਵ-ਗਿਆਨ ਬਹੁਤ ਵਿਰਲਾ ਤੇ ਆਮ ਤੋਂ ਉੱਤਮ ਹੈ; ਅੰਦਰਲੇ ਹਨੇਰੇ ਨੂੰ ਸ਼ਬਦ-ਬੋਧ ਦੂਰ ਕਰਨ ਦੇ ਯੋਗ ਨਹੀਂ।