ਕृਤਮਿਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਹਰਿਣਾ ਕਿਮੇਤਤ੍ਸੂਤ ਸਾਹਸਮ੍ । ਮਹਾਨ੍ਤੋऽਪਿ ਚ ਮੋਹੇਨ ਵਞ੍ਚਿਤਾਃ ਪਾਪਬੁਦ੍ਧਯਃ
ਇੰਦਰ ਤੇ ਹਰੀ ਨੇ ਇਹ ਕੌਣ ਜਿਹੀ ਹਿੰਮਤ ਵਾਲੀ ਕਰਤੂਤ ਕੀਤੀ, ਸੂਤਾ? ਵੱਡੇ ਲੋਕ ਵੀ, ਮੋਹ ਤੇ ਮੰਦ ਬੁੱਧੀ ਕਰਕੇ, ਧੋਖਾ ਖਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯਾਯਵਰ੍ਤਿਨੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਭਵਨ੍ਤਿ ਸੁਰਸਤ੍ਤਮਾਃ । ਸਦਾਚਾਰੇਣ ਯੁਕ੍ਤੇਨ ਦੇਵਾਃ ਸ਼ਿष੍ਟਤ੍ਵਮਾਗਤਾਃ
ਦੇਵਤਾ ਵਾਰ ਵਾਰ ਅਨਿਆਇ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਪਰ ਚੰਗੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ, ਉਹ ਨੇਕ ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਦਰਜਾ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਏਵਂ ਵਿਸ਼ਿष੍ਟਧਰ੍ਮੇਣ ਸ਼ਿष੍ਟਤ੍ਵਂ ਕੀਦृਸ਼ਂ ਪੁਨਃ । ਹਤ੍ਵਾ ਵृਤ੍ਰਂ ਤੁ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਤਂ ਸ਼ਕ੍ਰੇਣ ਛਦ੍ਮਨਾ ਪੁਨਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵੱਖਰੀ ਚਾਲ-ਚਲਣ ਨਾਲ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਨੇਕਪਣ ਹੈ? ਇੰਦਰ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ, ਭਰੋਸਾ ਕਰਨ ਵਾਲੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਮਾਰ ਦਿੱਤਾ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਪਾਪਫਲਂ ਨੋ ਵਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਹਤ੍ਯਾਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ । ਕਿਂ ਚ ਤ੍ਵਯਾ ਪੁਰਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਵृਤ੍ਰਾਸੁਰਵਧਃ ਕृਤਃ
ਕੀ ਬ੍ਰਾਹਮਣ-ਹੱਤਿਆ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਇਆ ਪਾਪ ਦਾ ਫਲ ਮਿਲਿਆ ਜਾਂ ਨਹੀਂ? ਤੇ ਤੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸਿਆ ਸੀ ਕਿ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦਾ ਕਤਲ ਹੋਇਆ।
ਸ਼੍ਰੀਦੇਵ੍ਯਾ ਇਤਿ ਤਚ੍ਚਾਪਿ ਚਿਤ੍ਤਂ ਮੋਹਯਤੀਹ ਨਃ । ਸੂਤ ਉਵਾਚ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤੁ ਮੁਨਯੋ ਵृਤ੍ਤਂ ਵृਤ੍ਰਾਸੁਰਵਧਾਸ਼੍ਰਯਮ੍
ਇਹ ਗੱਲ ਵੀ, ਮਾਤਾ ਦੇ ਕਰਕੇ, ਸਾਡਾ ਮਨ ਇੱਥੇ ਉਲਝਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੁਨੀਆਂ ਸੁਣੋ, ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਦੀ ਕਥਾ।
ਯਥੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਚ ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਦੁਃਖਂ ਹਤ੍ਯਾਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍ । ਏਵਮੇਵ ਪੁਰਾ ਪृष੍ਟੋ ਵ੍ਯਾਸਃ ਸਤ੍ਯਵਤੀਸੁਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਹੱਤਿਆ ਕਰਕੇ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਪੁਰਾਣੇ ਸਮੇਂ, ਸਤਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਿਆਸ ਨੂੰ ਪੁੱਛਿਆ ਗਿਆ ਸੀ।
ਪਾਰੀਕ੍ਸ਼ਿਤੇਨ ਰਾਜ੍ਞਾਪਿ ਸ ਯਦਾਹ ਚ ਤਦ੍ਬ੍ਰੁਵੇ । ਜਨਮੇਜਯ ਉਵਾਚ ਕਥਂ ਵृਤ੍ਰਾਸੁਰਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਹਤੋ ਮਘਵਤਾ ਮੁਨੇ
ਜੋ ਕੁਝ ਵਿਆਸ ਨੇ ਰਾਜਾ ਪਰੀਕਸ਼ਿਤ ਨੂੰ ਦੱਸਿਆ, ਉਹ ਮੈਂ ਹੁਣ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਸਹਾਯਂ ਵਿष੍ਣੁਮਾਸਾਦ੍ਯ ਛਦ੍ਮਨਾ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੇਨ ਹ । ਕਥਂ ਚ ਦੇਵ੍ਯਾ ਨਿਹਤੋ ਦੈਤ੍ਯੋऽਸੌ ਕੇਨ ਹੇਤੁਨਾ
ਜਨਮੇਜਯ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮਗਵਾਨ ਨੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਨੂੰ ਪਹਿਲਾਂ ਕਿਵੇਂ ਮਾਰਿਆ, ਮੁਨੀ ਜੀ, ਜਦੋਂ ਵਿਣੁ ਨੂੰ ਸਾਥੀ ਬਣਾਇਆ ਤੇ ਸਤਵਿਕ ਧੋਖੇ ਨਾਲ? ਤੇ ਮਾਤਾ ਨੇ ਉਸ ਦੈਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਤੇ ਕਿਸ ਕਾਰਨ ਮਾਰਿਆ?
ਕਥਮੇਕਵਧੋ ਦ੍ਵਾਭ੍ਯਾਂ ਕृਤਃ ਸ੍ਯਾਨ੍ਮੁਨਿਪੁਙ੍ਗਵ । ਤਦੇਤਚ੍ਛ੍ਰੋਤੁਮਿਚ੍ਛਾਮਿ ਪਰਂ ਕੌਤੂਹਲਂ ਹਿ ਮੇ
ਮੁਨੀ ਜੀ, ਇੱਕ ਹੀ ਵਧ ਦੋ ਲੋਕਾਂ ਵੱਲੋਂ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਮੈਂ ਇਹ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੀ ਉਤਸੁਕਤਾ ਬਹੁਤ ਵਧੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਮਹਤਾਂ ਚਰਿਤਂ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ ਕੋ ਵਿਰਜ੍ਯੇਤ ਮਾਨਵਃ । ਕਥਯਾਮ੍ਬਾਵੈਭਵਂ ਤ੍ਵਂ ਵृਤ੍ਰਾਸੁਰਵਧਾਸ਼੍ਰਿਤਮ੍
ਵੱਡੇ ਲੋਕਾਂ ਦੇ ਕੰਮ ਸੁਣ ਕੇ ਕੌਣ ਮਨੁੱਖ ਪਿੱਛੇ ਹਟਦਾ ਹੈ? ਤੂੰ ਮਾਤਾ ਦੀ ਮਹਿਮਾ ਦੱਸ, ਜੋ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾਸੁਰ ਦੇ ਵਧ ਨਾਲ ਜੁੜੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਧਨ੍ਯੋऽਸਿ ਰਾਜਂਸ੍ਤਵ ਬੁਦ੍ਧਿਰੀਦृਸ਼ੀ ਜਾਤਾ ਪੁਰਾਣਸ਼੍ਰਵਣੇऽਤਿਸਾਦਰਾ । ਪੀਤ੍ਵਾਮृਤਂ ਦੇਵਵਰਾਸ੍ਤੁ ਸਰ੍ਵਥਾ ਪਾਨੇ ਵਿਤृष੍ਣਾਃ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਵੈ ਪੁਨਃ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਰਾਜਾ, ਤੂੰ ਧਨਿਆ ਹੈਂ, ਤੇਰਾ ਮਨ ਇੰਝ ਪੁਰਾਣੇ ਸੁਣਨ ਵੱਲ ਲੱਗਾ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਤਾ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਪੀ ਕੇ ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਿਆਸ ਮੁਕਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ,
ਦਿਨੇ ਦਿਨੇ ਤੇऽਧਿਕਭਕ੍ਤਿਭਾਵਃ ਕਥਾਸੁ ਰਾਜਨ੍ ਮਹਨੀਯਕੀਰ੍ਤੇਃ । ਸ਼੍ਰੋਤਾ ਯਦੈਕਪ੍ਰਵਣਃ ਸ਼ृਣੋਤਿ ਵਕ੍ਤਾ ਤਦਾ ਪ੍ਰੀਤਮਨਾ ਬ੍ਰਵੀਤਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਰਾਜਾ, ਤੇਰੀ ਭਗਤੀ ਮਹਾਨ ਕਥਾਵਾਂ ਵਿੱਚ ਦਿਨੋਂ ਦਿਨ ਵਧਦੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜਦੋਂ ਸੁਣਨ ਵਾਲਾ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਧਿਆਨ ਲਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਹਿਣ ਵਾਲਾ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਦੱਸਦਾ ਹੈ।
ਯੁਦ੍ਧਂ ਪੁਰਾ ਵਾਸਵਵृਤ੍ਰਯੋਰ੍ਯਦ੍ ਵੇਦੇ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਚ ਤਥਾ ਪੁਰਾਣੇ । ਦੁਃਖਂ ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਤਥੈਵ ਲਬ੍ਧਂ ਹਤ੍ਵਾ ਰਿਪੁਂ ਤ੍ਵਾष੍ਟ੍ਰਮਪਾਪਮੇਵ
ਵਾਸਵ ਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾ ਦਾ ਯੁੱਧ, ਜਿਵੇਂ ਵੇਦ ਤੇ ਪੁਰਾਣਾ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵਧ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਜੋ ਦੁੱਖ ਮਿਲਿਆ, ਜਦੋਂ ਉਸ ਨੇ ਟਵਸ਼ਟਰ ਦੇ ਨਿਰਪਾਪ ਪੁੱਤਰ ਨੂੰ ਮਾਰਿਆ—
ਚਿਤ੍ਰਂ ਕਿਮਤ੍ਰ ਨृਪਤੇ ਹਰਿਵਜ੍ਰਭृਦ੍ਭ੍ਯਾਂ ਯਚ੍ਛਦ੍ਮਨਾ ਵਿਨਿਹਤਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰੋऽਥ ਵृਤ੍ਰਃ । ਮਾਯਾਬਲੇਨ ਮੁਨਯੋऽਪਿ ਵਿਮੋਹਿਤਾਸ੍ਤੇ ਚਕ੍ਰੁਸ਼੍ਚ ਨਿਨ੍ਦ੍ਯਮਨਿਸ਼ਂ ਕਿਲ ਪਾਪਭੀਤਾਃ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਅਜਬ ਹੈ, ਰਾਜਾ, ਕਿ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਤੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰਾ ਨੂੰ ਹਰੀ ਤੇ ਵਜਰਧਾਰੀ ਨੇ ਧੋਖੇ ਨਾਲ ਮਾਰਿਆ? ਮੁਨੀਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਉਹਨਾਂ ਦੀ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲ ਨਾਲ ਮੋਹ ਹੋ ਗਿਆ, ਤੇ ਪਾਪ ਦੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਉਹਨਾਂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਹਰ ਵੇਲੇ ਨਿੰਦਾ ਕੀਤੀ।
ਵਿष੍ਣੁਃ ਸਦੈਵ ਕਪਟੇਨ ਜਘਾਨ ਦੈਤ੍ਯਾਨ੍ ਸਤ੍ਤ੍ਵਾਤ੍ਮਮੂਰ੍ਤਿਰਪਿ ਮੋਹਮਵਾਪ੍ਯ ਕਾਮਮ੍ । ਕੋऽਨ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਤਾਂ ਭਗਵਤੀਂ ਮਨਸਾਪਿ ਜੇਤੁਂ ਸ਼ਕ੍ਤਃ ਸਮਸ੍ਤਜਨਮੋਹਕਰੀਂ ਭਵਾਨੀਮ੍
ਹਾਲਾਂਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਜੀ ਸਤੋਗੁਣੀ ਸਰੂਪ ਹਨ, ਉਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੈਤਿਆਂ ਨੂੰ ਚਲਾਕੀ ਨਾਲ ਮਾਰਦੇ ਆਏ ਹਨ, ਕਦੇ ਕਦੇ ਮੋਹ ਤੇ ਵਾਸਨਾ ਵਿਚ ਫਸ ਜਾਂਦੇ ਹਨ। ਭਵਾਨੀ ਜੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਨੂੰ ਮੋਹ ਵਿਚ ਪਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਮਨ ਵਿਚ ਵੀ ਜਿੱਤ ਸਕਣ ਵਾਲਾ ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਮਤ੍ਸ੍ਯਾਦਿਯੋਨਿषੁ ਸਹਸ੍ਰਯੁਗੇषੁ ਸਦ੍ਯਃ ਸਾਕ੍ਸ਼ਾਦ੍ਭਵਤ੍ਯਪਿ ਯਯਾ ਵਿਨਿਯੋਜਿਤੋऽਤ੍ਰ । ਨਾਰਾਯਣੋ ਨਰਸਖੋ ਭਗਵਾਨਨਨ੍ਤਃ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕਰੋਤਿ ਵਿਹਿਤਾਵਿਹਿਤਂ ਕਦਾਚਿਤ੍
ਉਸ ਮਾਤਾ ਦੀ ਕਿਰਪਾ ਨਾਲ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਨਾਰਾਇਣ ਜੀ, ਜੋ ਮਨੁੱਖਾਂ ਦੇ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਮੱਛੀ ਆਦਿਕ ਅਨੇਕ ਜਨਮਾਂ ਵਿਚ ਹਜ਼ਾਰਾਂ ਯੁਗਾਂ ਲਈ ਜਾ ਪੈਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਕਈ ਵਾਰੀ ਚੰਗੇ ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਵੀ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਂ ਧਨਂ ਗृਹਮਿਦਂ ਸ੍ਵਜਨਾ ਮਦੀਯਂ ਪੁਤ੍ਰਾਃ ਕਲਤ੍ਰਮਿਤਿ ਮੋਹਮੁਪੇਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਃ । ਪੁਣ੍ਯਂ ਕਰੋਤ੍ਯਥ ਚ ਪਾਪਚਯਂ ਕਰੋਤਿ ਮਾਯਾਗੁਣੈਰਤਿਬਲੈਰ੍ਵਿਕਲੀਕृਤੋ ਯਤ੍
ਹਰ ਕੋਈ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ ਸੋਚਦਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਰੀਰ, ਧਨ, ਘਰ, ਆਪਣੇ ਰਿਸ਼ਤੇਦਾਰ, ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਮੇਰੇ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਮਾਇਆ ਦੇ ਬਲਵਾਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਪ੍ਰਭਾਵ ਹੇਠ, ਮਨੁੱਖ ਚੰਗੇ ਤੇ ਮੰਦੇ ਦੋਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨ ਜਾਤੁ ਮੋਹਂ ਕ੍ਸ਼ਪਿਤੁਂ ਨਰਃ ਕ੍ਸ਼ਮਃ ਕਸ਼੍ਚਿਦ੍ਭਵੇਦ੍ਭੂਪ ਪਰਾਵਰਾਰ੍ਥਵਿਤ੍ । ਵਿਮੋਹਿਤਸ੍ਤੈਸ੍ਤ੍ਰਿਭਿਰੇਵ ਮੂਲਤੋ ਵਸ਼ੀਕृਤਾਤ੍ਮਾ ਜਗਤੀਤਲੇ ਭृਸ਼ਮ੍
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਉੱਚੇ-ਨੀਵੇਂ ਸਾਰੇ ਭੇਦ ਜਾਣਣ ਵਾਲਾ ਵੀ, ਮੋਹ ਨੂੰ ਕਦੇ ਖਤਮ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ। ਉਹ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਥ ਤੌ ਮਾਯਯਾ ਵਿष੍ਣੁਵਾਸਵੌ ਮੋਹਿਤੌ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਜਘ੍ਨਤੁਸ਼੍ਛਦ੍ਮਨਾ ਵृਤ੍ਰਂ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਸਾਧਨਤਤ੍ਪਰੌ
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਇੰਦਰ, ਮਾਇਆ ਦੇ ਵੱਡੇ ਮੋਹ ਵਿਚ ਆ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਫਾਇਦੇ ਲਈ ਛਲ ਕਰਕੇ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਨੂੰ ਮਾਰ ਬੈਠੇ।
ਤਦਹਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਵृਤ੍ਤਾਨ੍ਤਮਵਨੀਪਤੇ । ਕਾਰਣਂ ਪੂਰ੍ਵਵੈਰਸ੍ਯ ਵृਤ੍ਰਵਾਸਵਯੋਰ੍ਮਿਥਃ
ਹੇ ਧਰਤੀ ਦੇ ਰਾਜਾ! ਹੁਣ ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਉਹ ਕਹਾਣੀ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਜਿਸ ਵਿਚ ਵ੍ਰਿਤ੍ਰ ਤੇ ਇੰਦਰ ਵਿਚ ਪੁਰਾਣਾ ਵੈਰ ਕਿਵੇਂ ਪਿਆ ਸੀ।
ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਪ੍ਰਜਾਪਤਿਰ੍ਹ੍ਯਾਸੀਦ੍ਦੇਵਸ਼੍ਰੇष੍ਠੋ ਮਹਾਤਪਾਃ । ਦੇਵਾਨਾਂ ਕਾਰ੍ਯਕਰ੍ਤਾ ਚ ਨਿਪੁਣੋ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਪ੍ਰਿਯਃ
ਤਵਸ਼ਟਾ, ਜੋ ਪ੍ਰਜਾ ਪਿਤਾ ਸੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਵੱਡਾ ਤਪਸਵੀ, ਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਪਿਆਰਾ ਸੀ। ਉਹ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਕੰਮ ਚੰਗੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਸ ਪੁਤ੍ਰਂ ਵੈ ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਸਮਿਨ੍ਦ੍ਰਦ੍ਵੇषਾਤ੍ਕਿਲਾਸृਜਤ੍ । ਵਿਸ਼੍ਵਰੂਪੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਰੂਪੇਣ ਮੋਹਨਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਵੈਰ ਕਰਕੇ ਤ੍ਰਿਸ਼ੀਰ ਨਾਮ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਪੈਦਾ ਕੀਤਾ, ਜੋ ਵਿਸ਼ਵਰੂਪ ਨਾਂ ਤੇ ਸਰੂਪ ਦੋਵੇਂ ਵਿਚ ਮਸ਼ਹੂਰ ਹੋ ਗਿਆ।
ਤ੍ਰਿਭਿਃ ਸ ਵਦਨੈਃ ਸ਼੍ਰੇष੍ਠੈਰ੍ਵ੍ਯਰੋਚਤ ਮਨੋਹਰੈਃ । ਤ੍ਰਿਭਿਰ੍ਭਿਨ੍ਨਾਨਿ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਮੁਖੈਃ ਸਮਕਰੋਨ੍ਮੁਨਿਃ
ਉਸ ਦੇ ਤਿੰਨ ਸੋਹਣੇ ਤੇ ਵਧੀਆ ਮੁੱਖ ਸੀ, ਜੋ ਸਭ ਨੂੰ ਭਾ ਜਾਂਦੇ ਸਨ। ਹਰ ਮੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ ਕਰ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਵੇਦਾਨੇਕੇਨ ਸੋऽਧੀਤੇ ਸੁਰਾਂ ਚੈਕੇਨ ਸੋऽਪਿਬਤ੍ । ਤृਤੀਯੇਨ ਦਿਸ਼ਃ ਸਰ੍ਵਾ ਯੁਗਪਚ੍ਚ ਨਿਰੀਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਇੱਕ ਮੁੱਖ ਨਾਲ ਉਹ ਵੇਦ ਪੜ੍ਹਦਾ, ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਸੋਮ ਪੀ ਲੈਂਦਾ ਤੇ ਤੀਜੇ ਨਾਲ ਸਾਰੀਆਂ ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਇਕੱਠੀਆਂ ਵੇਖ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਭੋਗਮੁਤ੍ਸृਜ੍ਯ ਤਪਸ਼੍ਚਕ੍ਰੇ ਸੁਦੁष੍ਕਰਮ੍ । ਤਪਸ੍ਵੀ ਸ ਮृਦੁਰ੍ਦਾਨ੍ਤੋ ਧਰ੍ਮਮੇਵ ਸਮਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਤ੍ਰਿਸ਼ੀਰ ਨੇ ਸਾਰੇ ਸੁਖ ਛੱਡ ਕੇ ਕਠਿਨ ਤਪ ਕਰਨਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕਰ ਦਿੱਤਾ। ਉਹ ਮਿੱਠਾ ਸੁਭਾਉ ਵਾਲਾ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਨੂੰ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਧਰਮ ਨੂੰ ਹੀ ਆਸਰਾ ਬਣਾਉਂਦਾ ਸੀ।
ਪਞ੍ਚਾਗ੍ਨਿਸਾਧਨਂ ਕਾਲੇ ਪਾਦਪਾਗ੍ਰੇ ਨਿਵੇਸ਼ਨਮ੍ । ਜਲਮਧ੍ਯੇ ਨਿਵਾਸਂ ਚ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਸ਼ਿਸ਼ਿਰੇ ਤਥਾ
ਉਹ ਪੰਜ ਅੱਗਾਂ ਵਾਲਾ ਤਪ ਕਰਦਾ, ਰੁੱਖਾਂ ਹੇਠਾਂ ਵੱਸਦਾ, ਪਾਣੀ ਵਿਚ ਰਹਿੰਦਾ ਤੇ ਜੜੇ-ਸਰਦੀ ਵਿਚ ਠੰਢ ਸਹਿ ਲੈਂਦਾ ਸੀ।
ਨਿਰਾਹਾਰੋ ਜਿਤਾਤ੍ਮਾਸੌ ਤ੍ਯਕ੍ਤਸਰ੍ਵਪਰਿਗ੍ਰਹਃ । ਤਪਸ਼੍ਚਚਾਰ ਮੇਧਾਵੀ ਦੁष੍ਕਰਂ ਮਨ੍ਦਬੁਦ੍ਧਿਭਿਃ
ਉਹ ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਤੇ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨੂੰ ਜਿੱਤਣ ਵਾਲਾ ਸੀ। ਸਭ ਕੁਝ ਤੇ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਛੱਡ ਕੇ, ਉਹ ਐਸਾ ਤਪ ਕਰਦਾ ਜੋ ਮੰਦੇ ਅਕਲ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਔਖਾ ਹੈ।
ਤਂ ਚ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਪਸ੍ਯਨ੍ਤਂ ਖੇਦਮਾਪ ਸ਼ਚੀਪਤਿਃ । ਵਿषਾਦਮਗਮਤ੍ਤਤ੍ਰ ਸ਼ਕ੍ਰੋऽਯਂ ਮਾਸ੍ਮਭੂਦਿਤਿ
ਉਸ ਨੂੰ ਤਪ ਕਰਦੇ ਵੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਚਿੰਤਾ ਹੋਈ ਤੇ ਉਹ ਉਦਾਸ ਹੋ ਗਿਆ, ਸੋਚਣ ਲੱਗਾ ਕਿ ਕਿਤੇ ਇਹ ਮੇਰਾ ਨਾਸ ਨਾ ਕਰ ਦੇਵੇ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਤਸ੍ਯ ਤਪੋ ਵੀਰ੍ਯਂ ਸਤ੍ਯਂ ਚਾਮਿਤਤੇਜਸਃ । ਚਿਨ੍ਤਾਂ ਚ ਮਹਤੀਂ ਪ੍ਰਾਪ ਹ੍ਯਨਿਸ਼ਂ ਪਾਕਸ਼ਾਸਨਃ
ਉਸ ਦੀ ਤਪ ਦੀ ਤਾਕਤ, ਸੱਚਾਈ ਤੇ ਬੇਅੰਤ ਜੋਸ਼ ਵੇਖ ਕੇ, ਇੰਦਰ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਵੱਡੀ ਚਿੰਤਾ ਵਿਚ ਪੈ ਗਿਆ।
ਵਿਵਰ੍ਧਮਾਨਸ੍ਤ੍ਰਿਸ਼ਿਰਾ ਮਾਮਯਂ ਸ਼ਾਤਯਿष੍ਯਤਿ । ਨੋਪੇਕ੍ਸ਼੍ਯਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਵਰ੍ਧਮਾਨਬਲੋ ਬੁਧੈਃ
'ਜਿਵੇਂ-ਜਿਵੇਂ ਤ੍ਰਿਸ਼ੀਰ ਵਧਦਾ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹੈ, ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਨਸ਼ਟ ਕਰ ਦੇਵੇਗਾ। ਸਮਝਦਾਰ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਵੈਰੀ ਨੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਅਣਡਿੱਠਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।'