ਗਜਾਸ਼੍ਚ ਤੁਰਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਦੁਰ੍ਬਲਾ ਭਕ੍ਸ਼੍ਯਵਰ੍ਜਿਤਾਃ । ਜਾਤਾਃ ਸ੍ਯੁਰ੍ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਦੇਹਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਣਾ ਪਰਿਪੀਡਿਤਾਃ
"ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਹਾਥੀ ਤੇ ਘੋੜੇ, ਜਦੋਂ ਚੰਗਾ ਖਾਣ-ਪੀਣ ਨਹੀਂ ਮਿਲੇਗਾ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਜਾਣਗੇ। ਇਹ ਤਾਂ ਪੱਕੀ ਗੱਲ ਹੈ, ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਵਲੋਂ ਉਹ ਪੀੜਤ ਹੋਣਗੇ।"
ਸੇਵਕਾ ਮਮ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੂਣਾਂ ਵਸ਼ਵਰ੍ਤਿਨਃ । ਦੁਃਖਿਤਾ ਏਵ ਜਾਤਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਪਾਲਿਤਾ ਯੇ ਮਯਾ ਪੁਰਾ ॥ ਧਨਂ ਮੇ ਸੁਦੁਰਾਚਾਰੈਰਸਦ੍ਵ੍ਯਯਪਰੈਃ ਪਰੈਃ । ਦ੍ਯੂਤਾਸਵਭੁਜਿष੍ਯਾਦਿਸ੍ਥਾਨੇ ਸ੍ਯਾਤ੍ਪ੍ਰਾਪਿਤਂ ਕਿਲ
"ਮੇਰੇ ਸਾਰੇ ਨੌਕਰ ਹੁਣ ਦੁਸ਼ਮਣਾਂ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹਨ। ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸਾਂਭਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਹੁਣ ਜ਼ਰੂਰ ਦੁਖੀ ਹੋਣਗੇ। ਮੇਰਾ ਧਨ ਮੰਦੇ ਕੰਮਾਂ, ਜੂਏ ਤੇ ਸ਼ਰਾਬ ਵਿੱਚ ਲੱਗਣ ਵਾਲਿਆਂ ਦੁਆਰਾ ਲੁੱਟਿਆ ਜਾਵੇਗਾ।"
ਕੋਸ਼ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਕਰਿष੍ਯਨ੍ਤਿ ਵ੍ਯਸਨੈਃ ਪਾਪਬੁਦ੍ਧਯਃ । ਨ ਪਾਤ੍ਰਦਾਨਨਿਪੁਣਾ ਮ੍ਲੇਚ੍ਛਾਸ੍ਤੇ ਮਨ੍ਤ੍ਰਿਣੋऽਪਿ ਮੇ
"ਮੰਦੇ ਮਨ ਵਾਲੇ ਲੋਕ ਆਪਣੇ ਵਿਕਾਰਾਂ ਕਰਕੇ ਖ਼ਜ਼ਾਨਾ ਖਤਮ ਕਰ ਦੇਣਗੇ। ਮੇਰੇ ਮੰਤਰੀ ਵੀ, ਜਿਹੜੇ ਵਿਦੇਸ਼ੀ ਹਨ, ਉਹ ਲਾਇਕ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਦਾਨ ਦੇਣ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਨਹੀਂ।"
ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾਪਰੋ ਰਾਜਾ ਵृਕ੍ਸ਼ਮੂਲਸ੍ਥਿਤੋ ਯਦਾ । ਤਦਾਜਗਾਮ ਵੈਸ਼੍ਯਸ੍ਤੁ ਕਸ਼੍ਚਿਦਾਰ੍ਤਿਪਰਸ੍ਤਥਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਜਦ ਰਾਜਾ ਸੋਚਾਂ ਵਿਚ ਡੁੱਬਿਆ ਹੋਇਆ ਦਰੱਖਤ ਦੇ ਤਲੇ ਬੈਠਾ ਸੀ, ਤਦ ਇੱਕ ਵਪਾਰੀ, ਜੋ ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਸੀ, ਉੱਥੇ ਆ ਗਿਆ।
ਨृਪੇਣ ਪੁਰਤੋ ਦृष੍ਟਃ ਪਾਰ੍ਸ਼੍ਵੇ ਤਤ੍ਰੋਪਵੇਸ਼ਿਤਃ । ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਤਂ ਨृਪਃ ਕੋऽਸਿ ਕੁਤ ਏਵਾਗਤੋ ਵਨਮ੍
ਰਾਜਾ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣੇ ਕੋਲ ਬੈਠਾ ਲਿਆ ਤੇ ਪੁੱਛਿਆ, "ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ? ਕਿੱਥੋਂ ਆਇਆ ਹੈਂ, ਜੋ ਇਸ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਆ ਪਹੁੰਚਿਆ ਹੈਂ?"
ਕੋऽਸਿ ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਚ ਦੀਨੋऽਸਿ ਹਰਿਤਃ ਸ਼ੋਕਪੀਡਿਤਃ । ਬ੍ਰੂਹਿ ਸਤ੍ਯਂ ਮਹਾਭਾਗ ਮੈਤ੍ਰੀ ਸਾਪ੍ਤਪਦੀ ਮਤਾ
"ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਤੇ ਇੰਨਾ ਦੁਖੀ, ਪੀਲਾ ਤੇ ਗ਼ਮਗੀਨ ਕਿਉਂ ਹੈਂ? ਸੱਚ ਦੱਸ, ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਸਾਥ-ਨਾਲ ਚੱਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਦੋਸਤੀ ਬਣਦੀ ਹੈ।"
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ। ਤਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਚਨਂ ਰਾਜ੍ਞਸ੍ਤਮੁਵਾਚ ਵਿਸ਼ੋਤ੍ਤਮਃ । ਉਪਵਿਸ਼੍ਯ ਸ੍ਥਿਰੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਮਤ੍ਵਾ ਸਾਧੁਸਮਾਗਮਮ੍
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਰਾਜੇ ਦੇ ਬਚਨ ਸੁਣ ਕੇ, ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਗਿਆਨੀ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕੀਤਾ। ਉਹ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠ ਗਿਆ ਤੇ ਸੋਚਿਆ ਕਿ ਇਹ ਚੰਗਾ ਮਿਲਾਪ ਹੈ।
ਵੈਸ਼੍ਯ ਉਵਾਚ। ਮਿਤ੍ਰਾਹਂ ਵੈਸ਼੍ਯਜਾਤੀਯਃ ਸਮਾਧਿਰ੍ਨਾਮ ਵਿਸ਼੍ਰੁਤਃ । ਧਨਵਾਨ੍ਧਰ੍ਮਨਿਪੁਣ: ਸਤ੍ਯਵਾਗਨਸੂਯਕਃ
ਵੈਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਹਾਂ, ਵਪਾਰੀ ਜਾਤ ਦਾ ਹਾਂ, ਮੇਰਾ ਨਾਂ ਸਮਾਧੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਧਨਵਾਨ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ ਹਾਂ, ਸੱਚ ਬੋਲਣ ਵਾਲਾ ਹਾਂ ਤੇ ਠੱਗੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਪੁਤ੍ਰਦਾਰੈਰ੍ਨਿਰਸ੍ਤੋऽਹਂ ਧਨਲੁਬ੍ਧੈਰਸਾਧੁਭਿਃ । “ਕृਪਣੇਤਿ ਮਿषਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਮਾਯਾਂ ਸੁਦੁਸ੍ਤ੍ਯਜਾਮ੍” ਸ੍ਵਜਨੇਨ ਚ ਸਂਤ੍ਯਕ੍ਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਵਨਮਾਸ਼ੁ ਵੈ
ਮੇਰੇ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ, ਜੋ ਧਨ ਦੇ ਲਾਲਚੀ ਤੇ ਮਾੜੇ ਸੁਭਾਅ ਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ। ਝੂਠ ਮਾਰ ਕੇ ਮੈਨੂੰ 'ਬੇਚਾਰਾ' ਆਖ ਕੇ, ਉਹ ਮੇਰੀ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਨੂੰ ਵੀ ਛੱਡ ਗਏ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਵਲੋਂ ਛੱਡਿਆ ਗਿਆ, ਮੈਂ ਜਲਦੀ ਹੀ ਇਹ ਜੰਗਲ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ।
ਕੋऽਸਿ ਤ੍ਵਂ ਭਾਗ੍ਯਵਾਨ੍ਭਾਸਿ ਕਥਯਸ੍ਵ ਪ੍ਰਿਯਾਧੁਨਾ । ਰਾਜੋਵਾਚ। ਸੁਰਥੋ ਨਾਮ ਰਾਜਾऽਹਂ ਦਸ੍ਯੁਭਿਃ ਪੀਡਿਤੋऽਭਵਮ੍
ਤੂੰ ਕੌਣ ਹੈਂ, ਜੋ ਇੰਨਾ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਲੱਗਦਾ ਹੈਂ? ਮੈਨੂੰ ਹੁਣ ਦੱਸ, ਪਿਆਰੇ। ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਸੁਰਥੋ ਨਾਂ ਦਾ ਰਾਜਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਲੁੱਟੇਰਿਆਂ ਵਲੋਂ ਤੰਗ ਕੀਤਾ ਗਿਆ।
ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਗਤਰਾਜ੍ਯੋऽਤ੍ਰ ਮਂਤ੍ਰਿਭਿਃ ਪਰਿਵਂਚਿਤਃ । ਦਿष੍ਟ੍ਯਾ ਤ੍ਵਮਤ੍ਰ ਮਿਤ੍ਰਂ ਮੇ ਮਿਲਿਤੋऽਸਿ ਵਿਸ਼ੋਤ੍ਤਮ
ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਰਿਆਸਤ ਤੋਂ ਵੰਝਿਆ ਹੋਇਆ ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਮੰਤਰੀਆਂ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ। ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ, ਤੂੰ ਇੱਥੇ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈਂ।
ਸੁਖੇਨ ਵਿਹਰਿष੍ਯਾਵੋ ਵਨੇऽਤ੍ਰ ਸ਼ੁਭਪਾਦਪੇ । ਸ਼ੋਕਂ ਤ੍ਯਜ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਸ੍ਵਸ੍ਥੋ ਭਵ ਵਿਸ਼ੋਤ੍ਤਮ
ਆਓ, ਅਸੀਂ ਇੱਥੇ ਇਸ ਸੋਹਣੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਜੀਵਨ ਗੁਜ਼ਾਰੀਏ। ਦੁੱਖ ਛੱਡ ਦੇ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ, ਤੇ ਮਨ ਨੂੰ ਠੰਢ ਰੱਖ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਵਿਚੋਂ ਵਧੀਆ।
"ਅਤ੍ਰੈਵ ਚ ਯਥਾਕਾਮਂ ਸੁਖਂ ਤਿष੍ਠ ਮਯਾ ਸਹ । " ਵੈਸ਼੍ਯ ਉਵਾਚ। ਕੁਟੁਮ੍ਬਂ ਮੇ ਨਿਰਾਲਂਬਂ ਮਯਾ ਹੀਨਂ ਸੁਦੁਃਖਿਤਮ੍ । ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਚ ਚਿਨ੍ਤਾਰ੍ਤਂ ਵ੍ਯਾਧਿਸ਼ੋਕੋਪਤਾਪਿਤਮ੍
'ਇੱਥੇ, ਜਿਵੇਂ ਤੇਰੀ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ੀ ਨਾਲ ਰਹਿ।' ਵੈਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਅਸਹਾਇ ਹੋ ਗਿਆ, ਬਹੁਤ ਦੁੱਖੀ ਹੋਵੇਗਾ, ਚਿੰਤਾ, ਬੀਮਾਰੀ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੋ ਜਾਵੇਗਾ।
ਭਾਰ੍ਯਾਦੇਹੇ ਸੁਖਂ ਨੋ ਵਾ ਪੁਤ੍ਰਦੇਹੇ ਨ ਵਾ ਸੁਖਮ੍ । ਇਤਿ ਚਿਨ੍ਤਾਤੁਰਂ ਚੇਤੋ ਨ ਮੇ ਸ਼ਾਮ੍ਯਤਿ ਭੂਮਿਪ
ਨਾ ਤਾਂ ਮੈਨੂੰ ਆਪਣੀ ਪਤਨੀ ਦੇ ਨਾਲ ਸੁਖ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ। ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਮੇਰਾ ਮਨ, ਰਾਜਨ, ਕਦੇ ਵੀ ਠੰਢ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਕਦਾ ਦ੍ਰਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਸੁਤਂ ਭਾਰ੍ਯਾਂ ਗृਹਂ ਸ੍ਵਜਨਮੇਵ ਚ । ਸ੍ਵਸ੍ਥਂ ਨ ਮਨ੍ਮਨੋ ਰਾਜਨ੍ਗृਹਚਿਨ੍ਤਾਕੁਲਂ ਭृਸ਼ਮ੍
ਕਦੋਂ ਮੈਂ ਆਪਣਾ ਪੁੱਤਰ, ਪਤਨੀ, ਘਰ ਤੇ ਆਪਣੇ ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂਗਾ? ਮੇਰਾ ਮਨ ਚੈਨ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ, ਰਾਜਨ, ਘਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੈ।
ਰਾਜੋਵਾਚ। ਯੈਰ੍ਨਿਰਸ੍ਤੋऽਸਿ ਪੁਤ੍ਰਾਦ੍ਯੈਰਸਦ੍ਵृਤ੍ਤੈਃ ਸੁਬਾਲਿਸ਼ੈਃ । ਤਾਨ੍ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਕਿਂ ਸੁਖਂ ਤੇऽਦ੍ਯ ਭਵਿष੍ਯਤਿ ਮਹਾਮਤੇ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਉਹ ਪੁੱਤਰ ਆਦਿਕ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਮਾੜੇ ਕੰਮਾਂ ਤੇ ਮੂਰਖਤਾ ਨਾਲ ਤੈਨੂੰ ਘਰੋਂ ਕੱਢ ਦਿੱਤਾ, ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਕਿਹੜਾ ਸੁਖ ਮਿਲੇਗਾ, ਵੱਡੇ ਗਿਆਨੀ?
ਹਿਤਕਾਰੀ ਵਰਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਰ੍ਦੁਃਖਦਾਃ ਸੁਹृਦਃ ਕੁਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸ੍ਥਿਰਂ ਮਨਃ ਕृਤ੍ਵਾ ਵਿਹਰਸ੍ਵ ਮਯਾ ਸਹ
ਜੋ ਵੈਰੀ ਭਲਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਚੰਗਾ ਹੈ; ਦੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੋਸਤ ਕਿੱਥੋਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ? ਇਸ ਲਈ, ਮਨ ਨੂੰ ਠੀਕ ਕਰ ਤੇ ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇੱਥੇ ਰਹਿ।
ਵੈਸ਼੍ਯ ਉਵਾਚ। ਮਨੋ ਮੇ ਨ ਸ੍ਥਿਰਂ ਰਾਜਨ੍ਭਵਤ੍ਯਦ੍ਯ ਸੁਦੁਃਖਿਤਮ੍ । ਚਿਨ੍ਤਯਾऽਤ੍ਰ ਕੁਟੁਮ੍ਬਸ੍ਯ ਦੁਸ੍ਤ੍ਯਜਸ੍ਯ ਦੁਰਾਤ੍ਮਭਿਃ
ਵੈਸ਼ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰਾ ਮਨ ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ, ਰਾਜਨ, ਅੱਜ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹੈ। ਆਪਣੇ ਪਰਿਵਾਰ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਛੱਡਣਾ ਬਹੁਤ ਔਖਾ ਹੈ, ਭਾਵੇਂ ਉਹ ਮਾੜੇ ਹਨ।
ਰਾਜੋਵਾਚ। ਮਮਾਪਿ ਰਾਜ੍ਯਜਂ ਦੁਃਖਂ ਦੁਨੋਤਿ ਕਿਲ ਮਾਨਸਮ੍ । ਪृਚ੍ਛਾਵੋऽਦ੍ਯ ਮੁਨਿਂ ਸ਼ਾਂਤਂ ਸ਼ੋਕਨਾਸ਼ਨਮੌषਧਮ੍
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੇਰੀ ਰਿਆਸਤ ਖੋਹਣ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨੇ ਵੀ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਪੀੜਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ। ਆਓ, ਅਸੀਂ ਅੱਜ ਉਸ ਸ਼ਾਂਤ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਪੁੱਛੀਏ, ਜੋ ਦੁੱਖ ਮਿਟਾਉਣ ਦਾ ਇਲਾਜ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ। ਇਤਿ ਕृਤ੍ਵਾ ਮਤਿਂ ਤੌ ਤੁ ਰਾਜਾ ਵੈਸ਼੍ਯਸ਼੍ਚ ਜਗ੍ਮਤੁਃ । ਮੁਨਿਂ ਤੌ ਵਿਨਯੋਪੇਤੌ ਪ੍ਰष੍ਟੁਂ ਸ਼ੋਕਸ੍ਯ ਕਾਰਣਮ੍
ਵਿਆਸ ਜੀ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚ ਕੇ, ਰਾਜਾ ਤੇ ਵੈਸ਼ ਦੋਵੇਂ ਚਲੇ। ਉਹ ਨਮਰਤਾ ਨਾਲ ਮੁਨੀ ਕੋਲ ਗਏ, ਆਪਣੇ ਦੁੱਖ ਦਾ ਕਾਰਨ ਪੁੱਛਣ ਲਈ।
ਗਤ੍ਵਾ ਤਂ ਪ੍ਰਣਿਪਤ੍ਯਾਹ ਰਾਜਾ ऋषਿਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਆਸੀਨਂ ਸਮ੍ਯਗਾਸੀਨਃ ਸ਼ਾਂਤਂ ਸ਼ਾਂਤਿਮੁਪਾਗਤਃ
ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਰਾਜਾ ਨੇ ਉੱਚੇ ਰਿਸ਼ੀ ਨੂੰ ਆਖਿਆ, ਜੋ ਠੀਕ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬੈਠਿਆ ਸੀ, ਸ਼ਾਂਤ ਸੀ ਤੇ ਅੰਦਰੋਂ ਵੀ ਚੈਨ ਵਿਚ ਸੀ।
ਅਥ ਤ੍ਰਯਸ੍ਤ੍ਰਿਂਸ਼ੋऽਧ੍ਯਾਯਃ ਰਾਜੋਵਾਚ। ਮੁਨੇ ਵੈਸ਼੍ਯੋऽਯਮਧੁਨਾ ਵਨੇ ਮੇ ਮਿਤ੍ਰਤਾਂ ਗਤਃ । ਪੁਤ੍ਰਦਾਰੈਰ੍ਨਿਰਸ੍ਤੋऽਯਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਤ੍ਰ ਮਮ ਸਂਗਮਮ੍
ਰਾਜਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਹੇ ਮੁਨੀ, ਇਹ ਵੈਸ਼ ਹੁਣ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਮਿੱਤਰ ਬਣ ਗਿਆ ਹੈ। ਪੁੱਤਰ ਤੇ ਪਤਨੀ ਵਲੋਂ ਘਰੋਂ ਕੱਢਿਆ ਗਿਆ, ਇਹ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਤੇ ਮੇਰਾ ਮਿਲਾਪ ਹੋਇਆ।
ਨਿष੍ਕਾਰਣਂ ਚ ਮੇ ਚਿਂਤਾ ਹृਦਯਾਨ੍ਨ ਨਿਵਰ੍ਤਤੇ । ਹਯਾ ਮੇ ਦੁਰ੍ਬਲਾਃ ਸ੍ਯੁਃ ਕਿਂ ਗਜਾਃ ਸ਼ਤ੍ਰੁਵਸ਼ਂ ਗਤਾਃ
ਬਿਨਾ ਕਿਸੇ ਵਜ੍ਹੇ, ਮੇਰੇ ਦਿਲ ਤੋਂ ਚਿੰਤਾ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੀ। ਮੇਰੇ ਘੋੜੇ ਕਮਜ਼ੋਰ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ ਜਾਂ ਹਾਥੀ ਵੈਰੀਆਂ ਦੇ ਹੱਥ ਚ ਚਲੇ ਜਾ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਭृਤ੍ਯਵਰ੍ਗਸ੍ਤਥਾ ਦੁਃਖੀ ਜਾਤਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਤੁ ਮਯਾ ਵਿਨਾ । ਕੋਸ਼ਕ੍ਸ਼ਯਂ ਕਰਿष੍ਯਂਤਿ ਰਿਪਵੋऽਤਿਬਲਾਤ੍ਕ੍ਸ਼ਣਾਤ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਨੌਕਰ-ਚਾਕਰ ਵੀ ਮੇਰੇ ਬਿਨਾਂ ਦੁਖੀ ਹੋ ਸਕਦੇ ਹਨ; ਤੇ ਮੇਰੇ ਵੱਡੇ ਵੈਰੀ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਮੇਰਾ ਖਜ਼ਾਨਾ ਖਤਮ ਕਰ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਇਤ੍ਯੇਵਂ ਚਿਂਤਯਾਨਸ੍ਯ ਚ ਮੇ ਨਿਦ੍ਰਾ ਤਨੌ ਸੁਖਮ੍ । ਜਾਨਾਮੀਦਂ ਜਗਨ੍ਮਿਥ੍ਯਾ ਸ੍ਵਪ੍ਨਵਤ੍ਸਰ੍ਵਮੇਵ ਹਿ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚਦੇ ਹੋਏ ਮੇਰੇ ਸਰੀਰ ਉੱਤੇ ਨੀਂਦ ਆ ਗਈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਕਿ ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਝੂਠਾ ਹੈ, ਸੱਚਮੁੱਚ ਸੁਪਨੇ ਵਾਂਗ ਹੀ।
ਜਾਨਤੋऽਪਿ ਮਨੋ ਭ੍ਰਾਂਤਂ ਨ ਸ੍ਥਿਰਂ ਭਵਤਿ ਪ੍ਰਭੋ । ਕੋऽਹਂ ਕੇऽਸ਼੍ਵਾ ਗਜਾਃ ਕੇऽਮੀ ਨ ਤੇ ਮੇ ਚ ਸਹੋਦਰਾਃ ॥ ਨ ਪੁਤ੍ਰਾ ਨ ਚ ਮਿਤ੍ਰਾਣਿ ਯੇषਾਂ ਦੁਃਖਂ ਦੁਨੋਤਿ ਮਾਮ੍ । ਭ੍ਰਮੋऽਯਮਿਤਿ ਜਾਨਾਮਿ ਤਥਾਪਿ ਮਮ ਮਾਨਸਃ
ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਭਟਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਠੀਕ ਨਹੀਂ ਟਿਕਦਾ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਮੈਂ ਕੌਣ ਹਾਂ, ਇਹ ਘੋੜੇ ਤੇ ਹਾਥੀ ਕੌਣ ਹਨ, ਇਹ ਹੋਰ ਲੋਕ ਕੌਣ ਹਨ—ਇਹ ਮੇਰੇ ਭਰਾ ਨਹੀਂ, ਨਾ ਪੁੱਤਰ ਹਨ, ਨਾ ਮਿੱਤਰ ਹਨ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਦੁੱਖ ਮੈਨੂੰ ਚੁਭਦਾ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਪਤਾ ਹੈ ਇਹ ਸਭ ਭਟਕਣਾ ਹੈ, ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ ਮੇਰਾ ਮਨ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਮੋਹੋ ਨੈਵਾਪਸਰਤਿ ਕਿਂ ਤਤ੍ਕਾਰਣਮਦ੍ਭੁਤਮ੍ । ਸ੍ਵਾਮਿਂਸ੍ਤ੍ਵਮਸਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਃ ਸਰ੍ਵਸਂਸ਼ਯਨਾਸ਼ਕृਤ੍
ਇਹ ਮੋਹ ਦੂਰ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ—ਇਸ ਦਾ ਅਜੀਬ ਕਾਰਨ ਕੀ ਹੈ? ਹੇ ਮਾਲਕ, ਤੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲਾ ਹੈਂ, ਤੇ ਸਾਰੇ ਸੰਦੇਹਾਂ ਨੂੰ ਮਿਟਾਉਂਦਾ ਹੈਂ।
ਕਾਰਣਂ ਬ੍ਰੂਹਿ ਮੋਹਸ੍ਯ ਮਮਾਸ੍ਯ ਚ ਦਯਾਨਿਧੇ । ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ। ਇਤਿ ਪृष੍ਟਸ੍ਤਦਾ ਰਾਜ੍ਞਾ ਸੁਮੇਧਾ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਃ
ਮੇਰੇ ਇਸ ਮੋਹ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ। ਵਿਆਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਜਦ ਰਾਜੇ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ, ਤਾਂ ਮਹਾਨ ਗਿਆਨ ਵਾਲੇ ਮੁਨੀ ਸੁਮੇਧਾਸ ਨੇ ਉੱਤਰ ਦਿੱਤਾ।
ਤਮੁਵਾਚ ਪਰਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਸ਼ੋਕਮੋਹਵਿਨਾਸ਼ਨਮ੍ । ऋषਿਰੁਵਾਚ। ਸ਼ृਣੁ ਰਾਜਨ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਕਾਰਣਂ ਬਨ੍ਧਮੋਕ੍ਸ਼ਯੋਃ
ਉਸ ਨੇ ਉਹ ਉੱਚਾ ਗਿਆਨ ਦਿੱਤਾ ਜੋ ਸ਼ੋਕ ਤੇ ਮੋਹ ਨੂੰ ਨਾਸ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਬੰਧਨ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ।
ਮਹਾਮਾਯੇਤਿ ਵਿਖ੍ਯਾਤਾ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਮਿਹ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤਥੇਸ਼ਾਨਸ੍ਤੁਰਾषਾਡ੍ਵਰੁਣੋऽਨਿਲਃ
ਉਹ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਉੱਤੇ ਰਾਜ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਮਹਾਮਾਇਆ ਨਾਮ ਨਾਲ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ—ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਈਸ਼ਾਨ, ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ, ਵਰੁਣ ਤੇ ਵਾਯੂ ਵੀ।