ਸ਼ੋਕੇ ਸ਼ੋਕਾਭਿਯੋਗਸ਼੍ਚ ਹਰ੍षੇ ਹਰ੍षਸਮੁਨ੍ਨਤਿਃ । ਦੈਨ੍ਯਂ ਨਾਨਾਪਵਾਦਾਸ਼੍ਚ ਸ੍ਤ੍ਰੀषੁ ਕਾਮੋਪਸੇਵਨਮ੍
ਉਸ ਨੇ ਦੁਖ ਦੇ ਸਮੇਂ ਦੁਖ ਮਹਿਸੂਸ ਕੀਤਾ, ਖੁਸ਼ੀ ਦੇ ਸਮੇਂ ਖੁਸ਼ੀ, ਨਿਮਰਤਾ, ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਿੰਦਾ, ਅਤੇ ਇਸਤਰੀਆਂ ਨਾਲ ਇੱਛਾ ਵਿੱਚ ਲੱਗਿਆ।
ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਲੋਭਃ ਕਾਲੇ ਕਾਲੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਤਥਾ ਗੁਣਮਯੇ ਦੇਹੇ ਨਿਰ੍ਗੁਣਤ੍ਵਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਸਮੇਂ-ਸਮੇਂ ਤੇ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਤਾਂ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਹੋਣਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸੌਬਲੀਸ਼ਾਪਜਾਦ੍ਦੋषਾਤ੍ਤਥਾ ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ਼ਾਪਜਾਤ੍ । ਨਿਧਨਂ ਯਾਦਵਾਨਾਂ ਤੁ ਕृष੍ਣਦੇਹਸ੍ਯ ਮੋਚਨਮ੍
ਸੌਬਲ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਅਤੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਕਾਰਨ ਯਾਦਵਾਂ ਦਾ ਨਾਸ ਹੋਇਆ ਅਤੇ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਜੀ ਦਾ ਸਰੀਰ ਛੁਟਿਆ।
ਹਰਣਂ ਲੁਣ੍ਠਨਂ ਤਦ੍ਵਤ੍ਤਤ੍ਪਤ੍ਨੀਨਾਂ ਨਰਾਧਿਪ । ਅਰ੍ਜੁਨਸ੍ਯਾਸ੍ਤ੍ਰਮੋਕ੍ਸ਼ੇ ਚ ਕ੍ਲੀਬਤ੍ਵਂ ਤਸ੍ਕਰੇषੁ ਚ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਪਤਨੀਆਂ ਨੂੰ ਰਾਜਿਆਂ ਵੱਲੋਂ ਲੈ ਜਾਣਾ ਤੇ ਲੁੱਟਣਾ, ਅਰਜੁਨ ਵੱਲੋਂ ਹਥਿਆਰ ਛੱਡਣ ਸਮੇਂ ਅਸਮਰਥ ਹੋਣਾ, ਅਤੇ ਚੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਕਰਤੂਤਾਂ ਵੀ ਹੋਈਆਂ।
ਅਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਹਰਣੇ ਗੇਹਾਤ੍ਤਤ੍ਪ੍ਰਦ੍ਯੁਮ੍ਨਾਨਿਰੁਦ੍ਧਯੋਃ । ਏਵਂ ਮਾਨੁषਦੇਹੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਮਾਨੁषਂ ਖਲੁ ਚੇष੍ਟਿਤਮ੍
ਪ੍ਰਦਯੁਮਨ ਤੇ ਅਨਿਰੁੱਧ ਦੇ ਘਰ ਤੋਂ ਲੈ ਜਾਣ ਸਮੇਂ ਅਗਿਆਨਤਾ—ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਇਸ ਮਨੁੱਖੀ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ, ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਾਲੇ ਹੀ ਕੰਮ ਹੋਏ।
ਵਿष੍ਣੋਰਂਸ਼ਾਵਤਾਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨਾਰਾਯਣਮੁਨੇਸ੍ਤਥਾ । ਅਂਸ਼ਜੇ ਵਾਸੁਦੇਵੇऽਤ੍ਰ ਕਿਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਸ਼ਿਵਸੇਵਨੇ
ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਅਤੇ ਨਾਰਾਏਣ ਮੁਨੀ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਵਿੱਚ, ਵਾਸੁਦੇਵ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਜੀਬ ਹੈ?
ਸ ਹਿ ਸਰ੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੋ ਦੇਵੋ ਵਿष੍ਣੋਰਪਿ ਚ ਕਾਰਣਮ੍ । ਸੁषੁਪ੍ਤਸ੍ਥਾਨਨਾਥਃ ਸ ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਚ ਪ੍ਰਪੂਜਿਤਃ
ਉਹ ਸਭ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਵੀ ਕਾਰਨ ਹੈ, ਸੁਸ਼ੁਪਤੀ ਦੀ ਹਾਲਤ ਦਾ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਵੀ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਤਦਂਸ਼ਭੂਤਾਃ ਕृष੍ਣਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤੈਃ ਕਥਂ ਨ ਸ ਪੂਜ੍ਯਤੇ । ਅਕਾਰੋ ਭਗਵਾਨ੍ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪ੍ਯੁਕਾਰਃ ਸ੍ਯਾਦ੍ਧਰਿਃ ਸ੍ਵਯਮ੍
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਆਦਿ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਹਨ, ਉਹ ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਿਉਂ ਨਾ ਕਰਨ? 'ਅ' ਅੱਖਰ ਭਗਵਾਨ ਬ੍ਰਹਮਾ ਹੈ, 'ਉ' ਹਰਿ ਹੈ।
ਮਕਾਰੋ ਭਗਵਾਨ੍ ਰੁਦ੍ਰੋऽਪ੍ਯਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੀ । ਉਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਭਾਵੇਨਾਪ੍ਯੁਤ੍ਤਮਤ੍ਵਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਬੁਧੈਃ
'ਮ' ਭਗਵਾਨ ਰੁਦਰ ਹੈ, ਅਤੇ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਹੈ; ਵਧਦੇ ਕਰਮ ਅਨੁਸਾਰ, ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਦਰਜਾ ਮੰਨਿਆ ਹੈ।
ਅਤਃ ਸਰ੍ਵੇषੁ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇषੁ ਦੇਵੀ ਸਰ੍ਵੋਤ੍ਤਮਾ ਸ੍ਮृਤਾ । ਅਰ੍ਧਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਥਿਤਾ ਨਿਤ੍ਯਾ ਯਾਨੁਚ੍ਚਾਰ੍ਯਾ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ
ਇਸ ਲਈ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਵਿੱਚ ਦੇਵੀ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ, ਜੋ ਅੱਧੀ ਮਾਤਰਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ ਅਤੇ ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਉਚਾਰਨ ਤੋਂ ਪਰੇ ਹੈ।
ਵਿष੍ਣੋਰਪ੍ਯਥਿਕੋ ਰੁਦ੍ਰੋ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੁ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋऽਧਿਕਃ । ਤਸ੍ਮਾਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਕृष੍ਣੇਨ ਸ਼ਿਵਪੂਜਨੇ
ਰੁਦਰ ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੋਂ ਵਧ ਹੈ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੋਂ ਵਧ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ, ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਵੱਲੋਂ ਸ਼ਿਵ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ 'ਤੇ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਇਚ੍ਛਯਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣੋ ਵਕ੍ਤ੍ਰਾਦ੍ਵਰਦਾਨਾਰ੍ਥਮੁਦ੍ਬਭੌ । ਮੂਲਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯਾਂਸ਼ਭੂਤੋ ਰੁਦ੍ਰਨਾਮਾ ਦ੍ਵਿਤੀਯਕਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ, ਉਸ ਦੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਵਰ ਦਿੰਦੇ ਹੋਏ, ਮੂਲ ਰੁਦਰ ਦੇ ਅੰਸ਼ ਰੂਪ ਦੂਜਾ ਰੁਦਰ ਜਨਮਿਆ।
ਸੋऽਪਿ ਪੂਜ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਮੂਲਰੁਦ੍ਰਸ੍ਯ ਕਾ ਕਥਾ । ਦੇਵੀਤਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਸਾਨ੍ਨਿਧ੍ਯਾਦੁਤ੍ਤਮਤ੍ਵਂ ਸ੍ਮृਤਂ ਸ਼ਿਵੇ
ਉਹ ਵੀ ਸਭ ਵੱਲੋਂ ਪੂਜਣਯੋਗ ਹੈ—ਮੂਲ ਰੁਦਰ ਦਾ ਤਾਂ ਕੀ ਕਹਿਣਾ। ਦੇਵੀ ਦੇ ਤੱਤ ਦੀ ਹਾਜਰੀ ਕਾਰਨ, ਸ਼ਿਵ ਨੂੰ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਅਵਤਾਰਾ ਹਰੇਰੇਵਂ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਯੁਗੇ ਯੁਗੇ । ਯੋਗਮਾਯਾਪ੍ਰਭਾਵੇਣ ਨਾਤ੍ਰ ਕਾਰ੍ਯਾ ਵਿਚਾਰਣਾ
ਹਰੀ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਹਰ ਯੁਗ ਵਿੱਚ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਆਉਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਬਾਰੇ ਹੋਰ ਸੋਚਣ ਦੀ ਲੋੜ ਨਹੀਂ।
ਯਾ ਨੇਤ੍ਰਪਕ੍ਸ਼੍ਮਪਰਿਸਞ੍ਚਲਨੇਨ ਸਮ੍ਯ- ਗ੍ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸृਜਤ੍ਯਵਤਿ ਹਨ੍ਤਿ ਨਿਗੂਢਭਾਵਾ । ਸੈषਾ ਕਰੋਤਿ ਸਤਤਂ ਦ੍ਰੁਹਿਣਾਚ੍ਯੁਤੇਸ਼ਾਨ੍ ਨਾਨਾਵਤਾਰਕਲਨੇ ਪਰਿਭੂਯਮਾਨਾਨ੍
ਜੋ ਮਾਤਾ ਆਪਣੇ ਪਲਕਾਂ ਦੇ ਹੌਲੇ ਹਿਲਾਉਣ ਨਾਲ ਹੀ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਰਚਦੀ, ਪਾਲਦੀ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਸਦਾ ਅਸਲ ਰੂਪ ਸਦਾ ਲੁਕਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਉਹੀ ਮਾਤਾ ਹੈ ਜੋ ਬਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਸ਼ਿਵ ਦੇ ਅਨੇਕ ਰੂਪਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਅਣਦੇਖਾ ਕਰਵਾ ਦਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸੂਤੀਗृਹਾਦ੍ਵ੍ਰਜਨਮਪ੍ਯਨਯਾ ਨਿਯੁਕ੍ਤਂ ਸਂਗੋਪਿਤਸ਼੍ਚ ਭਵਨੇ ਪਸ਼ੁਪਾਲਰਾਜ੍ਞਃ । ਸਮ੍ਪ੍ਰਾਪਿਤਸ਼੍ਚ ਮਧੁਰਾਂ ਵਿਨਿਯੋਜਿਤਸ਼੍ਚ ਸ਼੍ਰੀਦ੍ਵਾਰਕਾਪ੍ਰਣਯਨੇ ਨਨੁ ਭੀਤਚਿਤ੍ਤਃ
ਉਸ ਮਾਤਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਹੀ ਜਨਮ ਘਰ ਤੋਂ ਚਲਣਾ ਹੋਇਆ, ਤੇ ਬੱਚੇ ਨੂੰ ਗੁਪਤ ਰੱਖ ਕੇ ਗਵਾਲਾ ਰਾਜੇ ਦੇ ਘਰ ਪਹੁੰਚਾਇਆ ਗਿਆ। ਫਿਰ ਮਥੁਰਾ ਲਿਆਂਦਾ ਗਿਆ ਤੇ ਡਰ ਕਰਕੇ ਦੁਆਰਕਾ ਵਸਾਉਣ ਲਈ ਭੇਜਿਆ ਗਿਆ।
ਨਿਰ੍ਮਾਯ षੋਡਸ਼ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਤਾਰ੍ਧਕਾਸ੍ਤਾ ਨਾਰ੍ਯੋऽष੍ਟਸਮ੍ਮਤਤਰਾਃ ਸ੍ਵਕਲਾਸਮੁਤ੍ਥਾਃ । ਤਾਸਾਂ ਵਿਲਾਸਵਸ਼ਗਂ ਤੁ ਵਿਧਾਯ ਕਾਮਂ ਦਾਸੀਕृਤੋ ਹਿ ਭਗਵਾਨਨਯਾਪ੍ਯਨਨ੍ਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਅੰਸ਼ ਤੋਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਔਰਤਾਂ ਬਣਾਈਆਂ, ਜੋ ਸਭ ਤੋਂ ਵਧੀਆ ਤੇ ਪਿਆਰੀਆਂ ਸਨ। ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਰਸ ਤੇ ਇਛਾਵਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਅਨੰਤ ਪ੍ਰਭੂ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਚਰਨਾਂ ਵਿੱਚ ਦਾਸ ਬਣ ਗਿਆ।
ਏਕਾਪਿ ਬਨ੍ਧਨਵਿਧੌ ਯੁਵਤੀ ਸਮਰ੍ਥਾ ਪੁਂਸੋ ਯਥਾ ਸੁਦृਢਲੋਹਮਯਂ ਤੁ ਦਾਮ । ਕਿਂ ਨਾਮ षੋਡਸ਼ਸਹਸ੍ਰਸ਼ਤਾਰ੍ਧਕਾਸ਼੍ਚ ਤਂ ਸ੍ਵੀਕृਤਂ ਸ਼ੁਕਮਿਵਾਤਿਨਿਬਨ੍ਧਯਨ੍ਤਿ
ਜਿਵੇਂ ਇੱਕ ਨੌਜਵਾਨ ਕੁੜੀ ਵੀ ਪੁਰਖ ਨੂੰ ਮਜ਼ਬੂਤ ਲੋਹੇ ਦੀ ਜੰਜੀਰ ਵਾਂਗ ਬੰਨ੍ਹ ਸਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸੋਲ੍ਹਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਇੱਕ ਸੌ ਔਰਤਾਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੇ ਉਸਨੂੰ ਆਪਣਾ ਮੰਨ ਲਿਆ, ਉਹ ਤਾਂ ਉਸਨੂੰ ਪਿੰਜਰੇ ਵਿਚ ਬੰਦ ਤੋਤੇ ਵਾਂਗ ਕਸ ਕੇ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦੀਆਂ ਹਨ।
ਸਾਤ੍ਰਾਜਿਤੀਵਸ਼ਗਤੇਨ ਮੁਦਾਨ੍ਵਿਤੇਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਸੁਰੇਨ੍ਦ੍ਰਭਵਨਂ ਹਰਿਣਾ ਤਦਾਨੀਮ੍ । ਕृਤ੍ਵਾ ਮृਧਂ ਮਘਵਤਾ ਵਿਹृਤਸ੍ਤਰੂਣਾ- ਮੀਸ਼ਃ ਪ੍ਰਿਯਾਸਦਨਭੂषਣਤਾਂ ਯ ਆਪ
ਸਤ੍ਰਾਜਿਤ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਹਰੀ ਨੇ ਸਯਾਮੰਤਕ ਮਣੀ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਕੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜੇ ਦੇ ਮਹਲ ਵਿੱਚ ਪਰਵੇਸ਼ ਕੀਤਾ। ਇੰਦਰ ਨਾਲ ਜੰਗ ਕਰਕੇ ਜਿੱਤਿਆ ਤੇ ਨੌਜਵਾਨ ਔਰਤਾਂ ਨਾਲ ਰਸ ਕਰਕੇ, ਪ੍ਰਭੂ ਨੇ ਪ੍ਰੇਮ ਭਰੇ ਕਮਰੇ ਸਜਾਏ।
ਯੋ ਭੀਮਜਾਂ ਹਿ ਹृਤਵਾਞ੍ਛਿਸ਼ੁਪਾਲਕਾਦੀ- ਞ੍ਜਿਤ੍ਵਾ ਵਿਧਿਂ ਨਿਖਿਲਧਰ੍ਮਕृਤੋ ਵਿਧਿਤ੍ਸੁਃ । ਜਗ੍ਰਾਹ ਤਾਂ ਨਿਜਬਲੇਨ ਚ ਧਰ੍ਮਪਤ੍ਨੀਂ ਕੋऽਸੌ ਵਿਧਿਃ ਪਰਕਲਤ੍ਰਹृਤੌ ਵਿਜਾਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਭੀਮ ਦੀ ਧੀ ਨੂੰ ਸ਼ਿਸ਼ੁਪਾਲ ਆਦਿਕ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਬਲ ਤੇ ਧਰਮਪਤਨੀ ਵਜੋਂ ਲੈ ਲਿਆ। ਜਦ ਉਹ ਧਰਮ ਸਥਾਪਤ ਕਰਨਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਸੀ, ਤਾਂ ਦੂਜੇ ਦੀ ਇਸਤਰੀ ਲੈਣ ਵਾਲੇ ਲਈ ਕਿਹੜਾ ਕਾਨੂੰਨ ਬਣਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ?
ਅਹਙ੍ਕਾਰਵਸ਼ਃ ਪ੍ਰਾਣੀ ਕਰੋਤਿ ਚ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮ੍ । ਵਿਮੂਢੋ ਮੋਹਜਾਲੇਨ ਤਤ੍ਕृਤੇਨਾਤਿਪਾਤਿਨਾ
ਅਹੰਕਾਰ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਜੀਵ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਮੂੜਤਾ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਉਹ ਆਪਣੇ ਕੀਤੇ ਕਰਤੂਤਾਂ ਨਾਲ ਵੱਡੇ ਪਾਪ ਕਰ ਬੈਠਦਾ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਦ੍ਧਿ ਸਞ੍ਜਾਤਮਿਦਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਮੂਲਾਦ੍ਧਰਿਹਰਾਦੀਨਾਮੁਗ੍ਰਾਤ੍ਪ੍ਰਕृਤਿਸਮ੍ਭਵਾਤ੍
ਇਹ ਸਾਰਾ ਚਲਦਾ-ਫਿਰਦਾ ਤੇ ਅਡੋਲ ਜਗਤ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਿਆ ਹੈ। ਬਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ, ਸ਼ਿਵ ਆਦਿਕ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਵੀ ਉਸੀ ਤੀਬਰ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੋ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਪਦ੍ਮਜਃ । ਤਦਾ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵਤਿ ਨੋਚੇਤ੍ਸਂਸਾਰਕਰ੍ਮਕृਤ੍
ਜਦੋਂ ਬਰਹਮਾ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਉਹ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਉਹ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਤਨ੍ਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਵਿਮੁਕ੍ਤੋ ਹਿ ਬਦ੍ਧਸ੍ਤਦ੍ਵਸ਼ਤਾਂ ਗਤਃ । ਨ ਨਾਰੀ ਨ ਧਨਂ ਗੇਹਂ ਨ ਪੁਤ੍ਰਾ ਨ ਸਹੋਦਰਾਃ
ਜੋ ਉਸ ਤੋਂ ਛੁਟ ਗਿਆ, ਉਹੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਆਜ਼ਾਦ ਹੈ। ਪਰ ਜੋ ਉਸ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਬੰਨ੍ਹਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ। ਨਾਹ ਔਰਤ, ਨਾਹ ਧਨ, ਨਾਹ ਘਰ, ਨਾਹ ਪੁੱਤਰ, ਨਾਹ ਭਰਾ — ਇਹਨਾਂ ਵਿਚੋਂ ਕੋਈ ਵੀ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਨਹੀਂ।
ਬਨ੍ਧਨਂ ਪ੍ਰਾਣਿਨਾਂ ਰਾਜਨ੍ਨਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤੁ ਬਨ੍ਧਕਃ । ਅਹਂ ਕਰ੍ਤਾ ਮਯਾ ਚੇਦਂ ਕृਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਬਲੀਯਸਾ
ਹੇ ਰਾਜਨ! ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਬੰਨ੍ਹਣੀ ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਹੈ, ਤੇ ਬੰਨ੍ਹਣ ਵਾਲਾ ਵੀ ਉਹੀ ਹੈ। 'ਮੈਂ ਕਰਤਾ ਹਾਂ, ਮੇਰੇ ਨਾਲ ਇਹ ਕੰਮ ਹੋਇਆ' — ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਤਾਕਤ ਹੈ।
ਕਰਿष੍ਯਾਮਿ ਕਰੋਮ੍ਯੇਵਂ ਸ੍ਵਯਂ ਬਧ੍ਨਾਤਿ ਪ੍ਰਾਣਭृਤ੍ । ਕਾਰਣੇਨ ਵਿਨਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਨ ਸਮ੍ਭਵਤਿ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍
'ਮੈਂ ਇਹ ਕਰਾਂਗਾ, ਮੈਂ ਕਰ ਰਿਹਾ ਹਾਂ' — ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਜੀਵ ਆਪਣੇ ਆਪ ਨੂੰ ਬੰਨ੍ਹ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਬਿਨਾ ਕਾਰਨ ਦੇ, ਕੋਈ ਕੰਮ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਯਥਾ ਨ ਦृਸ਼੍ਯਤੇ ਜਾਤੋ ਮृਤ੍ਪਿਣ੍ਡੇਨ ਵਿਨਾ ਘਟਃ । ਵਿष੍ਣੁਃ ਪਾਲਯਿਤਾ ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯਾਹਙ੍ਕਾਰਸਮਨ੍ਵਿਤਃ
ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦੇ ਗੋਲੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਘੜਾ ਨਹੀਂ ਬਣਦਾ, ਉਵੇਂ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਜਗਤ ਦੇ ਰਖਵਾਲੇ ਹਨ, ਉਹ ਵੀ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਹੀ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯਥਾ ਸਰ੍ਵਦਾ ਚਿਨ੍ਤਾਮ੍ਬੁਧੌ ਮਗ੍ਨਃ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਵਿਮੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਯਦਾ ਭਵਤਿ ਮਾਨਵਃ
ਨਹੀਂ ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਕਿਵੇਂ ਚਿੰਤਾ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿੱਚ ਡੁੱਬ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਜਦ ਮਨੁੱਖ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਦ ਇਹ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ।
ਅਵਤਾਰਪ੍ਰਵਾਹੇषੁ ਕਥਂ ਮਜ੍ਜੇਚ੍ਛੁਭਾਸ਼ਯਃ । ਮੋਹਮੂਲਮਹਙ੍ਕਾਰਃ ਸਂਸਾਰਸ੍ਤਤ੍ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਜਿਸ ਦੀ ਨੀਅਤ ਚੰਗੀ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਅਵਤਾਰਾਂ ਦੇ ਵਹਾਅ ਵਿੱਚ ਕਿਵੇਂ ਡੁੱਬ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਅਹੰਕਾਰ ਹੀ ਮੋਹ ਦੀ ਜੜ੍ਹ ਹੈ, ਤੇ ਸੰਸਾਰ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਉਪਜਦਾ ਹੈ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਵਿਹੀਨਾਨਾਂ ਨ ਮੋਹੋ ਨ ਚ ਸਂਸृਤਿਃ । ਤ੍ਰਿਵਿਧਃ ਪੁਰੁषਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸਸ੍ਤਥਾ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਨਾਹ ਮੋਹ ਹੈ ਤੇ ਨਾਹ ਜਨਮ ਮਰਨ। ਤਿੰਨ ਕਿਸਮ ਦੇ ਮਨੁੱਖ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ: ਸਤੋਗੁਣੀ, ਰਜੋਗੁਣੀ ਤੇ ਤਮੋਗੁਣੀ।