ਤਥੈਵ ਦੇਵਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕਾਲਪਾਸ਼ਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ । ਹਰ੍षਸ਼ੋਕਾਦਯੋ ਭਾਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸਾਦਯਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਾਪਣ, ਆਲਸ —
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਰਾਜਨ੍ਦੇਹਿਨਾਂ ਦੇਹਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਅਮਰਾ ਨਿਰ੍ਜਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰਕੈਃ
ਰਾਜਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ—
ਅਭਿਧਾਨਤਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਤੋ ਨ ਤੇ ਨੂਨਂ ਤਾਦृਸ਼ਾਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਨਾਸ਼ਾਖ੍ਯਾ ਭਾਵਾ ਯੇषਾਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਨਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਐਸੇ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਦਾ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
ਅਮਰਾਸ੍ਤੇ ਕਥਂ ਵਾਚ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਜਰਾਸ਼੍ਚ ਕਥਂ ਪੁਨਃ । ਕਥਂ ਦੁਃਖਾਭਿਭੂਤਾ ਵਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਬੁਧੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰ ਜਾਂ ਅਜਰ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਧੀਆ ਦੇਵਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ?
ਕਥਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸਨੇ ਕ੍ਰੀਡਨਂ ਕਥਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਜਲਜਾਨਾਂ ਚ ਕੀਟਾਨਾਂ ਮਸ਼ਕਾਨਾਂ ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਉਪਮਾ ਨ ਕਥਂ ਚੈषਾਮਾਯੁषੋऽਨ੍ਤੇ ਮਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ, ਕੀੜਿਆਂ, ਅਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤੋ ਵਰ੍षਾਯੁषਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ਤਵਰ੍षਾਯੁषਸ੍ਤਥਾ । ਮਨੁष੍ਯਾ ਹ੍ਯਮਰਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੀ ਸੌ ਸਾਲ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਰ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ ਵਿष੍ਣੁਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤਿ ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ; ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਿਟਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ।
ਨੂਨਂ ਦੇਹਵਤੋ ਨਾਸ਼ੋ ਮृਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਚ । ਚਕ੍ਰਵਦ੍ ਭ੍ਰਮਣਂ ਰਾਜਨ੍ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਰਨਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੁੜ ਜਨਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਮੋਹਜਾਲਾਵृਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ । ਮਾਯਾਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਯਾਂ ਮੋਹਜਾਲਂ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਜੀਵ ਭਰਮ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਾਇਆ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਭਰਮ ਦਾ ਜਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।
ਉਤ੍ਪਿਤ੍ਸੁਕਾਲ ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਃ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨृਪ ਜਾਯਤੇ । ਤਥੈਵ ਨਾਸ਼ਃ ਕਲ੍ਪਾਨ੍ਤੇ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦੀਨਾਂ ਯਥਾਕ੍ਰਮਮ੍
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਦ ਜਨਮ ਦਾ ਸਮਾਂ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਦਾ ਜਨਮ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਕਲਪ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਦੇ ਵੀ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਵਾਰੀ ਅਨੁਸਾਰ।
ਨਿਮਿਤ੍ਤਂ ਯਸ੍ਤੁ ਯਨ੍ਨਾਸ਼ੇ ਸ ਘਾਤਯਤਿ ਤਂ ਨृਪ । ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਤਦ੍ਭਵੇਨ੍ਨੂਨਂ ਵਿਧਿਨਾ ਨਿਰ੍ਮਿਤਂ ਤੁ ਯਤ੍
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਜਿਸ ਚੀਜ਼ ਨਾਲ ਕਿਸੇ ਦਾ ਨਾਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਉਸ ਦਾ ਅੰਤ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਇਹ ਹੋਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ; ਜੋ ਕਿਸਮਤ ਵਿੱਚ ਲਿਖਿਆ ਹੈ, ਉਹ ਪੱਕਾ ਹੋ ਕੇ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਜਨ੍ਮਮृਤ੍ਯੁਜਰਾਵ੍ਯਾਧਿਦੁਃਖਂ ਵਾ ਸੁਖਮੇਵ ਵਾ । ਤਤ੍ਤਥੈਵ ਭਵੇਤ੍ਕਾਮਂ ਨਾਨ੍ਯਥੇਹ ਵਿਨਿਰ੍ਣਯਃ
ਜਨਮ, ਮੌਤ, ਬੁਢਾਪਾ, ਬਿਮਾਰੀ, ਦੁੱਖ ਜਾਂ ਸੁੱਖ—ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਜਿਵੇਂ ਹੋਣਾ ਹੈ, ਓਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ। ਇੱਥੇ ਹੋਰ ਕੋਈ ਫੈਸਲਾ ਨਹੀਂ।
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸੁਖਦੌ ਦੇਵੌ ਪ੍ਰਤ੍ਯਕ੍ਸ਼ੌ ਸ਼ਸ਼ਿਭਾਸ੍ਕਰੌ । ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ ਤਯੋਃ ਪੀਡਾ ਕ੍ਯਚਿਤ੍ਤਦ੍ਵੈਰਿਸਮ੍ਭਵਾ
ਸਭ ਨੂੰ ਸੁੱਖ ਦੇਣ ਵਾਲੇ ਦੋ ਦੇਵਤਾ—ਚੰਦ ਤੇ ਸੂਰਜ, ਜੋ ਸਾਫ਼-ਸਾਫ਼ ਦਿਖਦੇ ਹਨ—ਉਹ ਵੀ ਦੁੱਖ ਤੋਂ ਬਚ ਨਹੀਂ ਸਕਦੇ। ਕਈ ਵਾਰੀ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਦੁਖ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਵੈਰੀਆਂ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ।
ਭਾਸ੍ਕਰਸ੍ਯ ਸੁਤੋ ਮਨ੍ਦਃ ਕ੍ਸ਼ਯੀ ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਕਲਙ੍ਕਵਾਨ੍ । ਪਸ਼੍ਯ ਰਾਜਨ੍ ਵਿਧੇਃ ਸੂਤ੍ਰਂ ਦੁਰ੍ਵਾਰਂ ਮਹਤਾਮਪਿ
ਸੂਰਜ ਦਾ ਪੁੱਤਰ ਸ਼ਨੀ ਘਟਾਅ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਚੰਦ ਘਟਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ 'ਤੇ ਦਾਗ ਵੀ ਹੈ। ਦੇਖੋ ਰਾਜਾ ਜੀ, ਕਿਸਮਤ ਦਾ ਧਾਗਾ ਵੱਡਿਆਂ ਲਈ ਵੀ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਵੇਦਕਰ੍ਤਾ ਜਗਤ੍ਸ੍ਰष੍ਟਾ ਬੁਦ੍ਧਿਦਸ੍ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਮੁਖਃ । ਸੋऽਪਿ ਵਿਕ੍ਲਵਤਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਪੁਤ੍ਰੀਂ ਸਰਸ੍ਵਤੀਮ੍
ਵੇਦਾਂ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬਣਾਉਣ ਵਾਲੇ, ਚਤੁਰਮੁਖਾ ਬ੍ਰਹਮਾ—ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੀ ਧੀ ਸਰਸਵਤੀ ਨੂੰ ਵੇਖ ਕੇ ਭੁੱਲ ਗਿਆ।
ਸ਼ਿਵਸ੍ਯਾਪਿ ਮृਤਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਸਤੀ ਦਗ੍ਧ੍ਵਾ ਕਲੇਵਰਮ੍ । ਸੋऽਭਵਦ੍ਦੁਃਖਸਨ੍ਤਪ੍ਤਃ ਕਾਮਾਰ੍ਤਸ਼੍ਚ ਜਨਾਰ੍ਤਿਹਾ
ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਦੀ ਪਤਨੀ ਸਤੀ ਮਰ ਗਈ ਤੇ ਉਸ ਦਾ ਸਰੀਰ ਸਾੜਿਆ ਗਿਆ। ਦੁਨੀਆ ਦੇ ਦੁੱਖ ਹਟਾਉਣ ਵਾਲਾ ਸ਼ਿਵ ਵੀ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫਿਆ ਤੇ ਕਾਮ ਵਲੋਂ ਮਗਨ ਹੋ ਗਿਆ।
ਕਾਮਾਗ੍ਨਿਦਗ੍ਧਦੇਹਸ੍ਤੁ ਕਾਲਿਨ੍ਦ੍ਯਾਂ ਪਤਿਤਃ ਸ਼ਿਵਃ । ਸਾਪਿ ਸ਼੍ਯਾਮਜਲਾ ਜਾਤਾ ਤਨ੍ਨਿਦਾਘਵਸ਼ਾਨ੍ਨृਪ
ਕਾਮ ਦੀ ਅੱਗ ਨਾਲ ਸਰੀਰ ਸਾੜ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਕਾਲਿੰਦੀ ਦਰਿਆ ਵਿੱਚ ਡਿੱਗ ਪਏ। ਤੇ ਉਹ ਦਰਿਆ ਵੀ ਉਸ ਤਪ ਦੀ ਵਜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕਾਲਾ ਹੋ ਗਿਆ, ਰਾਜਾ ਜੀ।
ਕਾਮਾਰ੍ਤੋ ਰਮਮਾਣਸ੍ਤੁ ਨਗ੍ਨਃ ਸੋऽਪਿ ਭृਗੋਰ੍ਵਨਮ੍ । ਗਤਃ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋऽਥ ਭृਗੁਣਾ ਸ਼ਪ੍ਤਃ ਕਾਮਾਤੁਰੋ ਭृਸ਼ਮ੍
ਕਾਮ ਦੇ ਵਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸ਼ਿਵ ਜੀ ਨੰਗੇ ਹੋ ਕੇ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਗਏ। ਉਥੇ, ਕਾਮ ਦੀ ਤਕਲੀਫ਼ ਨਾਲ, ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਸ਼ਾਪ ਦੇ ਦਿੱਤਾ।
ਪਤਤ੍ਵਦ੍ਯੈਵ ਤੇ ਲਿਙ੍ਗਂ ਨਿਰ੍ਲਜ੍ਜੇਤਿ ਭृਸ਼ਂ ਕਿਲ । ਪਪੌ ਚਾਮृਤਵਾਪੀਞ੍ਚ ਦਾਨਵੈਰ੍ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਂ ਮੁਦੇ
ਭ੍ਰਿਗੂ ਨੇ ਕਿਹਾ, 'ਅੱਜ ਤੇਰਾ ਲਿੰਗ ਡਿੱਗ ਜਾਵੇਗਾ ਤੇ ਤੂੰ ਬਿਲਕੁਲ ਲਾਜ਼ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਹੋ ਜਾਵੇਂਗਾ।' ਪਰ ਫਿਰ ਵੀ, ਸ਼ਿਵ ਨੇ ਦਾਨਵਾਂ ਵੱਲੋਂ ਬਣਾਈ ਅੰਮ੍ਰਿਤ ਦੀ ਝੀਲ ਵਿੱਚ ਖੁਸ਼ੀ-ਖੁਸ਼ੀ ਪੀ ਲਿਆ।
ਇਨ੍ਦ੍ਰੋऽਪਿ ਚ ਵृषੋ ਭੂਤ੍ਵਾ ਵਾਹਨਤ੍ਵਂ ਗਤਃ ਕ੍ਸ਼ਿਤੌ । ਆਦ੍ਯਸ੍ਯ ਸਰ੍ਵਲੋਕਸ੍ਯ ਵਿष੍ਣੋਰੇਵ ਵਿਵੇਕਿਨਃ
ਇੰਦਰ ਵੀ ਵੱਛਾ ਬਣ ਕੇ ਧਰਤੀ 'ਤੇ ਵਾਹਨ ਬਣ ਗਿਆ। ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਲੋਕਾਂ ਦਾ ਪਹਿਲਾ ਤੇ ਸਮਝਦਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਨਾਲ ਵੀ ਹੋਇਆ।
ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਤ੍ਵਂ ਗਤਂ ਕੁਤ੍ਰ ਪ੍ਰਭੁਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕੁਤੋ ਗਤਾ । ਯਦ੍ਧੇਮਮृਗਵਿਜ੍ਞਾਨਂ ਨ ਜ੍ਞਾਤਂ ਹਰਿਣਾ ਕਿਲ
ਸਾਰੀਆਂ ਚੀਜ਼ਾਂ ਜਾਣਨ ਦੀ ਸਮਰਥਾ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਤੇ ਪ੍ਰਭੂ ਦੀ ਤਾਕਤ ਕਿੱਥੇ ਗਈ, ਜਦ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਸੋਨੇ ਦੇ ਹਿਰਨ ਦੀ ਸੱਚਾਈ ਨਹੀਂ ਜਾਣੀ?
ਰਾਜਨ੍ ਮਾਯਾਬਲਂ ਪਸ਼੍ਯ ਰਾਮੋ ਹਿ ਕਾਮਮੋਹਿਤਃ । ਰਾਮੋ ਵਿਰਹਸਨ੍ਤਪ੍ਤੋ ਰੁਰੋਦ ਭृਸ਼ਮਾਤੁਰਃ
ਰਾਜਾ ਜੀ, ਮਾਇਆ ਦੀ ਤਾਕਤ ਵੇਖੋ: ਰਾਮ ਜੀ ਵੀ ਕਾਮ ਦੇ ਭਰਮ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਏ। ਵਿਰਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਰਾਮ ਜੀ ਬਹੁਤ ਤੜਫ ਕੇ ਰੋਏ।
ਯੋऽਪृਚ੍ਛਤ੍ਪਾਦਪਾਨ੍ਮੂਢਃ ਕ੍ਵ ਗਤਾ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ । ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਵਾ ਹृਤਾ ਕੇਨ ਰੁਦਨ੍ਨੁਚ੍ਚਤਰਂ ਤਤਃ
ਉਹ, ਭੁੱਲੇ-ਭਟਕੇ, ਰੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਸੀ, 'ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਕਿੱਥੇ ਗਈ? ਕੀ ਉਹ ਕਿਸੇ ਨੇ ਖਾ ਲਿਆ ਜਾਂ ਚੁੱਕ ਲਿਆ?' ਤੇ ਹੋਰ ਉੱਚੀ ਆਵਾਜ਼ ਵਿੱਚ ਰੋਂਦਾ ਗਿਆ।
ਲਕ੍ਸ਼੍ਮਣਾਹਂ ਮਰਿष੍ਯਾਮਿ ਕਾਨ੍ਤਾਵਿਰਹਦੁਃਖਿਤਃ । ਤ੍ਵਂ ਚਾਪਿ ਮਮ ਦੁਃਖੇਨ ਮਰਿष੍ਯਸਿ ਵਨੇऽਨੁਜ
ਲਖ਼ਮਣ, ਮੈਂ ਆਪਣੀ ਪ੍ਰੀਤਮ ਦੇ ਵਿਰਹ ਦੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਮਰ ਜਾਵਾਂਗਾ। ਤੇ ਤੂੰ ਵੀ, ਮੇਰੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਮਰ ਜਾਵੇਂਗਾ, ਮੇਰੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ।
ਆਵਯੋਰ੍ਮਰਣਂ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮਾਤਾ ਮਮ ਮਰਿष੍ਯਤਿ । ਸ਼ਤ੍ਰੁਘ੍ਨੋऽਪ੍ਯਤਿਦੁਃਖਾਰ੍ਤਃ ਕਥਂ ਜੀਵਿਤੁਮਰ੍ਹਤਿ
ਸਾਡੇ ਦੋਵਾਂ ਦੇ ਮਰਨ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਹੋਣ 'ਤੇ, ਮੇਰੀ ਮਾਂ ਵੀ ਮਰ ਜਾਵੇਗੀ। ਤੇ ਸ਼ਤ੍ਰੁਘਨ ਵੀ ਵੱਡੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ, ਕਿਵੇਂ ਜੀ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਸੁਮਿਤ੍ਰਾ ਜੀਵਿਤਂ ਜਹ੍ਯਾਤ੍ਪੁਤ੍ਰਵ੍ਯਸਨਕਰ੍ਸ਼ਿਤਾ । ਪੂਰ੍ਣਕਾਮਾਥ ਕੈਕੇਯੀ ਭਵੇਤ੍ਪੁਤ੍ਰਸਮਨ੍ਵਿਤਾ
ਸੁਮਿਤਰਾ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੀ ਦੁਖ-ਭਰੀ ਹਾਲਤ ਤੋਂ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੋ ਕੇ ਜਿੰਦਗੀ ਛੱਡ ਦੇਵੇਗੀ, ਪਰ ਕੈਕੇਈ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਸਾਰੀਆਂ ਇੱਛਾਵਾਂ ਪੂਰੀਆਂ ਹੋ ਗਈਆਂ ਹਨ, ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਦੇ ਨਾਲ ਰਹੇਗੀ।
ਹਾ ਸੀਤੇ ਕ੍ਵ ਗਤਾਸਿ ਤ੍ਵਂ ਮਾਂ ਵਿਹਾਯ ਸ੍ਮਰਾਤੁਰਾ । ਏਹ੍ਯੇਹਿ ਮृਗਸ਼ਾਵਾਕ੍ਸ਼ਿ ਮਾਂ ਜੀਵਯ ਕृਸ਼ੋਦਰਿ
ਹਾ ਸੀਤਾ! ਤੂੰ ਮੈਨੂੰ ਛੱਡ ਕੇ ਕਿੱਥੇ ਚਲੀ ਗਈ, ਮੈਂ ਤੇਰੀ ਯਾਦ ਵਿੱਚ ਤੜਫ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਆ, ਆ, ਹਿਰਣ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਵਾਲੀ, ਪਤਲੀ ਕਮਰ ਵਾਲੀ, ਮੈਨੂੰ ਜੀਉਣ ਦੀ ਤਾਕਤ ਦੇ।
ਕਿਂ ਕਰੋਮਿ ਕ੍ਵ ਗਚ੍ਛਾਮਿ ਤ੍ਵਦਧੀਨਞ੍ਚ ਜੀਵਿਤਮ੍ । ਸਮਾਸ਼੍ਵਾਸਯ ਦੀਨਂ ਮਾਂ ਪ੍ਰਿਯਂ ਜਨਕਨਨ੍ਦਿਨਿ
ਮੈਂ ਕੀ ਕਰਾਂ, ਕਿੱਥੇ ਜਾਵਾਂ? ਮੇਰੀ ਜਿੰਦਗੀ ਤੇਰੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹੈ। ਮੈਨੂੰ ਹੌਸਲਾ ਦੇ, ਜਨਕ ਦੀ ਪਿਆਰੀ ਧੀ, ਮੈਂ ਬਹੁਤ ਦੁਖੀ ਹਾਂ।
ਏਵਂ ਵਿਲਪਤਾ ਤੇਨ ਰਾਮੇਣਾਮਿਤਤੇਜਸਾ । ਵਨੇ ਵਨੇ ਚ ਭ੍ਰਮਤਾ ਨੇਕ੍ਸ਼ਿਤਾ ਜਨਕਾਤ੍ਮਜਾ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਾਮ, ਜਿਸ ਦੀ ਤੇਜ ਅਪਾਰ ਸੀ, ਰੋਦਿਆਂ ਹੋਇਆ ਜੰਗਲ-ਜੰਗਲ ਘੁੰਮਦਾ ਰਿਹਾ, ਪਰ ਉਸ ਨੂੰ ਜਨਕ ਦੀ ਧੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲੀ।