ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤੁ ਸਨਾਰੀਕਾ ਮਥੁਰਾਯਾਂ ਚ ਗੋਕੁਲੇ । ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਵਾਨ੍ਤਰ੍ਦਧੇ ਦੇਵੀ ਯੋਗਮਾਯਾ ਪਰਾਤ੍ਮਨਃ
ਤੁਸੀਂ ਸਭ, ਨਾਰੀਆਂ ਸਮੇਤ, ਮਥੁਰਾ ਤੇ ਗੋਕੁਲ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋਵੋ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਐਸਾ ਕਹਿ ਕੇ, ਪਰਾਤਮਾ ਦੀ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੇਵੀ ਅਦ੍ਰਿਸ਼ ਹੋ ਗਈ।
ਸਧਰਾ ਵੈ ਸੁਰਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਜਗ੍ਮੁਃ ਸ੍ਵਾਨ੍ਯਾਲਯਾਨਿ ਚ । ਧਰਾਪਿ ਸੁਸ੍ਥਿਰਾ ਜਾਤਾ ਤਸ੍ਯਾ ਵਾਕ੍ਯੇਨ ਤੋषਿਤਾ
ਧਰਤੀ ਸਮੇਤ, ਸਭ ਦੇਵਤਾ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਘਰ ਚਲੇ ਗਏ। ਧਰਤੀ ਉਸ ਦੇ ਸ਼ਬਦਾਂ ਨਾਲ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਥਿਰ ਹੋ ਗਈ।
ਓषਧੀਵੀਰੁਧੋਪੇਤਾ ਬਭੂਵ ਜਨਮੇਜਯ । ਪ੍ਰਜਾਸ਼੍ਚ ਸੁਖਿਨੋ ਜਾਤਾ ਦ੍ਵਿਜਾਸ਼੍ਚਾਪੁਰ੍ਮਹੋਦਯਮ੍ । ਸਨ੍ਤੁष੍ਟਾ ਮੁਨਯਃ ਸਰ੍ਵੇ ਬਭੂਬੁਰ੍ਧਰ੍ਮਤਤ੍ਪਰਾਃ
ਧਰਤੀ ਜਨਮੇਜਯ, ਜੜੀਆਂ ਤੇ ਪੌਦਿਆਂ ਨਾਲ ਭਰ ਗਈ। ਲੋਕ ਸੁਖੀ ਹੋ ਗਏ, ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮੇ ਲੋਕ ਵੱਡੀ繁ਤਾ ਹਾਸਲ ਕਰ ਗਏ। ਸਾਰੇ ਮੁਨੀ ਖੁਸ਼ ਹੋ ਕੇ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਲੱਗੇ ਰਹੇ।
ਕृष੍ਣਾਵਤਾਰਕਥੋਪਕ੍ਰਮਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਸ਼ृਣ ਭਾਰਤ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਭਾਰਾਵਤਰਣਂ ਤਥਾ । ਕੁਰੁਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰੇ ਪ੍ਰਭਾਸੇ ਚ ਕ੍ਸ਼ਪਿਤਂ ਯੋਗਮਾਯਯਾ
ਕ੍ਰਿਸ਼ਨਾ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਦੀ ਕਥਾ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ ਭਾਰਤ, ਮੈਂ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਹਟਾਉਣ ਦੀ ਕਥਾ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਤੇ ਕੁਰੂਖੇਤਰ ਤੇ ਪ੍ਰਭਾਸਾ ਵਿੱਚ ਯੋਗਮਾਇਆ ਦੁਆਰਾ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਹੋਇਆ।
ਯਦੁਵਂਸ਼ੇ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰ੍ਵਿष੍ਣੋਰਮਿਤਤੇਜਸਃ । ਭृਗੁਸ਼ਾਪਪ੍ਰਤਾਪੇਨ ਮਹਾਮਾਯਾਬਲੇਨ ਚ
ਯਾਦਵ ਵੰਸ਼ ਵਿੱਚ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਅਸੰਖ ਤੇਜ ਵਾਲੀ ਪੈਦਾਇਸ਼ ਭ੍ਰਿਗੂ ਦੇ ਸ਼ਾਪ ਤੇ ਮਹਾਮਾਇਆ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਹੋਈ।
ਕ੍ਸ਼ਿਤਿਭਾਰਸਮੁਤ੍ਤਾਰਨਿਮਿਤ੍ਤਮਿਤਿ ਮੇ ਮਤਿਃ । ਮਾਯਯਾ ਵਿਹਿਤੋ ਯੋਗੋ ਵਿष੍ਣੋਰ੍ਜਨ੍ਮ ਧਰਾਤਲੇ
ਮੇਰਾ ਮਨ ਹੈ ਕਿ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦਾ ਧਰਤੀ ਤੇ ਜਨਮ ਮਾਇਆ ਨੇ ਧਰਤੀ ਦਾ ਭਾਰ ਉਠਾਉਣ ਲਈ ਕੀਤਾ।
ਕਿਂ ਚਿਤ੍ਰਂ ਨृਪ ਦੇਵੀ ਸਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਵਿष੍ਣੁਸੁਰਾਨਪਿ । ਨਰ੍ਤਯਤ੍ਯਨਿਸ਼ਂ ਮਾਯਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਾਨਪਰਾਨ੍ਕਿਮੁ
ਹੇ ਰਾਜਾ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੀ ਅਜੀਬ ਹੈ ਕਿ ਤ੍ਰਿਗੁਣੀ ਮਾਇਆ ਦੇਵੀ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵੀ ਰਾਤ-ਦਿਨ ਨਚਾਉਂਦੀ ਹੈ—ਫਿਰ ਹੋਰਾਂ ਦੀ ਗੱਲ ਹੀ ਕੀ।
ਗਰ੍ਭਵਾਸੋਦ੍ਭਵਂ ਦੁਃਖਂ ਵਿਣ੍ਮੂਤ੍ਰਸ੍ਨਾਯੁਸਂਯੁਤਮ੍ । ਵਿष੍ਣੋਰਾਪਾਦਿਤਂ ਸਮ੍ਯਗ੍ਯਯਾ ਵਿਗਤਲੀਲਯਾ
ਗਰਭ ਵਿੱਚ ਰਹਿਣ ਦਾ ਦੁੱਖ, ਜੋ ਮਲ, ਪਿਸ਼ਾਬ ਤੇ ਨਸਾਂ ਨਾਲ ਮਿਲਿਆ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਖੇਡ ਕੀਤੇ, ਸਹਿ ਲਿਆ।
ਪੁਰਾ ਰਾਮਾਵਤਾਰੇऽਪਿ ਨਿਰ੍ਜਰਾ ਵਾਨਰਾਃ ਕृਤਾਃ । ਵਿਦਿਤਂ ਤੇ ਯਥਾ ਵਿष੍ਣੁਰ੍ਦੁਃਖਪਾਸ਼ੇਨ ਮੋਹਿਤਃ
ਪਹਿਲਾਂ, ਰਾਮ ਦੇ ਅਵਤਾਰ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਵਾਨਰ ਬਣਾਇਆ ਗਿਆ ਸੀ। ਜਿਵੇਂ ਤੁਸੀਂ ਜਾਣਦੇ ਹੋ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੁੱਖ ਦੇ ਬੰਧਨ ਵਿੱਚ ਫਸ ਗਿਆ ਸੀ।
ਅਹਂ ਮਮੇਤਿ ਪਾਸ਼ੇਨ ਸੁਦृਢੇਨ ਨਰਾਧਿਪ । ਯੋਗਿਨੋ ਮੁਕ੍ਤਸਙ੍ਗਾਸ਼੍ਚ ਭੁਕ੍ਤਿਕਾਮਾ ਮੁਮੁਕ੍ਸ਼ਵਃ
ਹੇ ਰਾਜਾ, 'ਮੈਂ' ਤੇ 'ਮੇਰਾ' ਦੇ ਮਜ਼ਬੂਤ ਬੰਧਨ ਨਾਲ, ਯੋਗੀ ਜੋ ਮੋਹ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹਨ, ਭੋਗ ਚਾਹੁਣ ਵਾਲੇ ਜਾਂ ਮੁਕਤੀ ਦੀ ਇੱਛਾ ਰੱਖਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਬੰਧੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ।
ਤਾਮੇਵ ਸਮੁਪਾਸਨ੍ਤੇ ਦੇਵੀਂ ਵਿਸ਼੍ਵੇਸ਼੍ਵਰੀਂ ਸ਼ਿਵਾਮ੍ । ਯਦ੍ਭਕ੍ਤਿਲੇਸ਼ਲੇਸ਼ਾਂਸ਼ਲੇਸ਼ਲੇਸ਼ਲਵਾਂਸ਼ਕਮ੍
ਉਹੀ ਦੇਵੀ, ਜੋ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮਾਲਕ ਅਤੇ ਸ਼ੁਭ ਹੈ, ਉਸ ਨੂੰ ਲੋਕ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਭਗਤੀ ਨਾਲ ਵੀ ਪੂਜਦੇ ਹਨ।
ਲਬ੍ਧ੍ਵਾ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵੇਜ੍ਜਨ੍ਤੁਸ੍ਤਾਂ ਨ ਸੇਵੇਤ ਕੋ ਜਨਃ । ਭੁਵਨੇਸ਼ੀਤ੍ਯੇਵ ਵਕ੍ਤ੍ਰੇ ਦਦਾਤਿ ਭੁਵਨਤ੍ਰਯਮ੍
ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਥੋੜ੍ਹੀ ਜਿਹੀ ਭਗਤੀ ਮਿਲਣ ਨਾਲ ਹੀ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਕੌਣ ਉਸ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ? ਉਹ ਭੁਵਨ ਦੀ ਮਾਲਕ ਹੈ, ਆਪਣੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਤਿੰਨ ਭੁਵਨ ਦੇ ਦਾਨ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਾਂ ਪਾਹੀਤ੍ਯਸ੍ਯ ਵਚਸੋ ਦੇਯਾਭਾਵਾਦृਣਾਨ੍ਵਿਤਾ । ਵਿਦ੍ਯਾਵਿਦ੍ਯੇਤਿ ਤਸ੍ਯਾ ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਜਾਨੀਹਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵ
'ਮੈਨੂੰ ਬਚਾ' ਇਹ ਬਾਤ ਕਿਸੇ ਹੋਰ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਕਹੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਉਹ ਦੇਵੀ ਰਿਨ ਵਿਚ ਹੈ; ਰਾਜਾ, ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਉਸ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ: ਗਿਆਨ ਅਤੇ ਅਗਿਆਨ।
ਵਿਦ੍ਯਯਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਬਧ੍ਯਤੇऽਵਿਦ੍ਯਯਾ ਪੁਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਰੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵੇ ਤਸ੍ਯਾ ਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ
ਗਿਆਨ ਨਾਲ ਜੀਵ ਮੁਕਤ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਅਗਿਆਨ ਨਾਲ ਮੁੜ ਬੰਨ੍ਹ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ ਅਤੇ ਰੁਦ੍ਰ — ਸਾਰੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹਨ।
ਅਵਤਾਰਾਃ ਸਰ੍ਵ ਏਵ ਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾ ਇਵ ਦਾਮਭਿਃ । ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਸੁਖਂ ਭੁਂਕ੍ਤੇ ਵੈਕੁਣ੍ਠੇ ਕ੍ਸ਼ੀਰਸਾਗਰੇ
ਸਾਰੇ ਅਵਤਾਰ ਵੀ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੇ ਹੁਕਮ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ; ਕਦੇ ਵੈਕੁੰਠ ਜਾਂ ਖੀਰ ਸਮੁੰਦਰ ਵਿਚ ਸੁਖ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
ਕਦਾਚਿਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਯੁਦ੍ਧਂ ਦਾਨਵੈਰ੍ਬਲਵਤ੍ਤਰੈਃ । ਹਰਿਃ ਕਦਾਚਿਦ੍ਯਜ੍ਞਾਨ੍ਵੈ ਵਿਤਤਾਨ੍ਪ੍ਰਕਰੋਤਿ ਚ
ਕਦੇ ਉਹ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਯੁੱਧ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਹਰੀ ਉਹ ਯਜਨ ਕਰਦਾ ਹੈ ਜੋ ਰਚੇ ਹੋਏ ਹਨ।
ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਤਪਸ੍ਤੀਵ੍ਰਂ ਤੀਰ੍ਥੇ ਚਰਤਿ ਸੁਵ੍ਰਤ । ਕਦਾਚਿਚ੍ਛਯਨੇ ਸ਼ੇਤੇ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾਮੁਪਾਸ਼੍ਰਿਤਃ
ਕਦੇ ਉਹ ਸਖਤ ਵ੍ਰਤ ਰੱਖ ਕੇ ਤੀਰਥਾਂ ਤੇ ਤਪ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ ਆਪਣੇ ਵਿਛੋਣੇ ਤੇ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਲੈਟ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਨ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਭਗਵਾਨ੍ਮਧੁਸੂਦਨਃ । ਤਥਾ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰੋ ਵਰੁਣੋ ਯਮਃ
ਭਗਵਾਨ ਮਧੁਸੂਦਨ ਕਦੇ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ। ਇਨ੍ਹਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ, ਇੰਦਰ, ਵਰੁਣ ਤੇ ਯਮ ਵੀ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਸੁਤੰਤਰ ਨਹੀਂ ਹਨ।
ਕੁਬੇਰੋऽਗ੍ਨੀ ਰਵੀਨ੍ਦੂ ਚ ਤਥਾਨ੍ਯੇ ਸੁਰਸਤ੍ਤਮਾਃ । ਮੁਨਯਃ ਸਨਕਾਦ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਵਸਿष੍ਠਾਦ੍ਯਾਸ੍ਤਥਾਪਰੇ
ਕੁਬੇਰ, ਅੱਗ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ ਅਤੇ ਹੋਰ ਵਧੀਆ ਦੇਵਤੇ, ਸਨਕ ਆਦਿ ਮੁਨੀ, ਵਸੀਸ਼ਠ ਆਦਿ ਹੋਰ ਵੀ।
ਸਰ੍ਵੇऽਮ੍ਬਾਵਸ਼ਗਾ ਨਿਤ੍ਯਂ ਪਾਞ੍ਚਾਲੀਵ ਨਰਸ੍ਯ ਚ । ਨਸਿ ਪ੍ਰੋਤਾ ਯਥਾ ਗਾਵੋ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਵਸ਼ਾਨੁਗਾਃ
ਸਾਰੇ ਸਦਾ ਮਾਂ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਪਾਂਚਾਲੀ ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਦੇ ਵਸ਼ ਵਿਚ ਸੀ, ਜਾਂ ਗਾਵਾਂ ਰੱਸੀਆਂ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੀਆਂ ਹੋਈਆਂ ਹੁਕਮ ਅਨੁਸਾਰ ਚਲਦੀਆਂ ਹਨ।
ਤਥੈਵ ਦੇਵਤਾਃ ਸਰ੍ਵਾਃ ਕਾਲਪਾਸ਼ਨਿਯਨ੍ਤ੍ਰਿਤਾਃ । ਹਰ੍षਸ਼ੋਕਾਦਯੋ ਭਾਵਾ ਨਿਦ੍ਰਾਤਨ੍ਦ੍ਰਾਲਸਾਦਯਃ
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਾਰੇ ਦੇਵਤੇ ਕਾਲ ਦੇ ਪਾਸੇ ਨਾਲ ਬੰਨ੍ਹੇ ਹੋਏ ਹਨ; ਖੁਸ਼ੀ, ਦੁੱਖ, ਨੀਂਦ, ਸੁਸਤਾਪਣ, ਆਲਸ —
ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਸਰ੍ਵਦਾ ਰਾਜਨ੍ਦੇਹਿਨਾਂ ਦੇਹਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ । ਅਮਰਾ ਨਿਰ੍ਜਰਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਗ੍ਰਨ੍ਥਕਾਰਕੈਃ
ਰਾਜਾ, ਇਹ ਸਾਰੇ ਭਾਵ ਸਦਾ ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ; ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਗ੍ਰੰਥ ਲਿਖਣ ਵਾਲਿਆਂ ਨੇ ਅਮਰ, ਅਜਰ ਅਤੇ ਦੇਵਤਾ ਕਿਹਾ ਹੈ—
ਅਭਿਧਾਨਤਸ਼੍ਚਾਰ੍ਥਤੋ ਨ ਤੇ ਨੂਨਂ ਤਾਦृਸ਼ਾਃ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਉਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਥਿਤਿਨਾਸ਼ਾਖ੍ਯਾ ਭਾਵਾ ਯੇषਾਂ ਨਿਰਨ੍ਤਰਮ੍
ਨਾਮ ਅਤੇ ਅਰਥ ਅਨੁਸਾਰ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਅਸਲ ਵਿਚ ਐਸੇ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਸਦਾ ਜਨਮ, ਜੀਵਨ ਅਤੇ ਮੌਤ ਨੂੰ ਭੋਗਦੇ ਹਨ।
ਅਮਰਾਸ੍ਤੇ ਕਥਂ ਵਾਚ੍ਯਾ ਨਿਰ੍ਜਰਾਸ਼੍ਚ ਕਥਂ ਪੁਨਃ । ਕਥਂ ਦੁਃਖਾਭਿਭੂਤਾ ਵਾ ਜਾਯਨ੍ਤੇ ਵਿਬੁਧੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਅਮਰ ਜਾਂ ਅਜਰ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵਧੀਆ ਦੇਵਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਕਿਵੇਂ ਪੈਂਦੇ ਹਨ?
ਕਥਂ ਦੇਵਾਸ਼੍ਚ ਵਕ੍ਤਵ੍ਯਾ ਵ੍ਯਸਨੇ ਕ੍ਰੀਡਨਂ ਕਥਮ੍ । ਕ੍ਸ਼ਣਾਦੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਦृਸ਼੍ਯਤੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਮੁਸੀਬਤ ਵਿਚ ਖੇਡਣ ਵਾਲਾ ਕਿਵੇਂ ਕਿਹਾ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਇਕ ਪਲ ਵਿਚ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ — ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ।
ਜਲਜਾਨਾਂ ਚ ਕੀਟਾਨਾਂ ਮਸ਼ਕਾਨਾਂ ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਉਪਮਾ ਨ ਕਥਂ ਚੈषਾਮਾਯੁषੋऽਨ੍ਤੇ ਮਰਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਜਲ ਵਿਚ ਰਹਿਣ ਵਾਲੇ ਜੀਵਾਂ, ਕੀੜਿਆਂ, ਅਤੇ ਮੱਛਰਾਂ ਵਾਂਗ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਉਮਰ ਦੀ ਵੀ ਤੁਲਨਾ ਕੀਤੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਉਮਰ ਦੇ ਅੰਤ ਤੇ ਉਹ ਮਰਣ ਵਾਲੇ ਹੀ ਕਹੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਤਤੋ ਵਰ੍षਾਯੁषਸ਼੍ਚਾਪਿ ਸ਼ਤਵਰ੍षਾਯੁषਸ੍ਤਥਾ । ਮਨੁष੍ਯਾ ਹ੍ਯਮਰਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤਸ੍ਮਾਦ੍ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਪਰਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕੁਝ ਦੀ ਉਮਰ ਇੱਕ ਸਾਲ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਕੁਝ ਦੀ ਸੌ ਸਾਲ; ਮਨੁੱਖਾਂ ਨੂੰ ਮਰਣ ਵਾਲਾ, ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੂੰ ਅਮਰ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਉਪਰ ਬ੍ਰਹਮਾ ਕਿਹਾ ਗਿਆ ਹੈ।
ਰੁਦ੍ਰਸ੍ਤਥਾ ਤਥਾ ਵਿष੍ਣੁਃ ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ਼੍ਚ ਭਵਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਨਸ਼੍ਯਨ੍ਤਿ ਕ੍ਰਮਸ਼ਸ਼੍ਚੈਵ ਵਰ੍ਧਨ੍ਤਿ ਚੋਤ੍ਤਰੋਤ੍ਤਰਮ੍
ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਵਿਸ਼ਨੁ ਵੀ ਐਸੇ ਹੀ ਹਨ, ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਵਾਰੀ; ਉਹ ਕ੍ਰਮਵਾਰ ਮਿਟਦੇ ਹਨ ਤੇ ਵਧਦੇ ਹਨ, ਇੱਕ ਤੋਂ ਦੂਜੇ।
ਨੂਨਂ ਦੇਹਵਤੋ ਨਾਸ਼ੋ ਮृਤਸ੍ਯੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਰੇਵ ਚ । ਚਕ੍ਰਵਦ੍ ਭ੍ਰਮਣਂ ਰਾਜਨ੍ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਨਾਤ੍ਰ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਮਰਨਾ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਤੇ ਮਰਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਮੁੜ ਜਨਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ। ਰਾਜਾ ਜੀ, ਸਾਰੇ ਜੀਵਾਂ ਲਈ ਇਹ ਘੁੰਮਣ ਵਾਲਾ ਚੱਕਰ ਪੱਕਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ।
ਮੋਹਜਾਲਾਵृਤੋ ਜਨ੍ਤੁਰ੍ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਨ ਕਦਾਚਨ । ਮਾਯਾਯਾਂ ਵਿਦ੍ਯਮਾਨਾਯਾਂ ਮੋਹਜਾਲਂ ਨ ਨਸ਼੍ਯਤਿ
ਜੋ ਜੀਵ ਭਰਮ ਦੇ ਜਾਲ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਉਹ ਕਦੇ ਵੀ ਆਜ਼ਾਦ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਾਇਆ ਮੌਜੂਦ ਹੈ, ਭਰਮ ਦਾ ਜਾਲ ਨਹੀਂ ਟੁੱਟਦਾ।