ਏਵਂ ਚਿਨ੍ਤਾਤੁਰਾਨ੍ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਸ੍ਤਾਨੁਵਾਚ ਹ । ਯੋਦ੍ਧਵ੍ਯਂ ਨਾਥ ਗਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਪਲਾਯ੍ਯ ਦਾਨਵੋਤ੍ਤਮਾਃ
ਇਹਨਾਂ ਦੀ ਚਿੰਤਾ ਵੇਖ ਕੇ ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ, 'ਓ ਦੈਤਾਂ ਦੇ ਸਰਦਾਰੋ, ਸਾਨੂੰ ਜਾਂ ਤਾਂ ਲੜਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਜਾਂ ਇਥੋਂ ਭੱਜ ਜਾਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।'
ਨਮੁਚਿਸ੍ਤਾਨੁਵਾਚਾਥ ਪਲਾਯਨਪਰਾਨਿਹ । ਹਨਿष੍ਯਤਿ ਜਗਨ੍ਮਾਤਾ ਰੁषਿਤਾ ਕਿਲ ਹੇਤਿਭਿਃ
ਫਿਰ ਨਾਮੁਚੀ ਨੇ ਉਹਨਾਂ ਨੂੰ ਆਖਿਆ ਜੋ ਭੱਜਣ ਦੀ ਸੋਚ ਰਹੇ ਸਨ, 'ਜਗਤ ਮਾਤਾ ਜਦ ਗੁੱਸੇ ਵਿਚ ਆਉਂਦੀ ਹੈ ਤਾਂ ਆਪਣੇ ਹਥਿਆਰਾਂ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਜ਼ਰੂਰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗੀ।'
ਤਥਾ ਕੁਰੁ ਮਹਾਭਾਗ ਯਥਾ ਦੁਃਖਂ ਨ ਜਾਯਤੇ । ਵ੍ਰਜਾਮੋऽਦ੍ਯੈਵ ਪਾਤਾਲਂ ਤਾਂ ਸ੍ਤੁਤ੍ਵਾ ਤਦਨੁਜ੍ਞਯਾ
ਜੋ ਤੁਹਾਡੀ ਮਰਜ਼ੀ, ਉਹੀ ਕਰੋ, ਪਰ ਐਸਾ ਹੋਵੇ ਕਿ ਕੋਈ ਦੁੱਖ ਨਾ ਆਵੇ। ਆਓ ਅੱਜ ਹੀ ਪਾਤਾਲ ਨੂੰ ਚਲੀਏ, ਮਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਕੇ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਆਗਿਆ ਲੈ ਕੇ।
ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦ ਉਵਾਚ ਸ੍ਤੌਮਿ ਦੇਵੀਂ ਮਹਾਮਾਯਾਂ ਸृष੍ਟਿਸ੍ਥਿਤ੍ਯਨ੍ਤਕਾਰਿਣੀਮ੍ । ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਜਨਨੀਂ ਸ਼ਕ੍ਤਿਂ ਭਕ੍ਤਾਨਾਮਭਯਙ੍ਕਰੀਮ੍
ਪ੍ਰਹਲਾਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਮੈਂ ਉਸ ਮਹਾਂਮਾਇਆ ਮਾਂ ਦੀ ਵਡਿਆਈ ਕਰਦਾ ਹਾਂ, ਜੋ ਰਚਨਾ, ਪਾਲਣਾ ਤੇ ਨਾਸ ਕਰਦੀ ਹੈ। ਉਹ ਸਭ ਦੀ ਮਾਂ, ਤਾਕਤ ਦਾ ਰੂਪ, ਭਗਤਾਂ ਨੂੰ ਨਿਡਰਤਾ ਦੇਣ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤ੍ਯਾ ਵਿष੍ਣੁਭਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਪ੍ਰਹ੍ਲਾਦਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਵਿਤ੍ । ਤੁष੍ਟਾਵ ਜਗਤਾਂ ਧਾਤ੍ਰੀਂ ਕृਤਾਞ੍ਜਲਿਪੁਟਸ੍ਤਦਾ
ਵਿਆਸ ਜੀ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੇ ਭਗਤ ਤੇ ਸੱਚ ਦਾ ਗਿਆਨ ਰੱਖਣ ਵਾਲਾ ਪ੍ਰਹਲਾਦ, ਹੱਥ ਜੋੜ ਕੇ, ਜਗਤ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸਤਿਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਮਾਲਾਸਰ੍ਪਵਦਾਭਾਤਿ ਯਸ੍ਯਾਂ ਸਰ੍ਵਂ ਚਰਾਚਰਮ੍ । ਸਰ੍ਵਾਧਿष੍ਠਾਨਰੂਪਾਯੈ ਤਸ੍ਯੈ ਹ੍ਰੀਂਮੂਰ੍ਤਯੇ ਨਮਃ
ਜਿਸ ਮਾਂ ਉੱਤੇ ਸਾਰੀ ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ ਜਗਤ ਮਾਲਾ-ਸਰਪ ਵਾਂਗ ਚਮਕਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਸਭ ਥਾਵਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਹੈ, ਉਸ ਹ੍ਰੀੰ ਰੂਪਣੀ ਨੂੰ ਮੈਂ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਤ੍ਵਤ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਂ ਜਙ੍ਗਮਂ ਤਥਾ । ਅਨ੍ਯੇ ਨਿਮਿਤ੍ਤਮਾਤ੍ਰਾਸ੍ਤੇ ਕਰ੍ਤਾਰਸ੍ਤਵ ਨਿਰ੍ਮਿਤਾਃ
ਤੁਸੀਂ ਹੀ ਸਾਰਾ ਇਹ ਜਗਤ ਬਣਾਇਆ ਹੈ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ। ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਤਾਂ ਸਿਰਫ਼ ਹਥਿਆਰ ਹਨ, ਮਾਲਕਾ, ਤੇਰੇ ਹੀ ਬਣਾਏ ਹੋਏ।
ਨਮੋ ਦੇਵਿ ਮਹਾਮਾਯੇ ਸਰ੍ਵੇषਾਂ ਜਨਨੀ ਸ੍ਮृਤਾ । ਕੋ ਭੇਦਸ੍ਤਵ ਦੇਵੇषੁ ਦੈਤ੍ਯੇषੁ ਸ੍ਵਕृਤੇषੁ ਚ
ਨਮਸਕਾਰ ਹੈ ਤੇਰੇ ਨੂੰ, ਮਹਾ ਮਾਇਆ ਵਾਲੀ ਮਾਤਾ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਭ ਦੀ ਮਾਂ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਦੇਵਤੇ, ਦੈਤ ਤੇ ਤੇਰੇ ਬਣਾਏ ਹੋਏ ਵਿਚ ਕੀ ਫ਼ਰਕ ਹੈ?
ਮਾਤੁਃ ਪੁਤ੍ਰੇषੁ ਕੋ ਭੇਦੋऽਪ੍ਯਸ਼ੁਭੇषੁ ਸ਼ੁਭੇषੁ ਚ । ਤਥੈਵ ਦੇਵੇष੍ਵਸ੍ਮਾਸੁ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯਸ੍ਤ੍ਵਯਾਧੁਨਾ
ਮਾਂ ਲਈ ਆਪਣੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ, ਕੋਈ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ। ਇਵੇਂ ਹੀ, ਦੇਵੀ, ਹੁਣ ਤੂੰ ਸਾਡੇ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਵੱਖਰਾ ਨਹੀਂ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ।
ਯਾਦृਸ਼ਾਸ੍ਤਾਦृਸ਼ਾ ਮਾਤਃ ਸੁਤਾਸ੍ਤੇ ਦਾਨਵਾਃ ਕਿਲ । ਯਤਸ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਜਨਨੀ ਪੁਰਾਣੇषੁ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਉਹ ਹਨ, ਇਵੇਂ ਹੀ ਤੇਰੇ ਬੱਚੇ ਹਨ, ਮਾਤਾ, ਦਾਨਵ ਵੀ। ਤੂੰ ਤਾਂ ਪੁਰਾਣਿਆਂ ਵਿਚ ਵਿਸ਼ਵ ਦੀ ਮਾਂ ਵਜੋਂ ਉਚਾਰਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਤੇऽਪਿ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਪਰਾ ਨੂਨਂ ਯਥੈਵ ਵਯਮਪ੍ਯੁਤ । ਨਾਨ੍ਤਰਂ ਦੈਤ੍ਯਸੁਰਯੋਰ੍ਭੇਦੋऽਯਂ ਮੋਹਸਮ੍ਭਵਃ
ਉਹ ਵੀ ਆਪਣੇ ਫ਼ਾਇਦੇ ਲਈ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਅਸੀਂ। ਦੈਤ ਤੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਵਿਚ ਕੋਈ ਅਸਲ ਫ਼ਰਕ ਨਹੀਂ—ਇਹ ਵੰਡ ਤਾਂ ਭਟਕਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਹੈ।
ਧਨਦਾਰਾਦਿਭੋਗੇषੁ ਵਯਂ ਸਕ੍ਤਾ ਦਿਵਾਨਿਸ਼ਮ੍ । ਤਥੈਵ ਦੇਵਾ ਦੇਵੇਸ਼ਿ ਕੋ ਭੇਦੋऽਸੁਰਦੇਵਯੋਃ
ਅਸੀਂ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਧਨ, ਪਤਨੀ ਆਦਿ ਸੁਖਾਂ ਵਿਚ ਲੱਗੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ। ਇਵੇਂ ਹੀ ਦੇਵਤੇ ਵੀ, ਦੇਵਾਂ ਦੀ ਮਾਲਕਾ, ਫ਼ਰਕ ਕੀ ਹੈ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰ ਵਿਚ?
ਤੇऽਪਿ ਕਸ਼੍ਯਪਦਾਯਾਦਾ ਵਯਂ ਤਤ੍ਸਮ੍ਭਵਾਃ ਕਿਲ । ਕੁਤੋ ਵਿਰੋਧਸਮ੍ਭੂਤਿਰ੍ਜਾਤਾ ਮਾਤਸ੍ਤਵਾਧੁਨਾ
ਉਹ ਵੀ ਕਸ਼ਯਪ ਦੇ ਵੰਸ਼ਜ ਹਨ, ਅਸੀਂ ਵੀ ਉਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ। ਮਾਤਾ, ਹੁਣ ਤੇਰੇ ਬੱਚਿਆਂ ਵਿਚ ਇਹ ਵੈਰ ਕਿਵੇਂ ਪੈਦਾ ਹੋ ਗਿਆ?
ਨ ਤਥਾ ਵਿਹਿਤਂ ਮਾਤਸ੍ਤ੍ਵਯਿ ਸਰ੍ਵਸਮੁਦ੍ਭਵੇ । ਸਾਮ੍ਯਤੈਵ ਤ੍ਵਯਾ ਸ੍ਥਾਪ੍ਯਾ ਦੇਵੇष੍ਵਸ੍ਮਾਸੁ ਚੈਵ ਹਿ
ਮਾਤਾ, ਜੋ ਸਭ ਕੁਝ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੂੰ ਤਾਂ ਇਹ ਵੰਡ ਨਹੀਂ ਰੱਖੀ। ਤੂੰ ਹੀ ਦੇਵਤਿਆਂ ਤੇ ਸਾਡੇ ਵਿਚ ਬਰਾਬਰੀ ਲਿਆਉਣੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਗੁਣਵ੍ਯਤਿਕਰਾਤ੍ਸਰ੍ਵੇ ਸਮੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਃ ਸੁਰਾਸੁਰਾਃ । ਗੁਣਾਨ੍ਵਿਤਾ ਭਵੇਯੁਸ੍ਤੇ ਕਥਂ ਦੇਹਭृਤੋऽਮਰਾਃ
ਸਾਰੇ ਦੇਵ ਤੇ ਦੈਤ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ। ਜਦੋਂ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਹਨ, ਤਾਂ ਅਮਰ ਹੋਣ ਵਾਲੇ ਵੀ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੇ।
ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ਼੍ਚ ਲੋਭਸ਼੍ਚ ਸਰ੍ਵਦੇਹੇषੁ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ । ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਸਰ੍ਵਦਾ ਤਸ੍ਮਾਤ੍ ਕੋऽਵਿਰੋਧੀ ਭਵੇਞ੍ਚਨਃ
ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ ਤੇ ਲਾਲਚ ਹਰ ਸਰੀਰ ਵਿਚ ਵੱਸਦੇ ਹਨ। ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਚਲਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਕੌਣ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੋਂ ਬਚ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਤ੍ਵਯਾ ਮਿਥੋ ਵਿਰੋਧੋऽਯਂ ਕਲ੍ਪਿਤਃ ਕਿਲ ਕੌਤੁਕਾਤ੍ । ਮਨ੍ਯਾਮਹੇ ਵਿਭੇਦੇਨ ਨੂਨਂ ਯੁਦ੍ਧਦਿਦृਕ੍ਸ਼ਯਾ
ਇਹ ਆਪਸੀ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਤੂੰ ਹੀ ਮਨੋਰੰਜਨ ਲਈ ਬਣਾਇਆ ਹੈ। ਅਸੀਂ ਮੰਨਦੇ ਹਾਂ ਕਿ ਵੰਡ ਰਾਹੀਂ, ਤੂੰ ਜੰਗ ਦੇਖਣਾ ਚਾਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯਥਾ ਖਲੁ ਭ੍ਰਾਤॄਣਾਂ ਵਿਰੋਧਃ ਕੀਦृਸ਼ੋऽਨਘੇ । ਤ੍ਵਂ ਚੇਨ੍ਨੇਚ੍ਛਸਿ ਚਾਮੁਣ੍ਡੇ ਵੀਕ੍ਸ਼ਿਤੁਂ ਕਲਹਂ ਕਿਲ
ਨਹੀਂ ਤਾਂ, ਭੈਣ-ਭਰਾਵਾਂ ਵਿਚ ਵੈਰ-ਵਿਰੋਧ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਨਿਸ਼ਕਲੰਕਾ? ਜੇ ਤੂੰ, ਚਾਮੁੰਡਾ, ਝਗੜਾ ਦੇਖਣਾ ਨਾ ਚਾਹੁੰਦੀ, ਤਾਂ ਇਹ ਹੋਈ ਨਾ ਸਕਦਾ।
ਜਾਨਾਮਿ ਧਰ੍ਮਂ ਧਰ੍ਮਜ੍ਞੇ ਵੇਦ੍ਮਿ ਚਾਹਂ ਸ਼ਤਕ੍ਰਤੁਮ੍ । ਤਥਾਪਿ ਕਲਹੋऽਸ੍ਮਾਕਂ ਭੋਗਾਰ੍ਥਂ ਦੇਵਿ ਸਰ੍ਵਦਾ
ਮੈਂ ਧਰਮ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਧਰਮ ਦੀ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ, ਤੇ ਇੰਦਰ ਨੂੰ ਵੀ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ। ਫਿਰ ਵੀ, ਦੇਵੀ, ਅਸੀਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਸੁਖਾਂ ਲਈ ਆਪਸ ਵਿਚ ਝਗੜਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਾਂ।
ਏਕਃ ਕੋऽਪਿ ਨ ਸ਼ਾਸ੍ਤਾਸ੍ਤਿ ਸਂਸਾਰੇ ਤ੍ਵਾਂ ਵਿਨਾਮ੍ਬਿਕੇ । ਸ੍ਪृਹਾਵਤਸ੍ਤੁ ਕਃ ਕਰ੍ਤੁਂ ਕ੍ਸ਼ਮਤੇ ਵਚਨਂ ਬੁਧਃ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿਚ, ਤੇਰੇ ਤੋਂ ਬਿਨਾ ਕੋਈ ਅਸਲ ਹਾਕਮ ਨਹੀਂ। ਜੇ ਮਨ ਵਿਚ ਇੱਛਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਦੀ ਗੱਲ ਕੌਣ ਮੰਨ ਸਕਦਾ ਹੈ?
ਦੇਵਾਸੁਰੈਰਯਂ ਸਿਨ੍ਧੁਰ੍ਮਥਿਤਃ ਸਮਯੇ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਵਿष੍ਣੁਨਾ ਵਿਹਿਤੋ ਭੇਦਃ ਸੁਧਾਰਤ੍ਨਚ੍ਛਲੇਨ ਵੈ
ਇੱਕ ਵਾਰ ਦੇਵ ਤੇ ਅਸੁਰਾਂ ਨੇ ਮਿਲ ਕੇ ਸਮੁੰਦਰ ਮਥਿਆ। ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੇ ਸੁਧਾ ਤੇ ਰਤਨਾਂ ਦੇ ਨਾਂ ਤੇ ਵੰਡ ਬਣਾਈ।
ਤ੍ਵਯਾਸੌ ਕਲ੍ਪਿਤਃ ਸ਼ੌਰਿਃ ਪਾਲਕਤ੍ਵੇ ਜਗਦ੍ਗੁਰੁਃ । ਤੇਨ ਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਸ੍ਵਯਂ ਲੋਭਾਦ੍ ਗृਹੀਤਾਮਰਸੁਨ੍ਦਰੀ
ਤੂੰ ਹੀ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਨੂੰ ਜਗਤ ਦੇ ਰੱਖਵਾਲੇ ਵਜੋਂ ਲਾਇਆ, ਮਾਲਕਾ। ਉਸ ਨੇ ਲਾਲਚ ਵਿਚ ਲਕਸ਼ਮੀ, ਸੁੰਦਰ ਦੇਵੀ, ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਵੱਸ ਕਰ ਲਿਆ।
ਐਰਾਵਤਸ੍ਤਥੇਨ੍ਦ੍ਰੇਣ ਪਾਰਿਜਾਤੋऽਥ ਕਾਮਧੁਕ੍ । ਉਚ੍ਚੈਃਸ਼੍ਰਵਾਃ ਸੁਰੈਃ ਸਰ੍ਵਂ ਗृਹੀਤਂ ਵੈष੍ਣਵੇਚ੍ਛਯਾ
ਇੰਦਰ ਨੇ ਐਰਾਵਤ ਹਾਥੀ ਲਿਆ, ਪਾਰਿਜਾਤ ਰੁੱਖ ਤੇ ਕਾਮਧੇਨੁ ਵੀ। ਉੱਚੈਸ਼ਰਵਾ ਤੇ ਹੋਰ ਸਭ ਕੁਝ ਦੇਵਤਿਆਂ ਨੇ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਦੀ ਇੱਛਾ ਅਨੁਸਾਰ ਲਿਆ।
ਅਨਯਂ ਤਾਦृਸ਼ਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਜਾਤਾ ਦੇਵਾਸ੍ਤੁ ਸਾਧਵਃ । (ਅਨ੍ਯਾਯਿਨਃ ਸੁਰਾ ਨੂਨਂ ਪਸ਼੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ ।)
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਕਰਕੇ, ਦੇਵਤੇ ਸਾਧੂ ਬਣ ਗਏ। (ਪਰ, ਦੇਵੀ, ਦੇਖ ਕਿ ਦੇਵਤੇ ਕਿੰਨਾ ਅਨਿਆਇ ਕਰਦੇ ਹਨ—ਇਹੀ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਹੈ।)
ਨੂਨਂ ਦੈਤ੍ਯਾਃ ਪਰਾਭੂਵਨ੍ਪਸ਼੍ਯ ਤ੍ਵਂ ਧਰ੍ਮਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍ । ਕ੍ਵ ਧਰ੍ਮਃ ਕੀਦृਸ਼ੋ ਧਰ੍ਮਃ ਕ੍ਵ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕ੍ਵ ਚ ਸਾਧੁਤਾ
ਨਿਸਚਿਤ ਦੈਤਿਆਂ ਦੀ ਹਾਰ ਹੋ ਗਈ ਹੈ—ਤੂੰ ਆਪ ਧਰਮ ਦੀ ਨਿਸ਼ਾਨੀ ਵੇਖ। ਧਰਮ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਇਹ ਕਿਹੋ ਜਿਹਾ ਧਰਮ ਹੈ, ਫਰਜ ਕਿੱਥੇ ਹੈ, ਤੇ ਨੇਕੀ ਕਿੱਥੇ ਹੈ?
ਕਥਯਾਮਿ ਚ ਕਸ੍ਯਾਗ੍ਰੇ ਸਿਦ੍ਧਂ ਮੈਮਾਂਸਿਕਂ ਮਤਮ੍ । ਤਾਰ੍ਕਿਕਾ ਯੁਕ੍ਤਿਵਾਦਜ੍ਞਾ ਵਿਧਿਜ੍ਞਾ ਵੇਦਵਾਦਕਾਃ
ਮੈਂ ਇਹ ਮੀਮਾਂਸਾ ਵਾਲਾ ਮਤ ਕਿਸ ਦੇ ਸਾਹਮਣੇ ਰੱਖਾਂ? ਤਰਕ ਕਰਨ ਵਾਲੇ, ਵਾਦ ਵਿਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਰਿਵਾਜ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ, ਤੇ ਵੇਦ ਦੀ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਨ ਵਾਲੇ—
ਉਕ੍ਤਾਃ ਸਕਰ੍ਤृਕਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਵਿਵਦਨ੍ਤੇ ਜਡਾਤ੍ਮਕਾਃ । ਕਰ੍ਤਾ ਭਵਤਿ ਚੇਦਸ੍ਮਿਨ੍ਸਂਸਾਰੇ ਵਿਤਤੇ ਕਿਲ
ਇਹ ਲੋਕ ਕਹਿੰਦੇ ਹਨ ਕਿ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ ਕਰਤਾ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੇ ਆਪ ਵਿਚ ਹੀ ਇਹ ਮੂੜ੍ਹ ਤਰਕ ਕਰਦੇ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ। ਜੇ ਇਸ ਵੱਡੀ ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਕਰਤਾ ਹੈ—
ਵਿਰੋਧਃ ਕੀਦृਸ਼ਸ੍ਤਤ੍ਰ ਚੈਕਕਰ੍ਮਣਿ ਵੈ ਮਿਥਃ । ਵੇਦੇ ਨੈਕਮਤਿਃ ਕਸ੍ਮਾਚ੍ਛਾਸ੍ਤ੍ਰੇष੍ਵਪਿ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
—ਤਾਂ ਇੱਕ ਕੰਮ ਵਿੱਚ ਕਿਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦਾ ਵਿਰੋਧ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵੇਦ ਵਿੱਚ ਵੀ ਇੱਕ ਹੀ ਰਾਏ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਗ੍ਰੰਥਾਂ ਵਿੱਚ ਵੀ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਨੈਕਵਾਕ੍ਯਂ ਵਚਸ੍ਤੇषਾਮਪਿ ਵੇਦਵਿਦਾਂ ਪੁਨਃ । ਯਤਃ ਸ੍ਵਾਰ੍ਥਪਰਂ ਸਰ੍ਵਂ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਵੇਦ ਜਾਣਨ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਵਿਚ ਵੀ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਬੋਲ ਇੱਕੋ ਜਿਹੇ ਨਹੀਂ; ਕਿਉਂਕਿ ਇਹ ਸਾਰੀ ਦੁਨੀਆਂ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਚਲ, ਆਪਣੇ ਹੀ ਸਵਾਰਥ ਵਿਚ ਲੱਗੀ ਹੋਈ ਹੈ।
ਨਿਃਸ੍ਪृਹਃ ਕੋऽਪਿ ਸਂਸਾਰੇ ਨ ਭਵੇਨ੍ਨ ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਸ਼ਸ਼ਿਨਾਥ ਗੁਰੋਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਹृਤਾ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਬਲਾਦਪਿ
ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਵੀ ਇੱਛਾ ਰਹਿਤ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਨਾ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਨਾ ਹੋਵੇਗਾ; ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਦੇ ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਵੀ ਜ਼ਬਰਦਸਤੀ ਲੈ ਲਈ ਗਈ ਸੀ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ—