ਕਾਲੇ ਮਰਣਧਰ੍ਮਾਸ੍ਤੇ ਸਨ੍ਦੇਹਃ ਕੋऽਤ੍ਰ ਤੇ ਨृਪ । ਪਰੋਪਦੇਸ਼ੇ ਵਿਸ੍ਪष੍ਟਂ ਸ਼ਿष੍ਟਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਭਵਨ੍ਤਿ ਚ
ਉਹ ਸਮੇਂ ਆਉਣ ਤੇ ਮੌਤ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਰਾਜਨ। ਜਦੋਂ ਦੂਜਿਆਂ ਨੂੰ ਉਪਦੇਸ਼ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਸਾਫ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਪ੍ਲੁਤਿਰ੍ਹ੍ਯਵਿਸ਼ੇषੇਣ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯੇ ਸਮੁਪਸ੍ਥਿਤੇ । ਕਾਮਃ ਕ੍ਰੋਧਸ੍ਤਥਾ ਲੋਭਦ੍ਰੋਹਾਹਙ੍ਕਾਰਮਤ੍ਸਰਾਃ
ਜਦੋਂ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਆਉਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਭ ਕੁਝ ਗੁੰਝਲਦਾਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਵੈਰ, ਅਹੰਕਾਰ ਤੇ ਡਿੱਠ-ਅਡਿੱਠ—all ਉੱਭਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਦੇਹਵਾਨ੍ਕਃ ਪਰਿਤ੍ਯਕ੍ਤੁਮੀਸ਼ੋ ਭਵਤਿ ਤਾਨ੍ਪੁਨਃ । ਸਂਸਾਰੋऽਯਂ ਮਹਾਰਾਜ ਸਦੈਵੈਵਂਵਿਧਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਕੌਣ, ਜਦੋਂ ਦੇਹ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਇਹਨਾਂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਹੇ ਮਹਾਰਾਜ, ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਸਦਾ ਇੰਝ ਹੀ ਚਲਦਾ ਆਇਆ ਹੈ।
ਨਾਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯੇਵ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭਮਯਃ ਕਿਲ । ਕਦਾਚਿਦ੍ਭਗਵਾਨ੍ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤਪਸ਼੍ਚਰਤਿ ਦਾਰੁਣਮ੍
ਇਹ ਸਦਾ ਚੰਗੇ-ਮੰਦੇ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਕਿਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਭਗਵਾਨ ਵਿਸ਼ਨੂੰ ਭਾਰੀ ਤਪ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਦਾਚਿਦ੍ਵਿਵਿਧਾਨ੍ਯਜ੍ਞਾਨ੍ਵਿਤਨੋਤਿ ਸੁਰਾਧਿਪਃ । ਕਦਾਚਿਤ੍ਤੁ ਰਮਾਰਙ੍ਗਰਞ੍ਜਿਤਃ ਪਰਮੇਸ਼੍ਵਰਃ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦੇਵਤਿਆਂ ਦੇ ਰਾਜਾ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਯੱਗ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਖੇਡ ਵਿਚ ਰੰਗੀ ਹੋਏ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ।
ਰਮਤੇ ਕਿਲ ਵੈਕੁਣ੍ਠੇ ਤਦ੍ਵਸ਼ਸ੍ਤਰੁਣੋ ਵਿਭੁਃ । ਕਦਾਚਿਦ੍ਦਾਨਵੈਃ ਸਾਰ੍ਧਂ ਯੁਦ੍ਧਂ ਪਰਮਦਾਰੁਣਮ੍
ਉਹ ਵਾਸਤਵ ਵਿਚ ਵੈਕੁੰਠ ਵਿਚ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੇ ਹਨ, ਨੌਜਵਾਨ ਰੂਪ ਵਿਚ ਲਕਸ਼ਮੀ ਦੇ ਵੱਸ ਵਿਚ ਹਨ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਦਾਨਵਾਂ ਨਾਲ ਭਾਰੀ ਜੰਗ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਕਰੋਤਿ ਕਰੁਣਾਸਿਨ੍ਧੁਸ੍ਤਦ੍ਬਾਣਾਪੀਡਿਤੋ ਭृਸ਼ਮ੍ । ਕਦਾਚਿਜ੍ਜਯਮਾਪ੍ਨੋਤਿ ਦੈਵਾਤ੍ਸੋऽਪਿ ਪਰਾਜਯਮ੍
ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਨੂੰ, ਜਦੋਂ ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਬਹੁਤ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਜਿੱਤ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ-ਕਦੇ ਹਾਰ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਸੁਖਦੁਃਖਾਭਿਭੂਤੋऽਸੌ ਭਵਤ੍ਯੇਵ ਨ ਸਂਸ਼ਯਃ । ਸ਼ੇषੇ ਸ਼ੇਤੇ ਕਦਾਚਿਦ੍ਵੈ ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾਸਮਾਵृਤਃ
ਉਹ ਸੁੱਖ ਤੇ ਦੁੱਖ ਨਾਲ ਘੇਰਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਇਸ ਵਿਚ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਹੀਂ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਉਹ ਯੋਗ ਨੀਂਦ ਵਿਚ ਲੀਟ ਪਾ ਲੈਂਦੇ ਹਨ।
ਕਾਲੇ ਜਾਗਰ੍ਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਾਤ੍ਮਾ ਸ੍ਵਭਾਵਪ੍ਰਤਿਬੋਧਿਤਃ । ਸ਼ਰ੍ਵੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਹਰਿਸ਼੍ਚੇਤਿ ਇਨ੍ਦ੍ਰਾਦ੍ਯਾ ਯੇ ਸੁਰਾਸ੍ਤਥਾ
ਸਮਾਂ ਆਉਣ ਤੇ, ਜਗਤ ਦਾ ਆਤਮਾ ਆਪਣੀ ਕੁਦਰਤ ਨਾਲ ਜਾਗ ਪੈਂਦਾ ਹੈ; ਸ਼ਰਵ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਹਰੀ, ਇੰਦਰ ਤੇ ਹੋਰ ਦੇਵਤੇ ਵੀ।
ਮੁਨਯਸ਼੍ਚ ਵਿਨਿਰ੍ਮਾਣੈਃ ਸ੍ਵਾਯੁषੋ ਵਿਚਰਨ੍ਤਿ ਹਿ । ਨਿਸ਼ਾਵਸਾਨੇ ਸਞ੍ਜਾਤੇ ਜਗਤ੍ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍
ਤੇ ਰਿਸ਼ੀ ਵੀ ਆਪਣੇ-ਆਪਣੇ ਰਚਨਾਵਾਂ ਰਾਹੀਂ ਆਪਣੀ ਉਮਰ ਮੁਤਾਬਕ ਫਿਰਦੇ ਹਨ; ਜਦੋਂ ਰਾਤ ਮੁੱਕਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਸਾਰਾ ਜਗਤ—ਚਲਣ ਵਾਲਾ ਤੇ ਅਡੋਲ—ਉਪਜ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਮ੍ਰਿਯਤੇ ਨਾਤ੍ਰ ਸਨ੍ਦੇਹੋ ਨृਪ ਕਿਞ੍ਚਿਤ੍ਕਦਾਪਿ ਚ । ਸ੍ਵਾਯੁषੋऽਨ੍ਤੇ ਪਦ੍ਯਜਾਦ੍ਯਾਃ ਕ੍ਸ਼ਯਮृਚ੍ਛਨ੍ਤਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਚ ਕੋਈ ਸੰਦੇਹ ਨਹੀਂ ਕਿ ਜਦੋਂ ਜੀਵਨ ਦਾ ਸਮਾਂ ਪੂਰਾ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਕਮਲ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹੋਰ ਸਾਰੇ ਵੀ ਅੰਤ ਵਿਚ ਨਾਸ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤਿ ਪੁਨਰ੍ਵਿष੍ਣੁਹਰਸ਼ਕ੍ਰਾਦਯਃ ਸੁਰਾਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਕਾਮਾਦਿਕਾਨ੍ਭਾਵਾਨ੍ਦੇਹਵਾਨ੍ਪ੍ਰਤਿਪਦ੍ਯਤੇ
ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਨੂ, ਹਰਾ, ਇੰਦਰ ਆਦਿਕ ਦੇਵਤੇ ਵੀ ਮੁੜ ਜਨਮ ਲੈਂਦੇ ਹਨ। ਇਸ ਲਈ, ਜਿਸਦੇ ਕੋਲ ਸਰੀਰ ਹੈ, ਉਹ ਕਾਮ ਆਦਿਕ ਭਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਰੂਰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਨਾਤ੍ਰ ਤੇ ਵਿਸ੍ਮਯਃ ਕਾਰ੍ਯਃ ਕਦਾਚਿਦਪਿ ਪਾਰ੍ਥਿਵ । ਸਂਸਾਰੋऽਯਂ ਤੁ ਸਨ੍ਦਿਗ੍ਧਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਾਦਿਭਿਰ੍ਨृਪ
ਹੇ ਰਾਜਨ, ਇਸ ਗੱਲ 'ਤੇ ਤੂੰ ਕਦੇ ਵੀ ਹੈਰਾਨ ਨਾ ਹੋ। ਇਹ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਚੱਕਰ ਕਦੇ ਵੀ ਪੱਕਾ ਨਹੀਂ, ਕਾਮ, ਕ੍ਰੋਧ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਦੁਰ੍ਲਭਸ੍ਤਦ੍ਵਿਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਪੁਰੁषਃ ਪਰਮਾਰ੍ਥਵਿਤ੍ । ਯੋ ਬਿਭੇਤੀਹ ਸਂਸਾਰੇ ਸ ਦਾਰਾਨ੍ਨ ਕਰੋਤ੍ਯਪਿ
ਜੋ ਮਨੁੱਖ ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਕੇ ਸੱਚੀ ਹਕੀਕਤ ਨੂੰ ਜਾਣਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਬਹੁਤ ਹੀ ਵਿਰਲਾ ਹੈ। ਜੋ ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਤੋਂ ਡਰਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਘਰ-ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਵੀ ਨਹੀਂ ਕਰਦਾ।
ਵਿਮੁਕ੍ਤਃ ਸਰ੍ਵਸਙ੍ਗੇਭ੍ਯੋ ਵਿਚਰਤ੍ਯਵਿਸ਼ਙ੍ਕਿਤਃ । ਤਸ੍ਮਾਦ੍ਬृਹਸ੍ਪਤੇਰ੍ਭਾਰ੍ਯਾ ਸ਼ਸ਼ਿਨਾ ਲਮ੍ਭਿਤਾ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਸਭ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮੋਹ-ਮਾਇਆ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਨਿਡਰ ਹੋ ਕੇ ਫਿਰਦਾ ਹੈ। ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਬ੍ਰਿਹਸਪਤਿ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਨੇ ਫਿਰ ਫੜ ਲਿਆ ਸੀ।
ਗੁਰੂਣਾ ਲਮ੍ਭਿਤਾ ਭਾਰ੍ਯਾ ਤਥਾ ਭ੍ਰਾਤੁਰ੍ਯਵੀਯਸਃ । ਏਵਂ ਸਂਸਾਰਚਕ੍ਰੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ ਰਾਗਲੋਭਾਦਿਭਿਰ੍ਵृਤਃ
ਗੁਰੂ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ, ਤੇ ਛੋਟੇ ਭਰਾ ਦੀ ਪਤਨੀ ਨੂੰ ਵੀ ਫੜ ਲਿਆ ਗਿਆ। ਇਉਂ, ਇਸ ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਚੱਕਰ ਵਿੱਚ ਰਾਗ, ਲੋਭ ਆਦਿਕ ਨਾਲ ਮਨੁੱਖ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਗਾਰ੍ਹਸ੍ਥ੍ਯਞ੍ਚ ਸਮਾਸ੍ਥਾਯ ਕਥਂ ਮੁਕ੍ਤੋ ਭਵੇਨ੍ਨਰਃ । ਤਸ੍ਮਾਤ੍ਸਰ੍ਵਪ੍ਰਯਤ੍ਨੇਨ ਹਿਤ੍ਵਾ ਸਂਸਾਰਸਾਰਤਾਮ੍
ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਗ੍ਰਿਹਸਥੀ ਨੂੰ ਅਪਣਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਕਿਵੇਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਹਰ ਤਰ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕੋਸ਼ਿਸ਼ ਕਰਕੇ ਸੰਸਾਰ ਦੀ ਮੂਲ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਛੱਡ ਦੇਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਆਰਾਧਯੇਨ੍ਮਹੇਸ਼ਾਨੀਂ ਸਚ੍ਚਿਦਾਨਨ੍ਦਰੂਪਿਣੀਮ੍ । ਤਨ੍ਮਾਯਾਗੁਣਤਸ਼੍ਛਨ੍ਨਂ ਜਗਦੇਤਚ੍ਚਰਾਚਰਮ੍
ਉਸਨੂੰ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰੇ, ਜੋ ਸੱਚ, ਚੇਤਨਾ ਤੇ ਆਨੰਦ ਦਾ ਸਰੂਪ ਹੈ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ, ਚਲਦਾ ਤੇ ਅਚਲ, ਉਸਦੀ ਮਾਇਆ ਤੇ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਭ੍ਰਮਤ੍ਯੁਨ੍ਮਤ੍ਤਵਤ੍ਸਰ੍ਵਂ ਮਦਿਰਾਮਤ੍ਤਵਨ੍ਨृਪ । ਤਸ੍ਯਾ ਆਰਾਧਨੇਨੈਵ ਗੁਣਾਨ੍ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਵਿਮृਦ੍ਯ ਚ
ਸਾਰੇ ਲੋਕ ਪਾਗਲਾਂ ਵਾਂਗ ਫਿਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਦਿਰਾ ਪੀ ਕੇ ਮਸਤ ਹੋਣ। ਉਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਸਾਰੇ ਗੁਣਾਂ ਨੂੰ ਜਿੱਤਿਆ ਜਾ ਸਕਦਾ ਹੈ।
ਮੁਕ੍ਤਿਂ ਭਜੇਤ ਮਤਿਮਾਨ੍ਨਾਨ੍ਯਃ ਪਨ੍ਥਾਸ੍ਤ੍ਵਿਤਃ ਪਰਃ । ਆਰਾਧਿਤਾ ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ ਨ ਯਾਵਤ੍ਕੁਰੁਤੇ ਕृਪਾਮ੍
ਬੁੱਧੀਮਾਨ ਮਨੁੱਖ ਮੁਕਤੀ ਨੂੰ ਪ੍ਰਾਪਤ ਕਰ ਲੈਂਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਰ ਕੋਈ ਰਾਹ ਨਹੀਂ। ਜਦ ਤੱਕ ਮਹੇਸ਼ਾਨੀ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਨਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਉਹ ਕਿਰਪਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਮੁਕਤੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੀ।
ਤਾਵਦ੍ਭਵੇਤ੍ਸੁਖਂ ਕਸ੍ਮਾਤ੍ਕੋऽਨ੍ਯੋऽਸ੍ਤਿ ਦਯਯਾ ਯੁਤਃ । ਕਰੁਣਾਸਾਗਰਾਮੇਤਾਂ ਭਜੇਤ੍ਤਸ੍ਮਾਦਮਾਯਯਾ
ਉਸ ਸਮੇਂ ਤੱਕ ਸੁਖ ਕਿਉਂ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ? ਹੋਰ ਕੌਣ ਹੈ ਜੋ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਵੇ? ਇਸ ਲਈ, ਇਸ ਦਇਆ ਦੇ ਸਮੁੰਦਰ ਦੀ ਸੱਚੇ ਮਨ ਨਾਲ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਯਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਭਜਨੇਨੈਵ ਜੀਵਨ੍ਮੁਕ੍ਤਤ੍ਵਮਸ਼੍ਨੁਤੇ । ਮਾਨੁष੍ਯਂ ਦੁਰ੍ਲਭਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਸੇਵਿਤਾ ਨ ਮਹੇਸ਼੍ਵਰੀ
ਜਿਸ ਦੀ ਉਪਾਸਨਾ ਕਰ ਕੇ ਹੀ ਜੀਵਤ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ। ਜੇ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਇਹ ਕਦਰਾਂਮੁਸ਼ਕਲ ਮਨੁੱਖਾ ਜਨਮ ਮਿਲ ਗਿਆ ਤੇ ਉਹ ਮਹੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਨਾ ਕਰੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਗਿਆ।
ਨਿਃਸ਼੍ਰੇਣਿਕਾਗ੍ਰਾਤ੍ਪਤਿਤਾ ਅਧ ਇਤ੍ਯੇਵ ਵਿਦ੍ਮਹੇ । ਅਹਙ੍ਕਾਰਾਵृਤਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਗੁਣਤ੍ਰਯਸਮਨ੍ਵਿਤਮ੍
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਹੈ ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਪੌੜੀ ਦੇ ਚੋਟੀ ਤੋਂ ਡਿੱਗ ਪਵੇ। ਇਹ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਢੱਕਿਆ ਹੋਇਆ ਤੇ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ।
ਅਸਤ੍ਯੇਨਾਪਿ ਸਮ੍ਬਦ੍ਧਂ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਕਥਮਨ੍ਯਥਾ । ਹਿਤ੍ਵਾ ਸਰ੍ਵਂ ਤਤਃ ਸਰ੍ਵੇਃ ਸਂਸੇਵ੍ਯਾ ਭੁਵਨੇਸ਼੍ਵਰੀ
ਝੂਠ ਨਾਲ ਵੀ ਜੁੜਿਆ ਹੋਇਆ ਮਨੁੱਖ ਹੋਰ ਕਿਸ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਸ ਲਈ, ਸਭ ਕੁਝ ਛੱਡ ਕੇ, ਭੁਵਨੇਸ਼ਵਰੀ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕਰਨੀ ਚਾਹੀਦੀ ਹੈ।
ਰਾਜੋਵਾਚ ਕਿਂ ਕृਤਂ ਗੁਰੂਣਾ ਤਤ੍ਰ ਕਾਵ੍ਯਰੂਪਧਰੇਣ ਚ । ਕਦਾ ਸ਼ੁਕ੍ਰਃ ਸਮਾਯਾਤਸ੍ਤਨ੍ਮੇ ਬ੍ਰੂਹਿ ਪਿਤਾਮਹ
ਰਾਜਾ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਉਥੇ ਗੁਰੂ ਨੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕਾਵ੍ਯਾ ਦਾ ਰੂਪ ਧਾਰ ਕੇ? ਸ਼ੁਕ੍ਰ ਕਦੋਂ ਆਇਆ? ਇਹ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਪਿਤਾਮਹ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਰਾਜਨ੍ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਯਤ੍ਕृਤਂ ਗੁਰੁਣਾ ਤਦਾ । ਕृਤ੍ਵਾ ਕਾਵ੍ਯਸ੍ਵਰੂਪਞ੍ਚ ਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸੁਣੋ ਰਾਜਨ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ ਕਿ ਗੁਰੂ ਨੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਕੀ ਕੀਤਾ, ਕਾਵ੍ਯਾ ਦਾ ਰੂਪ ਤੇ ਆਵਾਜ਼ ਲੈ ਕੇ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਲੁਕ ਕੇ।
ਗੁਰੁਣਾ ਬੋਧਿਤਾ ਦੈਤ੍ਯਾ ਮਤ੍ਵਾ ਕਾਵ੍ਯਂ ਸ੍ਵਕਂ ਗੁਰੁਮ੍ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਸਂ ਪਰਮਂ ਕृਤ੍ਵਾ ਬਭੂਵੁਸ੍ਤਨ੍ਮਯਾਸ੍ਤਦਾ
ਗੁਰੂ ਵਲੋਂ ਸਿੱਖਿਆ ਮਿਲਣ 'ਤੇ, ਦੈਤ ਨੇ ਕਾਵ੍ਯਾ ਨੂੰ ਆਪਣਾ ਹੀ ਗੁਰੂ ਸਮਝ ਲਿਆ। ਪੂਰਾ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਕਰਕੇ, ਉਹ ਉਸ ਵੇਲੇ ਉਸ ਵਾਂਗ ਹੀ ਹੋ ਗਏ।
ਵਿਦ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਸ਼ਰਣਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਾ ਭृਗੁਂ ਮਤ੍ਵਾਤਿਮੋਹਿਤਾਃ । ਗੁਰੁਣਾ ਵਿਪ੍ਰਲਬ੍ਧਾਸ੍ਤੇ ਲੋਭਾਤ੍ਕੋ ਵਾ ਨ ਮੁਹ੍ਯਤਿ
ਵਿਦਿਆ ਲਈ, ਉਹ ਭ੍ਰਿਗੁ ਕੋਲ ਆ ਕੇ, ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੋਹ ਵਿਚ ਫਸ ਗਏ। ਗੁਰੂ ਨੇ ਲੋਭ ਕਰਕੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਠੱਗ ਲਿਆ—ਲੋਭ ਵਿਚ ਕੌਣ ਨਹੀਂ ਫਸਦਾ?
ਦਸ਼ਵਰ੍षਾਤ੍ਮਕੇ ਕਾਲੇ ਸਮ੍ਪੂਰ੍ਣਸਮਯੇ ਤਦਾ । ਜਯਨ੍ਤ੍ਯਾ ਸਹ ਕ੍ਰੀਡਿਤ੍ਵਾ ਕਾਵ੍ਯੋ ਯਾਜ੍ਯਾਨਚਿਨ੍ਤਯਤ੍
ਜਦੋਂ ਦੱਸ ਸਾਲ ਪੂਰੇ ਹੋ ਗਏ, ਤਦੋਂ ਕਾਵ੍ਯ ਨੇ ਜਯੰਤੀਆਂ ਨਾਲ ਖੇਡ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਯਜਮਾਨਾਂ ਬਾਰੇ ਸੋਚਣਾ ਸ਼ੁਰੂ ਕੀਤਾ।
ਆਸ਼ਯਾ ਮਮ ਮਾਰ੍ਗਂ ਤੇ ਪਸ਼੍ਯਨ੍ਤਃ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾਃ ਕਿਲ । ਗਤ੍ਵਾ ਤਾਨ੍ਵੈ ਪ੍ਰਪਸ਼੍ਯੇऽਹਂ ਯਾਜ੍ਯਾਨਤਿਭਯਾਤੁਰਾਨ੍
ਉਸਨੇ ਸੋਚਿਆ, 'ਸ਼ਾਇਦ ਉਹ ਮੇਰੀ ਉਡੀਕ ਕਰ ਰਹੇ ਹੋਣ, ਮੇਰਾ ਰਾਹ ਤੱਕ ਰਹੇ ਹੋਣ। ਮੈਂ ਜਾ ਕੇ ਉਹ ਡਰੇ ਹੋਏ ਯਜਮਾਨਾਂ ਨੂੰ ਵੇਖਾਂ।'