ਗ੍ਰਨ੍ਥਸਂਖ੍ਯਾਵਿषਯਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਸੂਤ ਉਵਾਚ ਧਨ੍ਯੋऽਹਮਤਿਭਾਗ੍ਯੋऽਹਂ ਪਾਵਿਤੋऽਹਂ ਮਹਾਤ੍ਮਭਿਃ । ਯਤ੍ਪृष੍ਟਂ ਸੁਮਹਤ੍ਪੁਣ੍ਯਂ ਪੁਰਾਣਂ ਵੇਦਵਿਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਸੂਤਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਮੈਂ ਧਨਿਆ ਹਾਂ, ਬਹੁਤ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲਾ ਹਾਂ, ਮਹਾਨ ਆਤਮਾਵਾਂ ਦੁਆਰਾ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੁਸੀਂ ਮੈਨੂੰ ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਪੁੱਛਿਆ ਜੋ ਵੈਦਾਂ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਅਤੇ ਬਹੁਤ ਪਵਿੱਤਰ ਹੈ।
ਤਦਹਂ ਸਮ੍ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸਰ੍ਵਸ਼੍ਰੁਤ੍ਯਰ੍ਥਸਮ੍ਮਤਮ੍ । ਰਹਸ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਾਮਾਗਮਾਨਾਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍
ਹੁਣ ਮੈਂ ਉਹ ਵਿਆਖਿਆ ਕਰਾਂਗਾ ਜੋ ਸਾਰੇ ਵੈਦਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੈ, ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਅਤੇ ਆਗਮਾਂ ਦਾ ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਰਾਜ ਹੈ।
ਨਤ੍ਵਾ ਤਤ੍ਪਦਪਙ੍ਕਜਂ ਸੁਲਲਿਤਂ ਮੁਕ੍ਤਿਪ੍ਰਦਂ ਯੋਗਿਨਾਂ ॥ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾਦ੍ਯੈਰਪਿ ਸੇਵਿਤਂ ਸ੍ਤੁਤਿਪਰੈਰ੍ਧ੍ਯੇਯਂ ਮੁਨੀਨ੍ਦ੍ਰੈਃ ਸਦਾ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮ੍ਯਦ੍ਯ ਸਵਿਸ੍ਤਰਂ ਬਹੁਰਸਂ ਸ਼੍ਰੀਮਤ੍ਪੁਰਾਣੋਤ੍ਤਮਂ
ਉਹ ਸੁੰਦਰ ਕਮਲ ਪੈਰਾਂ ਨੂੰ ਨਮਸਕਾਰ ਕਰਕੇ, ਜੋ ਯੋਗੀਆਂ ਨੂੰ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਆਦਿ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਪੂਜਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਵਲੋਂ ਸਦਾ ਸਤਿਕਾਰਿਆ ਜਾਂਦਾ, ਮੈਂ ਹੁਣ ਉਹ ਮਹਾਨ ਪੁਰਾਣਾ, ਜੋ ਬਹੁਤ ਰਸਾਂ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੈ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਸੁਣਾਉਂਦਾ ਹਾਂ।
ਯਾ ਵਿਦ੍ਯੇਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ ਸ਼੍ਰੁਤਿਪਥੇ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਸਦਾਦ੍ਯਾ ਪਰਾ ॥ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞਾ ਭਵਬਨ੍ਧਛਿਤ੍ਤਿਨਿਪੁਣਾ ਸਰ੍ਵਾਸ਼ਯੇ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ । ਦੁਰ੍ਜ੍ਞੇਯਾ ਸੁਦੁਰਾਤ੍ਮਭਿਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਭਿਰ੍ਧ੍ਯਾਨਾਸ੍ਪਦਂ ਪ੍ਰਾਪਿਤਾ
ਜੋ ਵਿਦਿਆ ਵੈਦਿਕ ਮਾਰਗ ਵਿੱਚ 'ਗਿਆਨ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਸਦਾ ਆਦਿ, ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੀ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਬੰਧਨ ਨੂੰ ਕੱਟਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ, ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ, ਮਲਿਨ ਮਨ ਵਾਲਿਆਂ ਲਈ ਸਮਝਣ ਵਿੱਚ ਔਖੀ, ਪਰ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰਾਂ ਵਲੋਂ ਧਿਆਨ ਦਾ ਵਿਸ਼ਾ ਬਣਾਈ ਗਈ।
ਸृष੍ਟ੍ਵਾਖਿਲਂ ਜਗਦਿਦਂ ਸਦਸਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਸ਼ਕ੍ਤ੍ਯਾ ਸ੍ਵਯਾ ਤ੍ਰਿਗੁਣਯਾ ਪਰਿਪਾਤਿ ਵਿਸ਼੍ਵਮ੍ । ਸਂਹृਤ੍ਯ ਕਲ੍ਪਸਮਯੇ ਰਮਤੇ ਤਥੈਕਾ ਤਾਂ ਸਰ੍ਵਵਿਸ਼੍ਵਜਨਨੀਂ ਮਨਸਾ ਸ੍ਮਰਾਮਿ
ਉਹ ਆਪਣੀ ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਇਸ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ ਤੇ ਨਾ ਦਿਖਾਈ ਦਿੰਦਾ, ਬਣਾਉਂਦੀ ਹੈ; ਫਿਰ ਵਿਸ਼ਵ ਨੂੰ ਸੰਭਾਲਦੀ ਹੈ; ਕਲਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਉਸ ਨੂੰ ਸਮੇਟ ਲੈਂਦੀ ਹੈ ਅਤੇ ਇੱਕੱਲੀ ਆਨੰਦ ਮਾਣਦੀ ਹੈ। ਮੈਂ ਉਸ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਨੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਵਿੱਚ ਯਾਦ ਕਰਦਾ ਹਾਂ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਸृਜਤ੍ਯਖਿਲਮੇਤਦਿਤਿ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਪੌਰਾਣਿਕੈਸ਼੍ਚ ਕਥਿਤਂ ਖਲੁ ਵੇਦਵਿਦ੍ਭਿਃ । ਵਿष੍ਣੋਸ੍ਤੁ ਨਾਭਿਕਮਲੇ ਕਿਲ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮ ਤੈਰੁਕ੍ਤਮੇਵ ਸृਜਤੇ ਨ ਹਿ ਸ ਸ੍ਵਤਨ੍ਤ੍ਰਃ
ਇਹ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੈ ਕਿ ਬ੍ਰਹਮਾ ਸਾਰਾ ਜਗਤ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਜਿਵੇਂ ਪੁਰਾਣਿਕ ਅਤੇ ਵੈਦਕ ਵਿਦਵਾਨਾਂ ਨੇ ਕਿਹਾ ਹੈ। ਪਰ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਕਿ ਉਹ ਵਿਸ਼ਨੂ ਦੀ ਨਾਭੀ ਦੇ ਕਮਲ ਵਿੱਚ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਲਈ ਉਹ ਬਣਾਉਂਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਆਪਣੀ ਮਰਜ਼ੀ ਨਾਲ ਨਹੀਂ।
ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤੁ ਸ਼ੇषਸ਼ਯਨੇ ਸ੍ਵਪਿਤੀਤਿ ਕਾਲੇ ਤਨ੍ਨਾਭਿਪਦ੍ਯਮੁਕੁਲੇ ਖਲੁ ਤਸ੍ਯ ਜਨ੍ਮ । ਆਧਾਰਤਾਂ ਕਿਲ ਗਤੋऽਤ੍ਰ ਸਹਸ੍ਰਮੌਲਿਃ ਸਮ੍ਬੋਧ੍ਯਤਾਂ ਸ ਭਗਵਾਨ੍ ਹਿ ਕਥਂ ਮੁਰਾਰਿਃ
ਵਿਸ਼ਨੂ ਕਲਪ ਦੇ ਸਮੇਂ ਸ਼ੇਸ਼ ਨਾਗ ਉੱਤੇ ਵਿਸ਼ਰਾਮ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਉਸ ਦੀ ਨਾਭੀ ਤੋਂ ਕਮਲ ਉਗਦਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਤੋਂ ਬ੍ਰਹਮਾ ਜਨਮ ਲੈਂਦਾ ਹੈ। ਹਜ਼ਾਰ ਸਿਰ ਵਾਲਾ (ਸ਼ੇਸ਼) ਇੱਥੇ ਆਧਾਰ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਮੁਰਾ ਦੇ ਵਧੇ, ਉਸ ਪ੍ਰਭੂ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਗਾਇਆ ਗਿਆ?
ਏਕਾਰ੍ਣਵਸ੍ਯ ਸਲਿਲਂ ਰਸਰੂਪਮੇਵ ਪਾਤ੍ਰਂ ਵਿਨਾ ਨ ਹਿ ਰਸਸ੍ਥਿਤਿਰਸ੍ਤਿ ਕਚ੍ਚਿਤ੍ । ਯਾ ਸਰ੍ਵਭੂਤਵਿषਯੇ ਕਿਲ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰੂਪਾ ਤਾਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤਜਨਨੀਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤੋऽਸ੍ਮਿ
ਇੱਕ ਸਮੁੰਦਰ ਦਾ ਪਾਣੀ ਰਸ ਰੂਪ ਹੈ; ਬਿਨਾ ਪਾਤਰ ਦੇ, ਰਸ ਕਦੇ ਟਿਕ ਨਹੀਂ ਸਕਦਾ। ਜੋ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਵਿੱਚ ਵਿਆਪਕ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਮੈਂ ਉਸ ਸਭ ਜੀਵਾਂ ਦੀ ਮਾਂ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈਂਦਾ ਹਾਂ।
ਯੋਗਨਿਦ੍ਰਾਮੀਲਿਤਾਕ੍ਸ਼ਂ ਵਿष੍ਣੁਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾਮ੍ਬੁਜੇ ਸ੍ਥਿਤਃ । ਅਜਸ੍ਤੁष੍ਟਾਵ ਯਾਂ ਦੇਵੀਂ ਤਾਮਹਂ ਸ਼ਰਣਂ ਗਤਃ
ਕਮਲ ਉੱਤੇ ਬੈਠੇ ਵਿਸ਼ਨੂ ਨੂੰ, ਜਿਸ ਦੀਆਂ ਅੱਖਾਂ ਯੋਗ ਨਿਦਰਾ ਵਿੱਚ ਬੰਦ ਸਨ, ਵੇਖ ਕੇ, ਅਜਨਮਾ ਨੇ ਉਸ ਦੇਵੀ ਦੀ ਸਤਿ ਕਰੀ; ਮੈਂ ਉਸ ਦੀ ਸ਼ਰਨ ਲੈ ਲਈ ਹੈ।
ਤਾਂ ਧ੍ਯਾਤ੍ਵਾ ਸਗੁਣਾਂ ਮਾਯਾਂ ਮੁਕ੍ਤਿਦਾਂ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾਂ ਤਥਾ । ਵਕ੍ਸ਼੍ਯੇ ਪੁਰਾਣਮਖਿਲਂ ਸ਼ृਣ੍ਵਨ੍ਤੁ ਮੁਨਯਸ੍ਤ੍ਵਿਹ
ਉਸ ਮਾਇਆ ਨੂੰ, ਜੋ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ ਹੈ ਤੇ ਮੁਕਤੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਜੋ ਨਿਰਗੁਣ ਵੀ ਹੈ, ਧਿਆਨ ਕਰਕੇ, ਮੈਂ ਪੂਰਾ ਪੁਰਾਣਾ ਸੁਣਾਉਣ ਜਾ ਰਿਹਾ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਮੁਨੀਸ਼ਵਰ ਸੁਣਨ।
ਪੁਰਾਣਮੁਤ੍ਤਮਂ ਪੁਣ੍ਯਂ ਸ਼੍ਰੀਮਦ੍ਭਾਗਵਤਾਭਿਧਮ੍ । ਅष੍ਟਾਦਸ਼ ਸਹਸ੍ਰਾਣਿ ਸ਼੍ਲੋਕਾਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤੁ ਸਂਸ੍ਕृਤਾਃ
ਉਹ ਉੱਚਾ, ਪਵਿੱਤਰ ਪੁਰਾਣਾ ਜਿਸ ਨੂੰ 'ਸ਼੍ਰੀਮਦ ਭਾਗਵਤ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਵਿੱਚ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਸੁੰਦਰ ਸ਼ਲੋਕ ਹਨ।
ਸ੍ਕਨ੍ਧਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ ਚੈਵਾਤ੍ਰ ਕृष੍ਣੇਨ ਵਿਹਿਤਾਃ ਸ਼ੁਭਾਃ । ਤ੍ਰਿਸ਼ਤਂ ਪੂਰ੍ਣਮਧ੍ਯਾਯਾ ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਯੁਤਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਇਸ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਸਕੰਧ ਹਨ, ਜੋ ਕ੍ਰਿਸ਼ਨ ਨੇ ਬਣਾਏ; ਪੂਰੇ ਤਿੰਨ ਸੌ ਅਧਿਆਇ ਹਨ, ਜੋ ਅਠਾਰਾਂ ਦਹਾਈਆਂ ਬਣਦੇ ਹਨ।
ਵਿਂਸ਼ਤਿਃ ਪ੍ਰਥਮੇ ਤਤ੍ਰ ਦ੍ਵਿਤੀਯੇ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੈਵ ਤੁ । ਤ੍ਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚੈਵ ਤृਤੀਯੇ ਤੁ ਚਤੁਰ੍ਥੇ ਪਞ੍ਚਵਿਂਸ਼ਤਿਃ
ਪਹਿਲੇ ਵਿੱਚ ਵੀਹ ਅਧਿਆਇ ਹਨ, ਦੂਜੇ ਵਿੱਚ ਬਾਰਾਂ, ਤੀਜੇ ਵਿੱਚ ਤੀਹ, ਅਤੇ ਚੌਥੇ ਵਿੱਚ ਪਚੀ।
ਪਞ੍ਚਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥਾਧ੍ਯਾਯਾਃ ਪਞ੍ਚਮੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ । ਏਕਤ੍ਰਿਂਸ਼ਤ੍ਤਥਾ षष੍ਠੇ ਚਤ੍ਵਾਰਿਂਸ਼ਚ੍ਚ ਸਪ੍ਤਮੇ
ਪੰਜਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪੈਂਤੀ ਅਧਿਆਇ ਹਨ, ਛੇਵੇਂ ਵਿੱਚ ਇਕਤੀ, ਅਤੇ ਸਤਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚਾਲੀ।
ਅष੍ਟਮੇ ਤਤ੍ਤ੍ਵਸਙ੍ਖ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਪਞ੍ਚਾਸ਼ਨ੍ਨਵਮੇ ਤਥਾ । ਤ੍ਰਯੋਦਸ਼ ਤੁ ਸਮ੍ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਦਸ਼ਮੇ ਮੁਨਿਨਾ ਕਿਲ
ਅੱਠਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤੱਤਾਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਹੈ, ਨੌਂਵੇਂ ਵਿੱਚ ਪੰਜਾਹ, ਤੇ ਦਸਵੇਂ ਵਿੱਚ ਤੀਹ ਤੇਰਾ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਇਹ ਸਭ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਦੱਸੇ ਹਨ।
ਤਥਾ ਚੈਕਾਦਸ਼ਸ੍ਕਨ੍ਧੇ ਚਤੁਰ੍ਵਿਂਸ਼ਤਿਰੀਰਿਤਾਃ । ਚਤੁਰ੍ਦਸ਼ੈਵ ਚਾਧ੍ਯਾਯਾ ਦ੍ਵਾਦਸ਼ੇ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਇਕੱਦਾਂਵੇਂ ਸਕੰਧ ਵਿੱਚ ਚੌਵੀ ਗਿਣੇ ਗਏ ਹਨ, ਤੇ ਬਾਰਾਂਵੇਂ ਵਿੱਚ ਚੌਦਾਂ ਅਧਿਆਇ ਹਨ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ।
ਏਵਂ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਾ ਪੁਰਾਣੇऽਸ੍ਮਿਨ੍ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਅष੍ਟਾਦਸ਼ਸਹਸ੍ਰੀਯਾ ਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਚ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾ
ਇਸ ਪੁਰਾਣ ਵਿੱਚ ਮਹਾਨ ਆਤਮਾ ਨੇ ਗਿਣਤੀਆਂ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰ ਦਿੱਤੀਆਂ ਹਨ, ਤੇ ਕੁੱਲ ਅਠਾਰਾਂ ਹਜ਼ਾਰ ਦੀ ਗਿਣਤੀ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਕੀਤੀ ਗਈ ਹੈ।
ਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਸ਼੍ਚ ਵਂਸ਼ੋ ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ । ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਚੈਵ ਪੁਰਾਣਂ ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਸਰਜਨਾ, ਪ੍ਰਤਿਸਰਜਨਾ, ਵੰਸ਼, ਮਨਵਾਂ ਦੇ ਯੁਗ, ਤੇ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ—ਇਹ ਪੁਰਾਣ ਦੇ ਪੰਜ ਲਕਸ਼ਣ ਹਨ।
ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਯਾ ਸਦਾ ਨਿਤ੍ਯਾ ਵ੍ਯਾਪਿਕਾ ਵਿਕृਤਾ ਸ਼ਿਵਾ । ਯੋਗਗਮ੍ਯਾਖਿਲਾਧਾਰਾ ਤੁਰੀਯਾ ਯਾ ਚ ਸਂਸ੍ਥਿਤਾ
ਉਹ ਜੋ ਸਦਾ ਗੁਣ ਰਹਿਤ, ਨਿਤ, ਹਰ ਥਾਂ ਮੌਜੂਦ, ਰੂਪ ਬਦਲਣ ਵਾਲੀ, ਮੰਗਲਮਈ, ਯੋਗ ਦੁਆਰਾ ਪਹੁੰਚੀ ਜਾ ਸਕਦੀ, ਸਭ ਦੀ ਆਧਾਰ, ਤੇ ਚੌਥੇ ਅਵਸਥਾ ਵਿੱਚ ਟਿਕੀ ਹੋਈ ਹੈ—
ਤਸ੍ਯਾਸ੍ਤੁ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੀ ਸ਼ਕ੍ਤੀ ਰਾਜਸੀ ਤਾਮਸੀ ਤਥਾ । ਮਹਾਲਕ੍ਸ਼੍ਮੀਃ ਸਰਸ੍ਵਤੀ ਮਹਾਕਾਲੀਤਿ ਤਾਃ ਸ੍ਤ੍ਰਿਯਃ
ਉਸ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ: ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਤੇ ਤਾਮਸਿਕ। ਇਹ ਤਿੰਨ ਦੇਵੀਆਂ ਹਨ: ਮਹਾਲਕਸ਼ਮੀ, ਸਰਸਵਤੀ ਤੇ ਮਹਾਕਾਲੀ।
ਤਾਸਾਂ ਤਿਸॄਣਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤੀਨਾਂ ਦੇਹਾਙ੍ਗੀਕਾਰਲਕ੍ਸ਼ਣਃ । ਸृष੍ਟ੍ਯਰ੍ਥਂ ਚ ਸਮਾਖ੍ਯਾਤਃ ਸਰ੍ਗਃ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਸ਼ਾਰਦੈਃ
ਇਹ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਦੇ ਸਰੀਰ ਧਾਰਨ ਦੀ ਵਿਸ਼ੇਸ਼ਤਾ, ਸਰਜਨਾ ਲਈ, ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਗਿਆਨੀਆਂ ਨੇ 'ਸਰਜਨਾ' ਵਜੋਂ ਦੱਸਿਆ ਹੈ।
ਹਰਿਦ੍ਰੁਹਿਣਰੁਦ੍ਰਾਣਾਂ ਸਮੁਤ੍ਪਤ੍ਤਿਸ੍ਤਤਃ ਸ੍ਮृਤਾ । ਪਾਲਨੋਤ੍ਪਤ੍ਤਿਨਾਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਪ੍ਰਤਿਸਰ੍ਗਃ ਸ੍ਮृਤੋ ਹਿ ਸਃ
ਇਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਹਰਿ, ਬ੍ਰਹਮਾ ਤੇ ਰੁਦਰ ਦੀ ਉਤਪਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਤੇ ਪਾਲਣ, ਉਤਪਤੀ ਤੇ ਨਾਸ ਲਈ 'ਪ੍ਰਤਿਸਰਜਨਾ' ਸ਼ਬਦ ਵਰਤਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸੋਮਸੂਰ੍ਯੋਦ੍ਭਵਾਨਾਂ ਚ ਰਾਜ੍ਞਾਂ ਵਂਸ਼ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਨਮ੍ । ਹਿਰਣ੍ਯਕਸ਼ਿਪ੍ਵਾਦੀਨਾਂ ਵਂਸ਼ਾਸ੍ਤੇ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤਾਃ
ਚੰਦ੍ਰ ਤੇ ਸੂਰਜ ਤੋਂ ਜਨਮੇ ਰਾਜਿਆਂ ਦੀ ਵੰਸ਼ਾਵਲੀ ਦੱਸੀ ਗਈ ਹੈ, ਤੇ ਹਿਰਣਯਕਸ਼ਿਪੂ ਆਦਿ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਵੀ ਉਲੇਖ ਕੀਤੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਸ੍ਵਾਯਮ੍ਭੁਵਮੁਖਾਨਾਂ ਚ ਮਨੂਨਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ । ਕਾਲਸਙ੍ਖ੍ਯਾ ਤਥਾ ਤੇषਾਂ ਤਤ੍ਤਨ੍ਮਨ੍ਵਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ
ਸਵਾਯੰਭੂ ਆਦਿ ਮਨੂਆਂ ਦੀ ਕਥਾ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਸਮਿਆਂ ਦੀ ਗਿਣਤੀ, ਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਮਨਵਾਂਤਰ ਵੀ ਵਰਣਨ ਕੀਤੇ ਗਏ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਵਂਸ਼ਾਨੁਕਥਨਂ ਵਂਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤਂ ਸ੍ਮृਤਮ੍ । ਪਞ੍ਚਲਕ੍ਸ਼ਣਯੁਕ੍ਤਾਨਿ ਭਵਨ੍ਤਿ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮਾਃ
ਉਹਨਾਂ ਦੀਆਂ ਵੰਸ਼ਾਂ ਦੀ ਕਥਾ 'ਵੰਸ਼ਾਨੁਚਰਿਤ' ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਇਹ, ਹੇ ਰਿਸ਼ੀਆਂ ਦੇ ਸਰਤਾਜ, ਪੰਜ ਲਕਸ਼ਣਾਂ ਵਾਲੀਆਂ ਹਨ।
ਸਪਾਦਲਕ੍ਸ਼ਂ ਚ ਤਥਾ ਭਾਰਤਂ ਮੁਨਿਨਾ ਕृਤਮ੍ । ਇਤਿਹਾਸ ਇਤਿ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਪਞ੍ਚਮਂ ਵੇਦਸਮ੍ਮਤਮ੍
ਭਾਰਤ, ਜੋ ਰਿਸ਼ੀ ਨੇ ਰਚਿਆ, ਇੱਕ ਲੱਖ ਤੇ ਪੌਣ ਲੱਖ ਸ਼ਲੋਕਾਂ ਵਾਲਾ ਹੈ; ਇਸ ਨੂੰ 'ਇਤਿਹਾਸ' ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਪੰਜਵਾਂ ਵੇਦ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਸ਼ੌਨਕ ਉਵਾਚ ਕਾਨਿ ਤਾਨਿ ਪੁਰਾਣਾਨਿ ਬ੍ਰੂਹਿ ਸੂਤ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍ । ਕਤਿਸਙ੍ਖ੍ਯਾਨਿ ਸਰ੍ਵਜ੍ਞ ਸ਼੍ਰੋਤੁਕਾਮਾ ਵਯਂ ਤ੍ਵਿਹ
ਸ਼ੌਨਕ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਹੇ ਸੂਤ, ਉਹ ਪੁਰਾਣ ਕਿਹੜੇ ਹਨ, ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ; ਉਹ ਕਿੰਨੇ ਹਨ? ਅਸੀਂ ਸੁਣਨਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਾਂ, ਹੇ ਸਭ ਕੁਝ ਜਾਣਨ ਵਾਲੇ।
ਕਲਿਕਾਲਵਿਭੀਤਾਃ ਸ੍ਮੋ ਨੈਮਿषਾਰਣ੍ਯਵਾਸਿਨਃ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਾਤ੍ਰ ਸਮਾਦਿष੍ਟਾਸ਼੍ਚਕ੍ਰਂ ਦਤ੍ਤ੍ਵਾ ਮਨੋਮਯਮ੍
ਅਸੀਂ ਨੈਮੀਸ਼ਾਰਣਯ ਦੇ ਵਾਸੀ ਕਲਿਯੁਗ ਤੋਂ ਡਰਦੇ ਹਾਂ; ਇੱਥੇ ਬ੍ਰਹਮਾ ਦੇ ਹੁਕਮ ਨਾਲ ਸਾਨੂੰ ਮਨ ਦੀ ਚੱਕੀ ਦਿੱਤੀ ਗਈ ਸੀ।
ਕਥਿਤਂ ਤੇਨ ਨਃ ਸਰ੍ਵਾਨ੍ਗਚ੍ਛਨ੍ਤ੍ਵੇਤਸ੍ਯ ਪृष੍ਠਤਃ । ਨੇਮਿਃ ਸਂਸ਼ੀਰ੍ਯਤੇ ਯਤ੍ਰ ਸ ਦੇਸ਼ਃ ਪਾਵਨਃ ਸ੍ਮृਤਃ
ਉਸ ਨੇ ਸਾਨੂੰ ਆਖਿਆ ਕਿ ਚੱਕੀ ਦੇ ਨੇਮ ਜਿੱਥੇ ਵੀ ਜਾਵੇ, ਉਥੇ ਪਿੱਛੇ ਜਾਓ; ਜਿੱਥੇ ਨੇਮ ਟੁੱਟ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਥਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਕਲੇਸ੍ਤਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ੋ ਨ ਕਦਾਚਿਤ੍ ਸਮ੍ਭਵਿष੍ਯਤਿ । ਤਾਵਤ੍ਤਿष੍ਠਨ੍ਤੁ ਤਤ੍ਰੈਵ ਯਾਵਤ੍ਸਤ੍ਯਯੁਗਂ ਪੁਨਃ
ਉਥੇ ਕਲਿਯੁਗ ਦਾ ਦਾਖਲਾ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੋਵੇਗਾ; ਅਸੀਂ ਉਥੇ ਹੀ ਰਹੀਏ ਜਦ ਤੱਕ ਸਤਯੁਗ ਮੁੜ ਆਵੇ।