ਨ ਚ ਤੀਰ੍ਥੇ ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤਂ ਸੇਵਿਤਾ ਨ ਚ ਸਾਧਵਃ । ਨ ਦ੍ਵਿਜਾਃ ਪੂਜਿਤਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯੈਸ੍ਤੇਨ ਜਾਤੋऽਸ੍ਮਿ ਦੁष੍ਟਧੀਃ
ਮੈਂ ਤੀਰਥਾਂ 'ਤੇ ਤਪ ਨਹੀਂ ਕੀਤਾ, ਨਾ ਹੀ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਦੀ ਸੇਵਾ ਕੀਤੀ। ਮੈਂ ਬ੍ਰਾਹਮਣਾਂ ਨੂੰ ਦੌਲਤ ਨਾਲ ਸਤਕਾਰ ਨਹੀਂ ਦਿੱਤਾ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਮੇਰੀ ਮੱਤ ਬੁਰੀ ਹੋ ਗਈ।
ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਮੁਨਿਪੁਤ੍ਰਾਸ਼੍ਚ ਵੇਦਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਰ੍ਥਪਾਰਗਾਃ । ਅਹਂ ਸੁਮੂਢਃ ਸਞ੍ਜਾਤੋ ਦੈਵਯੋਗੇਨ ਕੇਨਚਿਤ੍
ਮੁਨੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਜੋ ਵੇਦ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ ਦੇ ਅਰਥ ਨੂੰ ਜਾਣਦੇ ਹਨ, ਉਥੇ ਹਨ। ਪਰ ਮੈਂ ਕਿਸੇ ਕਿਸਮਤ ਕਰਕੇ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੂਰਖ ਹੋ ਗਿਆ ਹਾਂ।
ਨ ਜਾਨਾਮਿ ਤਪਸ੍ਤਪ੍ਤੁਂ ਕਿਂ ਕਰੋਮਿ ਸੁਸਾਧਨਮ੍ । ਮਿਥ੍ਯਾਯਂ ਮੇऽਤ੍ਰ ਸਙ੍ਕਲ੍ਪੋ ਨ ਮੇ ਭਾਗ੍ਯਂ ਸ਼ੁਭਂ ਕਿਲ
ਮੈਂ ਤਪ ਕਰਨਾ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ—ਕਿਹੜਾ ਚੰਗਾ ਕੰਮ ਕਰ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਮੇਰਾ ਇਰਾਦਾ ਇੱਥੇ ਝੂਠਾ ਹੈ; ਮੇਰੇ ਭਾਗ ਵਿੱਚ ਚੰਗੀ ਕਿਸਮਤ ਨਹੀਂ।
ਦੈਵਮੇਵ ਪਰਂ ਮਨ੍ਯੇ ਧਿਕ੍ਪੌਰੁषਮਨਰ੍ਥਕਮ੍ । ਵृਥਾ ਸ਼੍ਰਮਕृਤਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਦੈਵਾਦ੍ਭਵਤਿ ਸਰ੍ਵਥਾ
ਮੈਂ ਕਿਸਮਤ ਨੂੰ ਹੀ ਸਭ ਤੋਂ ਵੱਡਾ ਮੰਨਦਾ ਹਾਂ; ਮਨੁੱਖੀ ਜਤਨ ਤੇ ਸ਼ਰਮ ਹੈ, ਜੋ ਵਿਅਰਥ ਹੈ। ਜਤਨ ਨਾਲ ਕੀਤਾ ਕੰਮ ਵਿਅਰਥ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਸਭ ਕੁਝ ਕਿਸਮਤ ਨਾਲ ਹੀ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਸ਼੍ਚ ਰੁਦ੍ਰਸ਼੍ਚ ਸ਼ਕ੍ਰਾਦ੍ਯਾਃ ਕਿਲ ਦੇਵਤਾਃ । ਕਾਲਸ੍ਯ ਵਸ਼ਗਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਕਾਲੋ ਹਿ ਦੁਰਤਿਕ੍ਰਮਃ
ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦਰ ਤੇ ਇੰਦਰ ਆਦਿ ਦੇਵਤੇ—ਸਭ ਕਾਲ ਦੇ ਅਧੀਨ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਕਾਲ ਨੂੰ ਕੋਈ ਪਾਰ ਨਹੀਂ ਕਰ ਸਕਦਾ।
ਏਵਂਵਿਧਾਨ੍ਵਿਤਰ੍ਕਾਂਸ੍ਤੁ ਕੁਰ੍ਵਾਣੋऽਹਰ੍ਨਿਸ਼ਂ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਮੇ ਤੀਰੇ ਜਾਨ੍ਹਵ੍ਯਾਃ ਪਾਵਨੇ ਸ੍ਥਲੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਦਿਨ-ਰਾਤ ਐਸੇ ਵਿਚਾਰ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਦੋ ਵਾਰੀ ਜਨਮ ਲਿਆ ਉਥੇ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿੱਚ, ਜਾਹਨਵੀ ਦੇ ਪਵਿੱਤਰ ਕੰਢੇ 'ਤੇ ਟਿਕਿਆ ਰਿਹਾ।
ਵਿਰਕ੍ਤਃ ਸ ਤੁ ਸਞ੍ਜਾਤਃ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰਾਸ਼੍ਰਮੇ ਦ੍ਵਿਜਃ । ਕਾਲਾਤਿਵਾਹਨਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਸ਼੍ਚਕਾਰ ਵਿਜਨੇ ਵਨੇ
ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਲਾ, ਜਦੋਂ ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਵਿਰਾਗ ਆ ਗਿਆ, ਉਹ ਆਸ਼ਰਮ ਵਿਚ ਰਹਿ ਗਿਆ। ਉਹ ਵਣ ਵਿੱਚ ਇਕੱਲਾ, ਸ਼ਾਂਤ ਮਨ ਨਾਲ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਏਵਂ ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਯ ਤੁ ਵਨੇ ਵਿਮਲੋਦਕੇ ਵੈ ਵਰ੍षਾਣਿ ਤਤ੍ਰ ਨਵਪਞ੍ਚ ਗਤਾਨਿ ਕਾਮਮ੍ । ਨਾਰਾਧਨਂ ਨ ਚ ਜਪਂ ਨ ਵਿਵੇਦ ਮਨ੍ਤ੍ਰਂ ਕਾਲਾਤਿਵਾਹਨਮਸੌ ਕृਤਵਾਨ੍ ਵਨੇ ਵੈ
ਉਹ ਵਣ ਵਿੱਚ, ਸਾਫ ਪਾਣੀ ਵਾਲੀ ਥਾਂ ਤੇ ਰਹਿ ਰਿਹਾ ਸੀ। ਉਥੇ ਪੰਦਰਾਂ ਸਾਲ ਉਸਦੇ ਮਨ ਚਾਹੀਦੇ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਲੰਘ ਗਏ। ਨਾ ਉਹ ਪੂਜਾ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਜਪ ਕਰਦਾ, ਨਾ ਕਿਸੇ ਮੰਤ੍ਰ ਦੀ ਜਾਣਕਾਰੀ ਸੀ—ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਵਣ ਵਿੱਚ ਸਮਾਂ ਗੁਜ਼ਾਰਦਾ ਰਿਹਾ।
ਜਾਨਾਤਿ ਤਸ੍ਯ ਵਿਤਤਂ ਵ੍ਰਤਮੇਵ ਲੋਕਃ ਸਤ੍ਯਂ ਵਦਤ੍ਯਪਿ ਮੁਨਿਃ ਕਿਲ ਨਾਮਜਾਤਮ੍ । ਜਾਤਂ ਯਸ਼ਸ਼੍ਚ ਸਕਲੇषੁ ਜਨੇषੁ ਕਾਮਂ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤੋऽਯਮਨਿਸ਼ਂ ਨ ਮृषਾਭਿਭਾषੀ
ਲੋਕਾਂ ਨੂੰ ਉਸਦੇ ਵੱਡੇ ਵਰਤ ਦਾ ਹੀ ਪਤਾ ਸੀ। ਉਹ ਮੁਨੀ ਸੱਚੀ ਗੱਲ ਕਰਦਾ, ਸਿਰਫ਼ ਆਪਣਾ ਨਾਮ ਤੇ ਜਾਤੀ ਦੱਸਦਾ। ਉਸਦੀ ਸ਼ੋਹਰਤ ਹਰ ਜਨ ਵਿਚ ਫੈਲ ਗਈ ਸੀ: 'ਇਹ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਕਦੇ ਝੂਠ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦਾ।'
ਤਤ੍ਰੈਕਦਾ ਤੁ ਮृਗਯਾਂ ਰਮਮਾਣ ਏਵ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਨਿषਾਦਨਿਸ਼ਠੋ ਧृਤਚਾਪਬਾਣਃ । ਕ੍ਰੀਡਨ੍ ਵਨੇऽਤਿਵਿਪੁਲੇ ਯਮਤੁਲ੍ਯਦੇਹਃ ਕ੍ਰੂਰਾਕृਤਿਰ੍ਹਨਨਕਰ੍ਮਣਿ ਚਾਤਿਦਕ੍ਸ਼ਃ
ਇੱਕ ਵਾਰੀ, ਜਦੋਂ ਉਹ ਉਥੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦਾ ਆਨੰਦ ਲੈ ਰਿਹਾ ਸੀ, ਇੱਕ ਨਿਸ਼ਾਦ, ਜੋ ਧਨੁ ਤੇ ਤੀਰ ਚਲਾਉਣ ਵਿੱਚ ਨਿਪੁੰਨ ਸੀ, ਜਿਸਦਾ ਰੂਪ ਡਰਾਉਣਾ ਤੇ ਯਮ ਵਰਗਾ ਸੀ, ਤੇ ਮਾਰਨ ਵਿਚ ਬਹੁਤ ਤੇਜ਼ ਸੀ, ਵੱਡੇ ਜੰਗਲ ਵਿਚ ਖੇਡਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਗਿਆ।
ਤੇਨਾਤਿਕृष੍ਟੇਨ ਸ਼ਰੇਣ ਵਿਦ੍ਧਃ ਕੋਲਃ ਕਿਰਾਤੇਨ ਧਨੁਰ੍ਧਰੇਣ । ਪਲਾਯਮਾਨੋ ਭਯਵਿਹ੍ਵਲਸ਼੍ਚ ਮੁਨੇਃ ਸਮੀਪਂ ਵਿਦ੍ਰੁਤੋ ਜਗਾਮ
ਉਸ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਤੇਜ਼ ਤੀਰ ਨਾਲ ਇੱਕ ਸੂਅਰ ਨੂੰ ਵੱਜਿਆ। ਡਰਿਆ ਤੇ ਕੰਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਉਹ ਸੂਅਰ ਭੱਜ ਕੇ ਮੁਨੀ ਦੇ ਕੋਲ ਆ ਗਿਆ।
ਵਿਕਂਪਮਾਨੋ ਰੁਧਿਰਾਰ੍ਦ੍ਰਦੇਹੋ ਯਦਾ ਜਗਾਮਾਸ਼੍ਰਮਮਣ੍ਡਲਂ ਵੈ । ਕਾਲਸ੍ਤਦਾਤੀਵ ਦਯਾਰ੍ਦ੍ਰਭਾਵਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਮੁਨਿਸ੍ਤਤ੍ਰ ਸਮੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦੀਨਮ੍
ਕੰਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜਾ ਸਰੀਰ, ਜਦੋਂ ਸੂਅਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆ ਗਿਆ, ਮੁਨੀ ਨੇ ਉਸ ਦੀ ਦਇਆਵਾਨ ਹਾਲਤ ਦੇਖ ਕੇ, ਉਸਦੇ ਮਨ ਵਿਚ ਗਹਿਰੀ ਦਇਆ ਉਤਪੰਨ ਹੋ ਗਈ।
ਅਗ੍ਰੇ ਵ੍ਰਜਨ੍ਤਂ ਰੁਧਿਰਾਰ੍ਦ੍ਰਦੇਹਂ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮੁਨਿਃ ਸੂਕਰਮਾਸ਼ੁ ਵਿਦ੍ਧਮ੍ । ਦਯਾਭਿਵੇਸ਼ਾਦਤਿਕਮ੍ਪਮਾਨਃ ਸਾਰਸ੍ਵਤਂ ਬੀਜਮਥੋਚ੍ਚਚਾਰ
ਸੂਅਰ ਨੂੰ, ਲਹੂ ਨਾਲ ਭਿੱਜੇ ਸਰੀਰ ਨੂੰ, ਆਪਣੇ ਸਾਹਮਣੇ ਆਉਂਦੇ ਦੇਖ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰਿਆ ਤੇ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਕੰਪਦਾ ਹੋਇਆ, ਅਚਾਨਕ ਸਰਸਵਤੀ ਦਾ ਬੀਜ ਉਚਾਰਣ ਕਰ ਬੈਠਾ।
ਅਜ੍ਞਾਤਪੂਰ੍ਵਂ ਚ ਤਥਾਸ਼੍ਰੁਤਞ੍ਚ ਦੈਵਾਨ੍ਮੁਖੇ ਵੈ ਸਮੁਪਾਗਤਞ੍ਚ । ਨ ਜ੍ਞਾਤਵਾਨ੍ਬੀਜਮਸੌ ਵਿਮੂਢੋ ਮਮਜ੍ਜ ਸ਼ੋਕੇ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ
ਉਹ ਬੀਜ, ਜੋ ਪਹਿਲਾਂ ਕਦੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ ਸੀ, ਰੱਬੀ ਇੱਛਾ ਨਾਲ ਉਸਦੇ ਮੂੰਹ ਵਿਚ ਆ ਗਿਆ। ਮੁਨੀ, ਹੈਰਾਨ-ਪਰੈਸ਼ਾਨ, ਉਸਨੂੰ ਪਛਾਣ ਨਾ ਸਕਿਆ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ।
ਕੋਲਃ ਪ੍ਰਵਿਸ਼੍ਯਾਸ਼੍ਰਮਮਣ੍ਡਲਂ ਤਦ੍ ਗਤੋ ਨਿਕੁਞ੍ਜੇ ਪ੍ਰਵਿਲੀਯ ਗੂਢਮ੍ । ਅਪ੍ਰਾਪ੍ਤਮਾਰ੍ਗੋ ਦृਢਨਿਰ੍ਵਿਣ੍ਣਚੇਤਾਃ ਪ੍ਰਵੇਪਮਾਨਃ ਸ਼ਰਪੀਡਿਤਤ੍ਵਾਤ੍
ਸੂਅਰ ਆਸ਼ਰਮ ਦੇ ਆਲੇ-ਦੁਆਲੇ ਆ ਕੇ, ਝਾੜੀਆਂ ਵਿਚ ਲੁਕ ਗਿਆ। ਉਸਦਾ ਰਸਤਾ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਪਤਾ ਨਾ ਚਲਿਆ, ਉਸਦਾ ਮਨ ਬਹੁਤ ਉਦਾਸ ਸੀ, ਤੇ ਤੀਰ ਦੀ ਪੀੜ੍ਹਾ ਨਾਲ ਕੰਪ ਰਿਹਾ ਸੀ।
ਤਤਃ ਕ੍ਸ਼ਣਾਦਾਕਰਣਾਨ੍ਤਕृष੍ਟਂ ਚਾਪਂ ਦਧਾਨੋऽਤਿਕਰਾਲਦੇਹਃ । ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਸ੍ਤਦਨ੍ਤੇ ਸ ਚ ਮृਗ੍ਯਮਾਣੋ ਨਿषਾਦਰਾਜਃ ਕਿਲ ਕਾਲ ਏਵ
ਫਿਰ, ਥੋੜੀ ਦੇਰ ਵਿਚ, ਨਿਸ਼ਾਦ ਰਾਜਾ, ਜਿਸਦਾ ਸਰੀਰ ਬਹੁਤ ਡਰਾਉਣਾ ਸੀ, ਖਿੱਚਿਆ ਹੋਇਆ ਧਨੁ ਲੈ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਦੀ ਖੋਜ ਕਰਦਾ ਹੋਇਆ ਆ ਗਿਆ।
ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਮੁਨਿਂ ਤਤ੍ਰ ਕੁਸ਼ਾਸਨੇ ਸ੍ਥਿਤਂ ਨਾਮ੍ਨਾ ਤੁ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਮਦ੍ਵਿਤੀਯਮ੍ । ਵ੍ਯਾਧਃ ਪ੍ਰਣਮ੍ਯ ਪ੍ਰਮੁਖੇ ਸ੍ਥਿਤੋऽਸੌ ਪਪ੍ਰਚ੍ਛ ਕੋਲਃ ਕ੍ਵ ਗਤੋ ਦ੍ਵਿਜੇਸ਼
ਉਥੇ ਕੁਸ਼ ਦੀ ਚੌਕੀ ਤੇ ਬੈਠੇ ਮੁਨੀ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੇ ਆ ਕੇ ਨਮਸਕਾਰ ਕੀਤਾ, ਸਾਹਮਣੇ ਖੜਾ ਹੋ ਕੇ ਪੁੱਛਿਆ, 'ਦੋਵਾਂ ਵਾਰਾਂ ਵਾਲਿਆਂ ਦੇ ਸਿਰਤਾਜ, ਸੂਅਰ ਕਿਥੇ ਗਿਆ?'
ਜਾਨਾਮਿ ਤੇऽਹਂ ਸੁਵ੍ਰਤਂ ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਂ ਤੇਨਾਦ੍ਯ ਪृਚ੍ਛੇ ਮਮ ਬਾਣਵਿਦ੍ਧਃ । ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਦਿਤਂ ਮੇ ਸਕਲਂ ਕੁਟੁਮ੍ਬਂ ਵਿਭਰ੍ਤੁਕਾਮਃ ਕਿਲ ਆਗਤੋऽਸ੍ਮਿ
ਮੈਂ ਤੇਰਾ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਵਰਤ ਜਾਣਦਾ ਹਾਂ, ਇਸ ਲਈ ਅੱਜ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਮੇਰਾ ਪਰਿਵਾਰ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ ਹੈ, ਉਸਨੂੰ ਪਾਲਣ ਲਈ, ਮੈਂ ਆਪਣੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੱਜੇ ਸ਼ਿਕਾਰ ਲਈ ਇੱਥੇ ਆਇਆ ਹਾਂ।
ਵृਤ੍ਤਿਰ੍ਮਮੈषਾ ਵਿਹਿਤਾ ਵਿਧਾਤ੍ਰਾ ਨਾਨ੍ਯਾऽਸ੍ਤਿ ਵਿਪ੍ਰੇਨ੍ਦ੍ਰ ऋਤਂ ਬ੍ਰਵੀਮਿ । ਭਰ੍ਤਵ੍ਯਮੇਵੇਹ ਕੁਟੁਮ੍ਬਮਞ੍ਜਸਾ ਕੇਨਾਪ੍ਯੁਪਾਯੇਨ ਸ਼ੁਭਾਸ਼ੁਭੇਨ
ਇਹ ਮੇਰੀ ਰੋਜ਼ੀ-ਰੋਟੀ ਰੱਬ ਨੇ ਬਣਾਈ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ, ਵੱਡੇ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਮੈਂ ਸੱਚ ਬੋਲ ਰਿਹਾ ਹਾਂ। ਇੱਥੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਕਿਸੇ ਵੀ ਤਰੀਕੇ, ਚੰਗੇ ਜਾਂ ਮਾੜੇ ਨਾਲ, ਪਾਲਣਾ ਹੀ ਪੈਣਾ ਹੈ।
ਸਤ੍ਯਂ ਬ੍ਰਵੀਤ੍ਵਦ੍ਯ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤੋऽਸਿ ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਤੁਰੋ ਵਰ੍ਤਤੇ ਪੋष੍ਯਵਰ੍ਗਃ । ਕ੍ਵਾਸੋ ਗਤਃ ਸੂਕਰੋ ਬਾਣਵਿਦ੍ਧਃ ਪृਚ੍ਛਾਮ੍ਯਹਂ ਵਾਡਵ ਬ੍ਰੂਹਿ ਤੂਰ੍ਣਮ੍
ਅੱਜ ਸੱਚ ਬੋਲ, ਕਿਉਂਕਿ ਤੂੰ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਹੈਂ। ਮੇਰੇ ਪਾਲਣ ਵਾਲੇ ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਤੜਫ ਰਹੇ ਹਨ। ਉਹ ਸੂਅਰ, ਜੋ ਮੇਰੇ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ, ਕਿਥੇ ਗਿਆ? ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਪੁੱਛਦਾ ਹਾਂ, ਮੁਨੀ, ਜਲਦੀ ਦੱਸ।
ਤੇਨੇਤਿ ਪृष੍ਟਃ ਸ ਮੁਨਿਰ੍ਮਹਾਤ੍ਮਾ ਵਿਤਰ੍ਕਮਗ੍ਨਃ ਪ੍ਰਬਭੂਵ ਕਾਮਮ੍ । ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤਂ ਮੇऽਦ੍ਯ ਭਵੇਨ੍ਨ ਭਗ੍ਨਂ ਨ ਦृष੍ਟ ਇਤ੍ਯੁਚ੍ਚਰਿਤੇਨ ਕਿਂ ਵੈ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ ਤੇ, ਵੱਡਾ ਮੁਨੀ ਸੋਚ ਵਿਚ ਡੁੱਬ ਗਿਆ: 'ਅੱਜ ਮੇਰਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨਾ ਟੁੱਟੇ, ਪਰ ਜੇ ਮੈਂ ਕਹਿ ਦਿਆਂ ਕਿ ਨਹੀਂ ਦੇਖਿਆ, ਤਾਂ ਐਸਾ ਕਹਿਣ ਦਾ ਕੀ ਫਾਇਦਾ?'
ਗਤੋऽਤ੍ਰ ਕੋਲਃ ਸ਼ਰਵਿਦ੍ਧਦੇਹਃ ਕਥਂ ਬ੍ਰਵੀਮ੍ਯਦ੍ਯ ਮृषਾऽਮृषਾ ਵਾ । ਕ੍ਸ਼ੁਧਾਰ੍ਦਿਤੋऽਯਂ ਪਰਿਪृਚ੍ਛਤੀਵ ਦृष੍ਟ੍ਵਾ ਹਨਿष੍ਯਤ੍ਯਪਿ ਸੂਕਰਂ ਵੈ
'ਇਹ ਸੂਅਰ, ਜੋ ਤੀਰ ਨਾਲ ਵੱਜਿਆ, ਇੱਥੇ ਆ ਗਿਆ—ਅੱਜ ਮੈਂ ਝੂਠ ਜਾਂ ਸੱਚ ਕਿਵੇਂ ਬੋਲ ਸਕਦਾ ਹਾਂ? ਇਹ ਮਨੁੱਖ, ਭੁੱਖ ਨਾਲ ਪੀੜਤ, ਪੁੱਛ ਰਿਹਾ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਸੂਅਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਲਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਸਨੂੰ ਜਰੂਰ ਮਾਰ ਦੇਵੇਗਾ।'
ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਸਤ੍ਯਂ ਖਲੁ ਯਤ੍ਰ ਹਿਂਸਾ ਦਯਾਨ੍ਵਿਤਂ ਚਾਨृਤਮੇਵ ਸਤ੍ਯਮ੍ । ਹਿਤਂ ਨਰਾਣਾਂ ਭਵਤੀਹ ਯੇਨ ਤਦੇਵ ਸਤ੍ਯਂ ਨ ਤਥਾऽਨ੍ਯਥੈਵ
'ਜਿੱਥੇ ਹਿੰਸਾ ਹੋਵੇ, ਉਥੇ ਸੱਚ ਵੀ ਸੱਚ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ; ਤੇ ਜੋ ਦਇਆ ਵਾਲਾ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਝੂਠ ਹੋ ਕੇ ਵੀ ਸੱਚ ਹੈ। ਜੋ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਭਲਾ ਕਰੇ, ਉਹ ਇੱਥੇ ਸੱਚ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ।'
ਹਿਤਂ ਕਥਂ ਸ੍ਯਾਦੁਭਯੋਰ੍ਵਿਰੁਦ੍ਧਯੋ- ਸ੍ਤਦੁਤ੍ਤਰਂ ਕਿਂ ਨ ਯਥਾ ਮृषਾ ਵਚਃ । ਵਿਚਾਰਯਨ੍ਵਾਡਵ ਧਰ੍ਮਸਙ੍ਕਟੇ ਨ ਪ੍ਰਾਪ ਵਕ੍ਤੁਂ ਵਚਨਂ ਯਥੋਚਿਤਮ੍
'ਦੋਵਾਂ ਪਾਸਿਆਂ ਦਾ ਭਲਾ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਜਦ ਉਹ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ? ਹੋਰ ਕੀ ਜਵਾਬ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਸਿਵਾਏ ਝੂਠ ਦੇ? ਧਰਮ ਦੀ ਉਲਝਣ ਵਿਚ ਫਸ ਕੇ, ਮੁਨੀ ਸੋਚਦਾ ਰਹਿਆ ਤੇ ਢੁਕਵਾਂ ਜਵਾਬ ਨਾ ਦੇ ਸਕਿਆ।'
ਬਾਣਾਹਤਂ ਵੀਕ੍ਸ਼੍ਯ ਦਯਾਨ੍ਵਿਤਞ੍ਚ ਕੋਲਂ ਤਦਨ੍ਤੇ ਸਮੁਦਾਹृਤਂ ਵਚਃ । ਤੇਨ ਪ੍ਰਸਨ੍ਨਾ ਨਿਜਬੀਜਤਃ ਸ਼ਿਵਾ ਵਿਦ੍ਯਾਂ ਦੁਰਾਪਾਂ ਪ੍ਰਦਦੌ ਚ ਤਸ੍ਮੈ
ਤੀਰਾਂ ਨਾਲ ਜਖਮੀ ਹੋਏ ਸੂਰ ਨੂੰ ਦੇਖ ਕੇ, ਮਾਤਾ ਨੇ ਦਇਆ ਨਾਲ ਭਰ ਕੇ ਉਸ ਵੇਲੇ ਇਹ ਬੋਲ ਕਹੇ। ਉਹ ਉਸ 'ਤੇ ਪ੍ਰਸੰਨ ਹੋਈ, ਤੇ ਆਪਣੇ ਹੀ ਬੀਜ ਤੋਂ ਉਪਜੀ ਹੋਈ, ਉਹ ਵੱਡੀ ਤੇ ਦੁਲਭ ਗਿਆਨ ਉਸ ਨੂੰ ਦਿੱਤੀ।
ਬੀਜੋਚ੍ਚਾਰਣਤੋ ਦੇਵ੍ਯਾ ਵਿਦ੍ਯਾ ਪ੍ਰਸ੍ਫੁਰਿਤਾਖਿਲਾ । ਵਾਲ੍ਮੀਕੇਸ਼੍ਚ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ ਹ੍ਯਭਵਤ੍ਕਵਿਃ
ਮਾਤਾ ਦੇ ਬੀਜ-ਮੰਤ੍ਰ ਉਚਾਰਣ ਨਾਲ ਸਾਰੀ ਗਿਆਨ ਪ੍ਰਗਟ ਹੋ ਗਈ; ਤੇ ਜਿਵੇਂ ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਲਮੀਕਿ ਹੋਇਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੀ ਫਿਰ ਕਵੀ ਬਣ ਗਿਆ।
ਤਮੁਵਾਚ ਦ੍ਵਿਜੋ ਵ੍ਯਾਧਂ ਸਮ੍ਮੁਖਸ੍ਥਂ ਧਨੁਰ੍ਧਰਮ੍ । ਸਤ੍ਯਕਾਮਸ੍ਤੁ ਧਰ੍ਮਾਤ੍ਮਾ ਸ਼੍ਲੋਕਮੇਕਂ ਦਯਾਪਰਃ
ਫਿਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ ਨੇ, ਸਾਹਮਣੇ ਖੜੇ ਧਨੁਧਾਰੀ ਸ਼ਿਕਾਰੀ ਨੂੰ ਸੰਬੋਧਨ ਕਰਕੇ, ਸਤਿਕਾਮ ਜੋ ਧਰਮਵਾਨ ਤੇ ਦਇਆਵਾਨ ਸੀ, ਇੱਕ ਸ਼ਲੋਕ ਉਚਾਰਿਆ।
ਯਾ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਨ ਸਾ ਬ੍ਰੂਤੇ ਯਾ ਬ੍ਰੂਤੇ ਸਾ ਨ ਪਸ਼੍ਯਤਿ । ਅਹੋ ਵ੍ਯਾਧ ਸ੍ਵਕਾਰ੍ਯਾਰ੍ਥਿਨ੍ ਕਿਂ ਪृਚ੍ਛਸਿ ਪੁਨਃ ਪੁਨਃ
ਜੋ ਵੇਖਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਬੋਲਦੀ; ਜੋ ਬੋਲਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਨਹੀਂ ਵੇਖਦੀ। ਅਰੇ ਸ਼ਿਕਾਰੀ, ਆਪਣੀ ਮੁਰਾਦ ਲਈ, ਤੂੰ ਮੁੜ ਮੁੜ ਕਿਉਂ ਪੁੱਛਦਾ ਹੈਂ?
ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਸ੍ਤੁ ਤਦਾ ਤੇਨ ਗਤੋऽਸੌ ਪਸ਼ੁਹਾ ਪੁਨਃ । ਨਿਰਾਸ਼ਃ ਸੂਕਰੇ ਤਸ੍ਮਿਨ੍ਪਰਾਵृਤ੍ਤੋ ਨਿਜਾਲਯੇ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਉਸ ਦੀ ਗੱਲ ਸੁਣ ਕੇ, ਪਸ਼ੂ ਮਾਰਣ ਵਾਲਾ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਕੇ, ਸੂਰ ਤੋਂ ਹਟ ਕੇ, ਆਪਣੇ ਘਰ ਵਾਪਸ ਚਲਾ ਗਿਆ।
ਬ੍ਰਾਹ੍ਮਣਸ੍ਤੁ ਕਵਿਰ੍ਜਾਤਃ ਪ੍ਰਾਚੇਤਸ ਇਵਾਪਰਃ । ਪ੍ਰਸਿਦ੍ਧਃ ਸਰ੍ਵਲੋਕੇषੁ ਨਾਮ੍ਨਾ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤੋ ਦ੍ਵਿਜਃ
ਪਰ ਬ੍ਰਾਹਮਣ, ਪ੍ਰਚੇਤਸ ਦੇ ਪੁੱਤਰ ਵਾਂਗ, ਕਵੀ ਬਣ ਗਿਆ। ਉਹ ਸਤ੍ਯਵ੍ਰਤ ਨਾਮ ਨਾਲ, ਦੁਨੀਆਂ ਭਰ ਵਿੱਚ ਪ੍ਰਸਿੱਧ ਹੋ ਗਿਆ।