ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਸ੍ਤਥਾ ਸੈਵ ਬਨ੍ਧੁਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰੀਤਿਦਾ । ਦੁਃਖਂ ਮੋਹਂ ਸਪਤ੍ਨੀषੁ ਜਨਯਤ੍ਯਪਿ ਸੈਵ ਹਿ
ਉਹੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤੇਨੈਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਤ੍ਵਮਾਪਾਦਿਤੇਨ ਚ । ਰਜਸਸ੍ਤਮਸਸ਼੍ਚੈਵ ਜਨਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਰਨ੍ਯਥਾ
ਇਸੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਇਸੇ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਜ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਚਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਰਜਸਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕृਤੇਨੈਵ ਤਮਸਾ ਚ ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਾਯੋਗਾਦਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਵੈ
ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਔਰਤ ਰੂਪ ਲੈਣ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੁਭਾਵ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੇषੁ ਨ ਵੈ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਯੋਗਾਨ੍ਨਾਰਦ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਾਰਦ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਕੇਵਲ ਉਲਟ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਫਰਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਰੂਪਵਤੀ ਨਾਰੀ ਯੌਵਨੇਨ ਵਿਭੂषਿਤਾ । ਲਜ੍ਜਾਮਾਧੁਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾ ਚ ਤਥਾ ਵਿਨਯਸਂਯੁਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਲਜਜਤ ਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ—
ਕਾਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਜ੍ਞਾ ਚ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇऽਪਿ ਸਮ੍ਮਤਾ । ਭਰ੍ਤੁਃਪ੍ਰੀਤਿਕਰੀ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਪਤ੍ਨੀਨਾਂ ਚ ਦੁਃਖਦਾ
—ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਵੇ—
ਮੋਹਦੁਃਖਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨੈਃ । ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਮਨ੍ਯਭਾਵਂ ਵਿਭਾਤਿ ਵੈ
ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਭੁਲਾਵੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ ਸਤੋਗੁਣੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਸਤੋਗੁਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚੋਰੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਾਨਾਂ ਹਿ ਸਾਧੂਨਾਂ ਸੁਖਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਦੁਃਖਾ ਮੂਢਾ ਚ ਦਸ੍ਯੂਨਾਂ ਸੈਵ ਸੇਨਾ ਤਥਾਗੁਣਾ
ਚੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਫੌਜ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਾੜਿਆਂ ਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਵਿਪਰੀਤਪ੍ਰਤੀਤਿਂ ਵੈ ਵਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਯਥਾ ਚ ਦੁਰ੍ਦਿਨਂ ਜਾਤਂ ਮਹਾਮੇਘਘਨਾਵृਤਮ੍
ਉਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਲਟ ਸਮਝ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਦ ਵੱਡੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾੜਾ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸ੍ਤਨਿਤਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਤਿਮਿਰੇਣਾਵਗੁਣ੍ਠਿਤਮ੍ । ਸਿਂਚਦ੍ਭੂਮਿਂ ਪ੍ਰਵਰ੍षਦ੍ਵੈ ਤਮੋਰੂਪਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਇਸਨੂੰ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਦੇਤਤ੍ਕਰ੍षਕਾਣਾਂ ਵੈ ਤਦੇਵਾਤੀਵ ਦੁਰ੍ਦਿਨਮ੍ । ਬੀਜੋਪਸ੍ਕਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸੁਖਦਂ ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯੁਤ
ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੀਜ ਤੇ ਸੰਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਗृਹਾਣਾਂ ਚ ਦੁਰ੍ਭਗਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਤृਣਕਾष੍ਠਗृਹੀਤਾਨਾਂ ਦੁਃਖਦਂ ਗृਹਮੇਧਿਨਾਮ੍
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਮਾੜੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਘਾਸ-ਲੱਕੜ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋषਿਤਭਰ੍ਤृਕਾਣਾਂ ਵੈ ਮੋਹਦਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਪਿ । ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਾ ਗੁਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਪਰੀਤਾ ਵਿਭਾਨ੍ਤਿ ਵੈ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਗੁਣ ਜਦ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਲਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਪੁਤ੍ਰ ਬ੍ਰਵੀਮ੍ਯਹਮ੍ । ਲਘੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਵਿਸ਼ਦਂ ਸਦਾ
ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸਤੋਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾਙ੍ਗਾਨਿ ਲਘੂਨ੍ਯੇਵ ਨੇਤ੍ਰਾਦੀਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਚ ਤਥਾ ਚੇਤੋ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਿषਯਾਨ੍ਨ ਤਾਨ੍
ਜਦ ਅੰਗ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਲਕੇ ਹੋਣ, ਮਨ ਵੀ ਸੁੱਚਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲ ਨਾ ਵਧੇ, ਤਾਂ—
ਤਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵੈ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਞ੍ਚ ਸਮੁਤ੍ਕਟਮ੍ । ਜृਮ੍ਭਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਚ ਚਲਞ੍ਚੈਵ ਰਜਃ ਪੁਨਃ
—ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਤੋਗੁਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੰਭਾਈ, ਜਕੜ, ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।
ਯਦਾ ਤਦੁਤ੍ਕਟਂ ਜਾਤਂ ਦੇਹੇ ਯਸ੍ਯ ਚ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਕਲਿਂ ਮृਗਯਤੇ ਕਰ੍ਤੁਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਤਰਂ ਤਥਾ
ਜਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਝਗੜਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਲਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿਵਾਦੇ ਚੋਦ੍ਯਤਸ੍ਤਥਾ । ਗੁਰੁਮਾਵਰਣਂ ਕਾਮਂ ਤਮੋ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਯਦਾ
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਰੋਕ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਮੋ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਾਙ੍ਗਾਨਿ ਗੁਰੂਣ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਵृਤਾਨਿ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਨੈਵਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ਯੇਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਨੀਹ ਨਾਰਦ । ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਵਿਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਿਤਾਮਹ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ
ਏ ਨਾਰਦ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਪਿਤਾਮਹ ਜੀ, ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਕਥਮੇਕਤ੍ਰ ਸਂਸ੍ਥਾਨੇ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਸ਼ਾਸ਼੍ਵਤਮ੍ । ਪਰਸ੍ਪਰਂ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਹਿ ਵਿਭਿਨ੍ਨਾਃ ਸ਼ਤ੍ਰਵਃ ਕਿਲ
ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਲਗਾਤਾਰ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ? ਜਦ ਕਿ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਵੈਰੀ ਹਨ, ਫਿਰ ਵੀ ਇਕੱਠੇ ਮਿਲ ਕੇ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਏਕਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਕਥਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤੀਤਿ ਵਦਸ੍ਵ ਮੇ । ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਪੁਤ੍ਰ ਪ੍ਰਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਗੁਣਾਸ੍ਤੇ ਦੀਪਵृਤ੍ਤਯਃ
ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਕਿਵੇਂ ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ। ਬ੍ਰਹਮਾ ਜੀ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਪੁੱਤਰ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ—ਇਹ ਗੁਣ ਦੀਵੇ ਦੇ ਤੱਤਾਂ ਵਾਂਗ ਹਨ।
ਪ੍ਰਦੀਪਸ਼੍ਚ ਯਥਾ ਕਾਰ੍ਯਂ ਪ੍ਰਕਰੋਤ੍ਯਰ੍ਥਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਵਰ੍ਤਿਸ੍ਤੈਲਂ ਯਥਾਰ੍ਚਿਸ਼੍ਚ ਵਿਰੁਦ੍ਧਾਸ਼੍ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਦੀਵਾ ਆਪਣਾ ਕੰਮ ਰੌਸ਼ਨੀ ਦੇਣ ਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਉਸ ਦੀ ਵੱਟ, ਤੇਲ ਤੇ ਅੱਗ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵੱਖਰੇ ਤੇ ਵੈਰੀ ਹਨ।
ਵਿਰੁਦ੍ਧਂ ਹਿ ਤਥਾ ਤੈਲਮਗ੍ਨਿਨਾ ਸਹ ਸਙ੍ਗਤਮ੍ । ਤੈਲਂ ਵਰ੍ਤਿਵਿਰੋਧ੍ਯੇਵ ਪਾਵਕੋऽਪਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਇਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਤੇਲ ਅੱਗ ਨਾਲ ਵੈਰ ਰੱਖਦਾ ਹੋਇਆ ਵੀ, ਜਦ ਮਿਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਟ ਵੀ ਤੇਲ ਤੇ ਅੱਗ ਨਾਲ ਵੱਖਰੀ ਹੋ ਕੇ, ਇਹ ਸਭ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਵਿਰੋਧੀ ਹਨ।
ਏਕਤ੍ਰਸ੍ਥਾਃ ਪਦਾਰ੍ਥਾਨਾਂ ਪ੍ਰਕੁਰ੍ਵਨ੍ਤਿ ਪ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍ । ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਏਵਂ ਪ੍ਰਕृਤਿਜਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾ ਗੁਣਾਃ ਸਤ੍ਯਵਤੀਸੁਤ
ਇੱਕੋ ਥਾਂ ਉੱਤੇ ਹੋ ਕੇ ਇਹ ਤੱਤ ਚੀਜ਼ਾਂ ਨੂੰ ਵਿਖਾਉਂਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਸਤ੍ਯਵਤੀ ਦੇ ਪੁੱਤਰ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੋਂ ਉਪਜੇ ਗੁਣ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।
ਵਿਸ਼੍ਵਸ੍ਯ ਕਾਰਣਂ ਤੇ ਵੈ ਮਯਾ ਪੂਰ੍ਵਂ ਯਥਾ ਸ਼੍ਰੁਤਮ੍ । ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਨਾਰਦੇਨਾਥ ਮਮ ਸਰ੍ਵਂ ਸਵਿਸ੍ਤਰਮ੍
ਇਹ ਸੱਚਮੁੱਚ ਸਾਰੇ ਸੰਸਾਰ ਦਾ ਕਾਰਨ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮੈਂ ਪਹਿਲਾਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ। ਵਿਆਸ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਾਰਦ ਨੇ ਮੈਨੂੰ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਸਰ੍ਵਂ ਕਾਰ੍ਯਂ ਚੈਵ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ । ਆਰਾਧ੍ਯਾ ਪਰਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਯਯਾ ਸਰ੍ਵਮਿਦਂ ਤਤਮ੍
ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਸਾਰੇ ਲੱਛਣ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮ, ਤੇ ਉਹ ਪਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਜਿਸ ਨਾਲ ਇਹ ਸਭ ਕੁਝ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਦੱਸ ਦਿੱਤਾ ਗਿਆ।
ਸਗੁਣਾ ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਚੈਵ ਕਾਰ੍ਯਭੇਦੇ ਸਦੈਵ ਹਿ । ਅਕਰ੍ਤਾ ਪੁਰੁषਃ ਪੂਰ੍ਣੋ ਨਿਰੀਹਃ ਪਰਮੋऽਵ੍ਯਯਃ
ਉਹ ਸਦਾ ਹੀ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੀ ਵੀ ਹੈ ਤੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਵੀ, ਕੰਮਾਂ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ। ਪਰ ਪੁਰਖ ਕਰਤਾ ਨਹੀਂ, ਪੂਰਾ, ਨਿਰਲੇਪ, ਸਭ ਤੋਂ ਉੱਚਾ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹੈ।
ਕਰੋਤ੍ਯੇषਾ ਮਹਾਮਾਯਾ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸਦਸਦਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਵਿष੍ਣੁਸ੍ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰਃਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚਨ੍ਦ੍ਰਃ ਸ਼ਚੀਪਤਿਃ
ਇਹ ਵੱਡੀ ਮਾਇਆ ਹੀ ਸਾਰੇ ਜਗਤ ਨੂੰ, ਜੋ ਸਤ ਤੇ ਅਸਤ ਰੂਪ ਹੈ, ਰਚਦੀ ਹੈ। ਬ੍ਰਹਮਾ, ਵਿਸ਼ਨੁ, ਰੁਦ੍ਰ, ਸੂਰਜ, ਚੰਦ੍ਰਮਾ ਤੇ ਸ਼ਚੀਪਤੀ ਵੀ।
ਅਸ਼੍ਵਿਨੌ ਵਸਵਸ੍ਤ੍ਵष੍ਟਾ ਕੁਬੇਰੋ ਯਾਦਸਾਂ ਪਤਿਃ । ਵਹ੍ਨਿਰ੍ਵਾਯੁਸ੍ਤਥਾ ਪੂषਾ ਸੇਨਾਨੀਸ਼੍ਚ ਵਿਨਾਯਕਃ
ਅਸ਼ਵਿਨੀਕੁਮਾਰ, ਵਸੂ, ਤਵਸ਼ਟਰ, ਕੁਬੇਰ, ਜਲ ਦੇ ਰਾਜਾ, ਅੱਗ, ਵਾਯੂ, ਪੂਸ਼ਾ, ਸੈਨਾ ਦੇ ਮੁਖੀ ਤੇ ਵਿਨਾਇਕ।