ਬੁਦ੍ਧਿਸ੍ਥਾਸ੍ਤੇ ਗੁਣਾਃ ਕਾਮਾਨ੍ਬੋਧਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਦੇਵਦਤ੍ਤਵਿष੍ਣੁਮਿਤ੍ਰਯਜ੍ਞਦਤ੍ਤਾਦਯੋ ਯਥਾ
ਇਹ ਗੁਣ ਬੁੱਧੀ ਵਿੱਚ ਟਿਕੇ ਹੋਏ, ਇੱਛਾਵਾਂ ਨੂੰ ਜਗਾਉਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਅਸਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਦੇਵਦੱਤ, ਵਿਸ਼ਨੁਮਿਤ੍ਰ, ਯਜਨਦੱਤ ਆਦਿ।
ਯਥਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਪੁਰੁषਸ਼੍ਚੈਵ ਮਿਥੁਨੌ ਚ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਤਥਾ ਗੁਣਾਃ ਸਮਾਯਾਨ੍ਤਿ ਯੁਗ੍ਮਭਾਵਂ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍
ਜਿਵੇਂ ਔਰਤ ਤੇ ਮਰਦ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣਦੇ ਹਨ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਗੁਣ ਵੀ ਮਿਲ ਕੇ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨਾਲ ਜੋੜੀ ਬਣ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਰਜਸੋ ਮਿਥੁਨੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਯ ਮਿਥੁਨੇ ਰਜਃ । ਉਭੇ ਤੇ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸੀ ਤਮਸੋ ਮਿਥੁਨੇ ਵਿਦੁਃ
ਰਜਸ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਸਤਵ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ ਰਜਸ ਹੁੰਦਾ ਹੈ; ਤੇ ਤਮਸ ਦੀ ਜੋੜੀ ਵਿੱਚ ਸਤਵ ਤੇ ਰਜਸ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲਦੇ ਹਨ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਇਤ੍ਯੇਤਤ੍ਕਥਿਤਂ ਪਿਤ੍ਰਾ ਗੁਣਰੂਪਮਨੁਤ੍ਤਮਮ੍ । ਸ਼੍ਰੁਤ੍ਵਾਪ੍ਯੇਤਤ੍ਸ ਏਵਾਹਂ ਤਤੋऽਪृਚ੍ਛਂ ਪਿਤਾਮਹਮ੍
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਮੇਰੇ ਪਿਤਾ ਨੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਉੱਤਮ ਸਭਾ ਦੱਸ ਦਿੱਤੀ; ਇਹ ਸੁਣ ਕੇ ਵੀ ਮੈਂ ਫਿਰ ਪਿਤਾਮਾ ਤੋਂ ਪੁੱਛਿਆ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਗੁਣਪਰਿਜ੍ਞਾਨਵਰ੍ਣਨਮ੍ ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਗੁਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਂ ਤਾਤ ਭਵਤਾ ਕਥਿਤਂ ਕਿਲ । ਨ ਤृਪ੍ਤੋऽਸ੍ਮਿ ਪਿਬਨ੍ਮਿष੍ਟਂ ਤ੍ਵਨ੍ਮੁਖਾਤ੍ਪ੍ਰਚ੍ਯੁਤਂ ਰਸਮ੍
ਨਾਰਦ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਪਿਤਾ ਜੀ, ਤੁਸੀਂ ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਬਿਆਨ ਕੀਤੇ ਹਨ; ਪਰ ਮੈਂ ਤਰਪਿਆ ਨਹੀਂ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਤੁਹਾਡੇ ਮੂੰਹ ਤੋਂ ਨਿਕਲਿਆ ਮਿੱਠਾ ਰਸ ਪੀ ਰਿਹਾ ਹਾਂ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਤੁ ਪਰਿਜ੍ਞਾਨਂ ਯਥਾਵਦਨੁਵਰ੍ਣਯ । ਯੇਨਾਹਂ ਪਰਮਾਂ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਾਮਿ ਚੇਤਸਿ
ਕਿਰਪਾ ਕਰਕੇ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਪਛਾਣ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ, ਜਿਸ ਨਾਲ ਮੇਰੇ ਮਨ ਨੂੰ ਸਰਵੋਤਮ ਸ਼ਾਂਤੀ ਮਿਲੇ।
ਵ੍ਯਾਸ ਉਵਾਚ ਇਤਿ ਪृष੍ਟਸ੍ਤੁ ਪੁਤ੍ਰੇਣ ਨਾਰਦੇਨ ਮਹਾਤ੍ਮਨਾ । ਉਵਾਚ ਚ ਜਗਤ੍ਕਰ੍ਤਾ ਰਜੋਗੁਣਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਵਿਆਸ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਆਪਣੇ ਪੁੱਤਰ ਨਾਰਦ ਵੱਲੋਂ ਪੁੱਛੇ ਜਾਣ 'ਤੇ, ਰਜਸ ਗੁਣ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ, ਸੰਸਾਰ ਦੇ ਰਚਨਹਾਰ ਨੇ ਬਿਆਨ ਕੀਤਾ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਗੁਣਾਨਾਂ ਪਰਿਵਰ੍ਣਨਮ੍ । ਸਮ੍ਯਙ੍ ਨਾਹਂ ਵਿਜਾਨਾਮਿ ਯਥਾਮਤਿ ਵਦਾਮਿ ਤੇ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਆਖਿਆ: ਨਾਰਦ, ਸੁਣੋ, ਮੈਂ ਗੁਣਾਂ ਦਾ ਵੇਰਵਾ ਦੱਸਾਂਗਾ; ਮੈਂ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਨਹੀਂ ਜਾਣਦਾ, ਪਰ ਜਿੰਨਾ ਸਮਝਦਾ ਹਾਂ, ਉੰਨਾ ਦੱਸਾਂਗਾ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਨੈਵ ਕੁਤ੍ਰਾਪਿ ਪਰਿਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ । ਮਿਸ਼੍ਰੀਭਾਵਾਤ੍ਤੁ ਤੇषਾਂ ਵੈ ਮਿਸ਼੍ਰਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਵੈ
ਸਤਵ ਇਕੱਲਾ ਕਦੇ ਵੀ ਕਿਸੇ ਥਾਂ ਨਹੀਂ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ; ਇਹ ਗੁਣ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਕਰਕੇ ਸਿਰਫ਼ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਮਿਲਾਪ ਹੀ ਦਿੱਸਦਾ ਹੈ।
ਯਥਾ ਕਾਚਿਦ੍ਵਰਾ ਨਾਰੀ ਸਰ੍ਵਭੂषਣਭੂषਿਤਾ । ਹਾਵਭਾਵਯੁਤਾ ਕਾਮਂ ਭਰ੍ਤੁਃ ਪ੍ਰੀਤਿਕਰੀ ਭਵੇਤ੍
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਉੱਤਮ ਔਰਤ, ਸਾਰੇ ਗਹਣਿਆਂ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਲਹਿਰਾਂ ਤੇ ਭਾਵਾਂ ਨਾਲ ਭਰਪੂਰ, ਆਪਣੇ ਪਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਮਾਤਾਪਿਤ੍ਰੋਸ੍ਤਥਾ ਸੈਵ ਬਨ੍ਧੁਵਰ੍ਗਸ੍ਯ ਪ੍ਰੀਤਿਦਾ । ਦੁਃਖਂ ਮੋਹਂ ਸਪਤ੍ਨੀषੁ ਜਨਯਤ੍ਯਪਿ ਸੈਵ ਹਿ
ਉਹੀ ਮਾਂ-ਪਿਉ ਅਤੇ ਸਾਰੇ ਪਰਿਵਾਰ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦਿੰਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਉਹੀ ਸਹੇਲੀਆਂ ਵਿੱਚ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਏਵਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵੇਨ ਤੇਨੈਵ ਸ੍ਤ੍ਰੀਤ੍ਵਮਾਪਾਦਿਤੇਨ ਚ । ਰਜਸਸ੍ਤਮਸਸ਼੍ਚੈਵ ਜਨਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਰਨ੍ਯਥਾ
ਇਸੇ ਸੁਭਾਵ ਅਤੇ ਇਸੇ ਔਰਤ ਹੋਣ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਰਜ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਤੋਂ ਇਕ ਵੱਖਰੀ ਚਾਲ ਆਉਂਦੀ ਹੈ।
ਰਜਸਾ ਸ੍ਤ੍ਰੀਕृਤੇਨੈਵ ਤਮਸਾ ਚ ਤਥਾ ਪੁਨਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸ੍ਯ ਸਮਾਯੋਗਾਦਨ੍ਯਥਾ ਪ੍ਰਤਿਭਾਤਿ ਵੈ
ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਔਰਤ ਰੂਪ ਲੈਣ ਤੇ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦੇ ਮਿਲਣ ਨਾਲ, ਜਦ ਦੋਵੇਂ ਮਿਲ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਇਕ ਨਵਾਂ ਸੁਭਾਵ ਉਭਰ ਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਅਵਸ੍ਥਾਨਾਤ੍ਸ੍ਵਭਾਵੇषੁ ਨ ਵੈ ਜਾਤ੍ਯਨ੍ਤਰਾਣਿ ਚ । ਲਕ੍ਸ਼੍ਯਤੇ ਵਿਪਰੀਤਾਨਿ ਯੋਗਾਨ੍ਨਾਰਦ ਕੁਤ੍ਰਚਿਤ੍
ਹਰ ਇੱਕ ਦੀ ਆਪਣੀ ਹਾਲਤ ਦੇ ਕਾਰਨ, ਨਾਰਦ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਜਾਤ ਨਹੀਂ ਬਣਦੀ; ਕੇਵਲ ਉਲਟ ਮਿਲਾਪ ਨਾਲ ਹੀ ਕਦੇ-ਕਦੇ ਫਰਕ ਨਜ਼ਰ ਆਉਂਦੇ ਹਨ।
ਯਥਾ ਰੂਪਵਤੀ ਨਾਰੀ ਯੌਵਨੇਨ ਵਿਭੂषਿਤਾ । ਲਜ੍ਜਾਮਾਧੁਰ੍ਯਯੁਕ੍ਤਾ ਚ ਤਥਾ ਵਿਨਯਸਂਯੁਤਾ
ਜਿਵੇਂ ਕੋਈ ਸੁੰਦਰ ਨਾਰੀ, ਜੋ ਜਵਾਨੀ ਨਾਲ ਸਜੀ ਹੋਈ, ਲਜਜਤ ਤੇ ਮਿੱਠਾਸ ਵਾਲੀ ਅਤੇ ਨਿਮਰਤਾ ਨਾਲ ਭਰੀ ਹੋਵੇ—
ਕਾਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਵਿਧਿਜ੍ਞਾ ਚ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇऽਪਿ ਸਮ੍ਮਤਾ । ਭਰ੍ਤੁਃਪ੍ਰੀਤਿਕਰੀ ਭੂਤ੍ਵਾ ਸਪਤ੍ਨੀਨਾਂ ਚ ਦੁਃਖਦਾ
—ਜੋ ਪ੍ਰੇਮ ਦੇ ਰਸ ਜਾਣਦੀ ਹੋਵੇ, ਧਰਮ ਦੀ ਰਾਹੀਂ ਵੀ ਮਨਜ਼ੂਰ ਹੋਵੇ, ਪਤੀ ਨੂੰ ਖੁਸ਼ੀ ਦੇਵੇ ਅਤੇ ਸਹੇਲੀਆਂ ਨੂੰ ਦੁੱਖ ਪਹੁੰਚਾਵੇ—
ਮੋਹਦੁਃਖਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸ੍ਥੇਤ੍ਯੁਚ੍ਯਤੇ ਜਨੈਃ । ਤਥਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਕੁਰ੍ਵਾਣਮਨ੍ਯਭਾਵਂ ਵਿਭਾਤਿ ਵੈ
ਜਿਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਭੁਲਾਵੇ ਤੇ ਦੁੱਖ ਵਿੱਚ ਹੋਵੇ, ਉਸਨੂੰ ਲੋਕ ਸਤੋਗੁਣੀ ਆਖਦੇ ਹਨ; ਪਰ ਜਦ ਸਤੋਗੁਣ ਬਦਲ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਹੋਰ ਰੂਪ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਚੋਰੈਰੁਪਦ੍ਰੁਤਾਨਾਂ ਹਿ ਸਾਧੂਨਾਂ ਸੁਖਦਾ ਭਵੇਤ੍ । ਦੁਃਖਾ ਮੂਢਾ ਚ ਦਸ੍ਯੂਨਾਂ ਸੈਵ ਸੇਨਾ ਤਥਾਗੁਣਾ
ਚੋਰਾਂ ਵਲੋਂ ਪੀੜਤ ਚੰਗੇ ਲੋਕਾਂ ਲਈ ਉਹੀ ਫੌਜ ਸੁਖ ਲਿਆਉਂਦੀ ਹੈ; ਪਰ ਮਾੜਿਆਂ ਤੇ ਡਾਕੂਆਂ ਲਈ ਉਹ ਦੁੱਖ ਤੇ ਭੁਲਾਵਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਸਦਾ ਸੁਭਾਵ ਐਸਾ ਹੀ ਹੈ।
ਵਿਪਰੀਤਪ੍ਰਤੀਤਿਂ ਵੈ ਵਰ੍ਜਯਨ੍ਤਿ ਸ੍ਵਭਾਵਤਃ । ਯਥਾ ਚ ਦੁਰ੍ਦਿਨਂ ਜਾਤਂ ਮਹਾਮੇਘਘਨਾਵृਤਮ੍
ਉਹ ਆਪਣੀ ਫ਼ਿਤਰਤ ਅਨੁਸਾਰ ਉਲਟ ਸਮਝ ਤੋਂ ਹਮੇਸ਼ਾ ਦੂਰ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਜਦ ਵੱਡੇ ਕਾਲੇ ਬੱਦਲ ਛਾ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤਾਂ ਮਾੜਾ ਦਿਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਦ੍ਯੁਤ੍ਸ੍ਤਨਿਤਸਂਯੁਕ੍ਤਂ ਤਿਮਿਰੇਣਾਵਗੁਣ੍ਠਿਤਮ੍ । ਸਿਂਚਦ੍ਭੂਮਿਂ ਪ੍ਰਵਰ੍षਦ੍ਵੈ ਤਮੋਰੂਪਮੁਦਾਹृਤਮ੍
ਬਿਜਲੀ ਤੇ ਗੜਗੜਾਹਟ ਨਾਲ, ਹਨੇਰੇ ਵਿੱਚ ਲੁਕਿਆ ਹੋਇਆ, ਧਰਤੀ ਉੱਤੇ ਮੀਂਹ ਵਗਾ ਰਿਹਾ ਹੋਵੇ—ਇਸਨੂੰ ਤਮੋ ਗੁਣ ਦਾ ਰੂਪ ਆਖਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਯਦੇਤਤ੍ਕਰ੍षਕਾਣਾਂ ਵੈ ਤਦੇਵਾਤੀਵ ਦੁਰ੍ਦਿਨਮ੍ । ਬੀਜੋਪਸ੍ਕਰਯੁਕ੍ਤਾਨਾਂ ਸੁਖਦਂ ਪ੍ਰਭਵਤ੍ਯੁਤ
ਕਿਸਾਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਸਭ ਤੋਂ ਮਾੜਾ ਦਿਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਪਰ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਕੋਲ ਬੀਜ ਤੇ ਸੰਦ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਖੁਸ਼ੀ ਦਾ ਕਾਰਨ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਅਪ੍ਰਚ੍ਛਨ੍ਨਗृਹਾਣਾਂ ਚ ਦੁਰ੍ਭਗਾਨਾਂ ਵਿਸ਼ੇषਤਃ । ਤृਣਕਾष੍ਠਗृਹੀਤਾਨਾਂ ਦੁਃਖਦਂ ਗृਹਮੇਧਿਨਾਮ੍
ਖ਼ਾਸ ਕਰਕੇ ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਘਰ ਢੱਕੇ ਹੋਏ ਨਹੀਂ, ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਕਿਸਮਤ ਮਾੜੀ ਹੈ ਜਾਂ ਜਿਹੜੇ ਘਾਸ-ਲੱਕੜ ਦੇ ਘਰਾਂ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦੇ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਗ੍ਰਿਹਸਥਾਂ ਲਈ ਇਹ ਦੁੱਖ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰੋषਿਤਭਰ੍ਤृਕਾਣਾਂ ਵੈ ਮੋਹਦਂ ਪ੍ਰਵਦਨ੍ਤ੍ਯਪਿ । ਸ੍ਵਭਾਵਸ੍ਥਾ ਗੁਣਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਵਿਪਰੀਤਾ ਵਿਭਾਨ੍ਤਿ ਵੈ
ਜਿਨ੍ਹਾਂ ਦੀਆਂ ਪਤੀਆਂ ਦੂਰ ਹਨ, ਉਹਨਾਂ ਲਈ ਇਹ ਭੁਲਾਵਾ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ; ਹਰ ਗੁਣ ਜਦ ਆਪਣੇ ਸੁਭਾਵ ਵਿੱਚ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਉਲਟ ਰੂਪ ਵਿੱਚ ਵੀ ਦਿਸਦਾ ਹੈ।
ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨਿ ਪੁਨਸ੍ਤੇषਾਂ ਸ਼ृਣੁ ਪੁਤ੍ਰ ਬ੍ਰਵੀਮ੍ਯਹਮ੍ । ਲਘੁਪ੍ਰਕਾਸ਼ਕਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਵਿਸ਼ਦਂ ਸਦਾ
ਹੁਣ, ਪੁੱਤਰ, ਉਹਨਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਸੁਣ, ਮੈਂ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ: ਸਤੋਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਹਲਕਾ, ਚਮਕਦਾਰ, ਸੁੱਚਾ ਤੇ ਸਾਫ਼ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾਙ੍ਗਾਨਿ ਲਘੂਨ੍ਯੇਵ ਨੇਤ੍ਰਾਦੀਨੀਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਨਿਰ੍ਮਲਂ ਚ ਤਥਾ ਚੇਤੋ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਵਿषਯਾਨ੍ਨ ਤਾਨ੍
ਜਦ ਅੰਗ ਤੇ ਅੱਖਾਂ ਵਰਗੇ ਇੰਦ੍ਰੇ ਹਲਕੇ ਹੋਣ, ਮਨ ਵੀ ਸੁੱਚਾ ਹੋਵੇ ਤੇ ਵਿਸ਼ਿਆਂ ਵਲ ਨਾ ਵਧੇ, ਤਾਂ—
ਤਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ਼ਰੀਰੇ ਵੈ ਮਨ੍ਤਵ੍ਯਞ੍ਚ ਸਮੁਤ੍ਕਟਮ੍ । ਜृਮ੍ਭਾਂ ਸ੍ਤਮ੍ਭਂ ਚ ਤਨ੍ਦ੍ਰਾਂ ਚ ਚਲਞ੍ਚੈਵ ਰਜਃ ਪੁਨਃ
—ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਤੋਗੁਣ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਵਧ ਚੜ੍ਹ ਕੇ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜੰਭਾਈ, ਜਕੜ, ਸੁੱਤੀ ਹੋਈ ਹਾਲਤ ਤੇ ਚੰਚਲਤਾ ਰਜੋ ਗੁਣ ਦੇ ਨਿਸ਼ਾਨ ਹਨ।
ਯਦਾ ਤਦੁਤ੍ਕਟਂ ਜਾਤਂ ਦੇਹੇ ਯਸ੍ਯ ਚ ਕਸ੍ਯਚਿਤ੍ । ਕਲਿਂ ਮृਗਯਤੇ ਕਰ੍ਤੁਂ ਗਨ੍ਤੁਂ ਗ੍ਰਾਮਾਨ੍ਤਰਂ ਤਥਾ
ਜਦ ਕਿਸੇ ਦੇ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਜੋ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਝਗੜਾ ਲੱਭਦਾ ਹੈ, ਕੰਮ ਕਰਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਹੋਰ ਪਿੰਡ ਜਾਣਾ ਚਾਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਚਲਚਿਤ੍ਤਸ੍ਯ ਸੋऽਤ੍ਯਰ੍ਥਂ ਵਿਵਾਦੇ ਚੋਦ੍ਯਤਸ੍ਤਥਾ । ਗੁਰੁਮਾਵਰਣਂ ਕਾਮਂ ਤਮੋ ਭਵਤਿ ਤਦ੍ਯਦਾ
ਇਹੋ ਜਿਹਾ ਚੰਚਲ ਮਨ ਵਾਲਾ ਬੰਦਾ ਵਾਦ-ਵਿਵਾਦ ਲਈ ਬਹੁਤ ਉਤਸੁਕ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਅਧਿਆਪਕ ਦੀ ਰੋਕ ਜਾਂ ਇੱਛਾ ਆ ਜਾਵੇ, ਤਾਂ ਉਹ ਤਮੋ ਗੁਣ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਦਾਙ੍ਗਾਨਿ ਗੁਰੂਣ੍ਯਾਸ਼ੁ ਪ੍ਰਭਵਨ੍ਤ੍ਯਾਵृਤਾਨਿ ਚ । ਇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਮਨਃ ਸ਼ੂਨ੍ਯਂ ਨਿਦ੍ਰਾਂ ਨੈਵਾਭਿਵਾਞ੍ਛਤਿ
ਉਸ ਵੇਲੇ ਸਰੀਰ ਦੇ ਅੰਗ ਭਾਰੀ ਤੇ ਬੇਜਾਨ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਤੇ ਮਨ ਖਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤੇ ਨੀਂਦ ਵੀ ਨਹੀਂ ਆਉਂਦੀ।
ਗੁਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ਯੇਵਂ ਵਿਜ੍ਞੇਯਾਨੀਹ ਨਾਰਦ । ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਵਿਭਿਨ੍ਨਲਕ੍ਸ਼ਣਾਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਪਿਤਾਮਹ ਗੁਣਾਸ੍ਤ੍ਰਯਃ
ਏ ਨਾਰਦ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਲੱਛਣ ਇੱਥੇ ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸਮਝਣੇ ਚਾਹੀਦੇ ਹਨ। ਨਾਰਦ ਨੇ ਪੁੱਛਿਆ: ਪਿਤਾਮਹ ਜੀ, ਤਿੰਨੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਲੱਛਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦੱਸੇ ਗਏ ਹਨ।