ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਪਵਿਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਚ ਰਾਜਸੀ । ਨਿਰ੍ਗਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤੀਰ੍ਥੇ ਵੈ ਦृष੍ਟਂ ਚੈਵ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਨਾਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕृਤਂ ਕृਤ੍ਯਂ ਦਤ੍ਤਂ ਦਾਨਂ ਚ ਰਾਜਸਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਿਯਤ੍ਕਾਲਂ ਰਜੋਗੁਣਸਮਾਵृਤਃ
ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਬ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਸਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਨ੍ਨ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਸਮਾਵृਤਃ । ਪੁਨਰੇਵ ਗृਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚ ਨਾਨੁਭੂਤਂ ਵੈ ਤੇਨ ਤੀਰ੍ਥਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਚ ਫਲਂ ਯਸ੍ਮਾਦਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਾਰਦ
ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਪਰ ਅਨੁਭਵਿਆ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਨਾਰਦ, ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਸਮਝੋ।
ਨਿष੍ਪਾਪਤ੍ਵਂ ਬਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੀਰ੍ਥਸ੍ਯ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕृषੇਃ ਫਲਂ ਯਥਾ ਲੋਕੇ ਨਿष੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਭਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਥੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਫਸਲ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੀਰਥ ਦਾ ਲਾਭ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਪਾਪਦੇਹਵਿਕਾਰਾ ਯੇ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਾਦਯਃ ਪਰੇ । ਲੋਭੋ ਮੋਹਸ੍ਤਥਾ ਤृष੍ਣਾ ਦ੍ਵੇषੋ ਰਾਗਸ੍ਤਥਾ ਮਦਃ
ਪਾਪੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਭਟਕਣਾ, ਪਿਆਸ, ਨਫ਼ਰਤ, ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ।
ਅਸੂਯੇਰ੍ष੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਮਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪਾਪਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਾਰਦ । ਨ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਦੇਹਾਤ੍ਤੁ ਤਾਵਤ੍ਪਾਪਯੁਤੋ ਨਰਃ
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਹ ਪਾਪ ਹਨ—ਵਿਰੋਧ, ਈਰਖਾ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕृਤੇ ਤੀਰ੍ਥੇ ਯਦੈਤਾਨਿ ਦੇਹਾਨ੍ਨ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਚੇਤ੍ । ਨਿष੍ਫਲਃ ਸ਼੍ਰਮ ਏਵੈਕਃ ਕਰ੍षਕਸ੍ਯ ਯਥਾ ਤਥਾ
ਜੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਪਾਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਮਿਹਨਤ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਬੇਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਮੇਣਾਪੀਡਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕृष੍ਟਾ ਭੂਮਿਃ ਸੁਦੁਰ੍ਘਟਾ । ਉਪ੍ਤਂ ਬੀਜਂ ਮਹਾਰ੍ਘਂ ਚ ਹਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਰੁਦਾਹृਤਾ
ਕਿਸਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਫੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਬੀਜ ਵਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਜੀਵਿਕਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਪਰਿਕ੍ਲਿष੍ਟੋ ਰਕ੍ਸ਼ਣਾਰ੍ਥਂ ਫਲੋਤ੍ਸੁਕਃ । ਕਾਲੇ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਤੁ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਵਨੇ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਭृਸ਼ਮ੍
ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਫਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਥਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਘ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਸ਼ਲਭੈਃ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕृਤਃ ਪੁਨਃ । ਤਦ੍ਵਤ੍ਤੀਰ੍ਥਸ਼੍ਰਮਃ ਪੁਤ੍ਰ ਕष੍ਟਦੋ ਨ ਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਜੇ ਸਾਰਾ ਫਸਲ ਟिड਼ੀਆਂ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮੁਤ੍ਕਟਂ ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਤਤ੍ਫਲਂ ਜਾਤਂ ਤਾਮਸਾਰ੍ਥੇषੁ ਨਾਰਦ
ਜਦ ਸਤਵ ਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਹ੍ਯਾਭਿਭਵਤ੍ਯੇਵ ਤਦ੍ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਉਭੇ । ਰਜਃ ਸਮੁਤ੍ਕਟਂ ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਲੋਭਯੋਗਤਃ
ਉਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਿਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਰਜ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤਥਾਭਿਭਵਤ੍ਯੇਵ ਤਮਃਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥਾ ਉਭੇ । ਤਮਸ੍ਤਥੋਤ੍ਕਟਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਮੋਹਯੋਗਤਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਤਮ ਤੇ ਸਤਵ—ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤਮ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸੀ ਚੋਭੇ ਸਙ੍ਗਮ੍ਯਾਭਿਭਵਤ੍ਯਪਿ । ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਕਥਯਾਮ੍ਯਦ੍ਯ ਯਥਾਭਿਭਵਤੀਤਿ ਵੈ
ਉਹ ਤਮ ਗੁਣ, ਸਤਵ ਤੇ ਰਜ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਵੈ ਮਤਿਰ੍ਧਰ੍ਮੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਤਦਾ । ਨ ਚਿਨ੍ਤਯਤਿ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਜਦ ਸਤਵ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬਾਹਰਲੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ।
ਅਰ੍ਥਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਚ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ । ਅਨਾਯਾਸਕृਤਂ ਚਾਰ੍ਥਂ ਧਰ੍ਮਂ ਯਜ੍ਞਂ ਚ ਵਾਞ੍ਛਤਿ
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਕੰਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੇष੍ਵੇਵ ਭੋਗੇषੁ ਕਾਮਂ ਵੈ ਕੁਰੁਤੇ ਤਦਾ । ਰਾਜਸੇषੁ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਤਾਮਸੇषੁ ਪੁਨਃ ਕੁਤਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਸਤਵਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਰਜਸਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤਮਸਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਰਜਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਮਸੋ ਜਯਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਕੇਵਲਂ ਪੁਤ੍ਰ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਜ ਗੁਣ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਤਮ ਗੁਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਰਜਃ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਵੈ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਸਨਾਤਨਾਨ੍ । ਅਨ੍ਯਥਾਕੁਰੁਤੇ ਧਰ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤੁ ਰਾਜਸੀਮ੍
ਜਦ ਰਜ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਰਜਸਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।
ਰਾਜਸਾਦਰ੍ਥਸਂਵृਦ੍ਧਿਸ੍ਤਥਾ ਭੋਗਸ੍ਤੁ ਰਾਜਸਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਨਿਰ੍ਗਤਂ ਤੇਨ ਤਮਸਸ਼੍ਚਾਪਿ ਨਿਗ੍ਰਹਃ
ਰਜ ਗੁਣ ਤੋਂ ਧਨ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਸੁਖ ਵੀ ਰਜਸਿਕ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਇਸ ਨਾਲ ਸਤਵ ਦੂਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਮ ਗੁਣ ਵੀ ਰੋਕਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਤਮੋ ਵਿਵृਦ੍ਧਂ ਸ੍ਯਾਦੁਤ੍ਕਟਂ ਸਮ੍ਬਭੂਵ ਹ । ਤਦਾ ਵੇਦੇ ਨ ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੋ ਧਰ੍ਮਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰੇ ਤਥੈਵ ਚ
ਜਦ ਤਮ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਵੇਦ ਤੇ ਧਰਮ ਸ਼ਾਸਤਰਾਂ 'ਤੇ ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਚ ਤਾਮਸੀਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਕਰੋਤਿ ਚ ਧਨਾਤ੍ਯਯਮ੍ । ਦ੍ਰੋਹਂ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰ ਕੁਰੁਤੇ ਨ ਸ਼ਾਨ੍ਤਿਮਧਿਗਚ੍ਛਤਿ
ਜਦੋਂ ਮਨੁੱਖ ਨੂੰ ਤਾਮਸੀ ਭਗਤੀ ਮਿਲ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਧਨ ਗਵਾ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਹਰ ਥਾਂ ਵੈਰ ਕਰਦਾ ਹੈ ਤੇ ਕਦੇ ਵੀ ਮਨ ਦੀ ਸ਼ਾਂਤੀ ਨਹੀਂ ਪਾਉਂਦਾ।
ਜਿਤ੍ਵਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਰਜਸ਼੍ਚੈਵ ਕ੍ਰੋਧਨੋ ਦੁਰ੍ਮਤਿਃ ਸ਼ਠਃ । ਵਰ੍ਤਤੇ ਕਾਮਚਾਰੇਣ ਭਾਵੇषੁ ਵਿਤਤੇषੁ ਚ
ਜਦੋਂ ਸਤਵ ਤੇ ਰਜਸ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਗੁੱਸੇ ਵਾਲਾ, ਮੰਦ-ਬੁੱਧੀ ਤੇ ਚਲਾਕ ਹੋ ਕੇ, ਆਪਣੀ ਇੱਛਾ ਮੁਤਾਬਕ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹਾਲਾਤਾਂ ਵਿੱਚ ਜੀਵਨ ਗੁਜਾਰਦਾ ਹੈ।
ਏਕਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਭਵਤਿ ਰਜਸ਼੍ਚੈਕਂ ਤਮਸ੍ਤਥਾ । ਸਹੈਵਾਸ਼੍ਰਿਤ੍ਯ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਗੁਣਾ ਮਿਥੁਨਧਰ੍ਮਿਣਃ
ਕਦੇ ਵੀ ਸਤਵ, ਰਜਸ ਜਾਂ ਤਮਸ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਇਹ ਗੁਣ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲ ਕੇ, ਜੋੜੀ ਵਾਂਗ, ਕੰਮ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਰਜੋ ਵਿਨਾ ਨ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸ੍ਯਾਦ੍ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਵਿਨਾ ਕ੍ਵਚਿਤ੍ । ਤਮੋ ਵਿਨਾ ਨ ਚੈਵੈਤੇ ਵਰ੍ਤਨ੍ਤੇ ਪੁਰੁषਰ੍षਭ
ਰਜਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਸਤਵ ਨਹੀਂ ਹੋ ਸਕਦਾ, ਤੇ ਰਜਸ ਵੀ ਸਤਵ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਤਮਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਇਹ ਦੋਵੇਂ ਵੀ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦੇ, ਹੇ ਮਨੁੱਖਾਂ ਵਿੱਚੋਂ ਸਰਵੋਤਮ।
ਤਮਸ੍ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹੀਨਂ ਤੁ ਕੇਵਲਂ ਨ ਕਦਾਚਨ । ਸਰ੍ਵੇ ਮਿਥੁਨਧਰ੍ਮਾਣੋ ਗੁਣਾਃ ਕਾਰ੍ਯਾਨ੍ਤਰੇषੁ ਵੈ
ਤਮਸ, ਦੂਜੇ ਦੋ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ, ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ; ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕੰਮਾਂ ਵਿੱਚ ਮਿਲ ਕੇ ਹੀ ਵਾਪਰਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਸਂਸ਼੍ਰਿਤਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਨ ਵਿਯੋਜਿਤਾਃ । ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਜਨਕਾਸ਼੍ਚੈਵ ਯਤਃ ਪ੍ਰਸਵਧਰ੍ਮਿਣਃ
ਸਾਰੇ ਗੁਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਉੱਤੇ ਨਿਰਭਰ ਕਰਦੇ ਹਨ, ਕਦੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦੇ; ਇਹ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਕਿਉਂਕਿ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸਭਾ ਹੀ ਪੈਦਾ ਕਰਨ ਵਾਲੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਕਦਾਚਿਚ੍ਚ ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਜਨਯਤ੍ਯੁਤ । ਕਦਾਚਿਤ੍ਤੁ ਰਜਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਤਮਸੀ ਜਨਯਤ੍ਯਪਿ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਸਤਵ ਰਜਸ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦਾ ਹੈ; ਕਦੇ-ਕਦੇ ਰਜਸ ਵੀ ਸਤਵ ਤੇ ਤਮਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਕਦਾਚਿਤ੍ਤੁ ਤਮਃ ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸੀ ਜਨਯਤ੍ਯੁਭੇ । ਜਨਯਨ੍ਤ੍ਯੇਵਮਨ੍ਯੋਨ੍ਯਂ ਮृਤ੍ਪਿਣ੍ਡਸ਼੍ਚ ਘਟਂ ਯਥਾ
ਕਦੇ-ਕਦੇ ਤਮਸ ਸਤਵ ਤੇ ਰਜਸ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਇਹ ਗੁਣ ਇਕ-ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਜਨਮ ਦਿੰਦੇ ਹਨ, ਜਿਵੇਂ ਮਿੱਟੀ ਦਾ ਡੱਲਾ ਘੜਾ ਬਣ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।