ਮਾਨੋ ਮਦਸ੍ਤਥਾ ਗਰ੍ਵੋ ਰਜਸਾ ਕਿਲ ਜਾਯਤੇ । ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਂ ਰਜਸ੍ਤ੍ਵੇਤੈਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਸ਼੍ਚ ਵਿਚਕ੍ਸ਼ਣੈਃ
ਮਾਣ, ਨਸ਼ਾ ਅਤੇ ਘਮੰਡ ਰਜਸ ਤੋਂ ਹੀ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ। ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਰਜਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਲਕੜਾਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣ ਸਕਦੇ ਹਨ।
ਕृष੍ਣਵਰ੍ਣਂ ਤਮਃ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਂ ਮੋਹਨਂ ਚ ਵਿषਾਦਕृਤ੍ । ਆਲਸ੍ਯਂ ਚ ਤਥਾऽਜ੍ਞਾਨਂ ਨਿਦ੍ਰਾ ਦੈਨ੍ਯਂ ਭਯਂ ਤਥਾ
ਕਾਲਾ ਰੰਗ ਤਾਮਸ ਗੁਣ ਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਭਟਕਾਵਾ ਤੇ ਨਿਰਾਸ਼ਾ ਪੈਦਾ ਕਰਦਾ ਹੈ। ਇਹ ਆਲਸੀ, ਅਗਿਆਨ, ਨੀਂਦ, ਦੁਖ ਅਤੇ ਡਰ ਵੀ ਲਿਆਉਂਦਾ ਹੈ।
ਵਿਵਾਦਸ਼੍ਚੈਵ ਕਾਰ੍ਪਣ੍ਯਂ ਕੌਟਿਲ੍ਯਂ ਰੋष ਏਵ ਚ । ਵੈषਮ੍ਯਂ ਵਾਤਿਨਾਸ੍ਤਿਕ੍ਯਂ ਪਰਦੋषਾਨੁਦਰ੍ਸ਼ਨਮ੍
ਝਗੜਾ, ਕੰਜੂਸੀ, ਧੋਖਾ, ਗੁੱਸਾ, ਅਸਮਾਨਤਾ, ਪੂਰਾ ਨਾਸਤਿਕ ਹੋਣਾ ਅਤੇ ਹੋਰਾਂ ਦੀਆਂ ਖਾਮੀਆਂ ਲੱਭਣਾ —
ਪ੍ਰਤ੍ਯੇਤਵ੍ਯਂ ਤਮਸ੍ਤ੍ਵੇਤੈਰ੍ਲਕ੍ਸ਼ਣੈਃ ਸਰ੍ਵਥਾ ਬੁਧੈਃ । ਤਾਮਸ੍ਯਾ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧਯਾ ਯੁਕ੍ਤਂ ਪਰਤਾਪੋਪਪਾਦਕਮ੍
ਸਮਝਦਾਰ ਲੋਕ ਹਮੇਸ਼ਾ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਇਨ੍ਹਾਂ ਨਿਸ਼ਾਨੀਆਂ ਰਾਹੀਂ ਪਛਾਣਣ। ਤਾਮਸਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਹੋਰਾਂ ਨੂੰ ਦੁਖੀ ਕਰਦੀ ਹੈ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਯਿਤਵ੍ਯਂ ਨਿਯਨ੍ਤਵ੍ਯਂ ਰਜਃ ਸਦਾ । ਸਂਹਰ੍ਤਵ੍ਯਂ ਤਮਃ ਕਾਮਂ ਜਨੇਨ ਸ਼ੁਭਮਿਚ੍ਛਤਾ
ਸਤਵ ਗੁਣ ਨੂੰ ਉਜਾਗਰਾ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਰਜਸ ਨੂੰ ਹਮੇਸ਼ਾ ਰੋਕਣਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਤਾਮਸ ਨੂੰ ਜੋ ਭਲਾ ਚਾਹੁੰਦੇ ਹਨ, ਉਹ ਨਸ਼ਟ ਕਰਨਾ ਚਾਹੀਦਾ ਹੈ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਭਿਭਵਾਚ੍ਚੈਤੇ ਵਿਰੁਧ੍ਯਨ੍ਤਿ ਪਰਸ੍ਪਰਮ੍ । ਤਥੋऽਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸਰ੍ਵੇ ਨ ਤਿष੍ਠਨ੍ਤਿ ਨਿਰਾਸ਼੍ਰਯਾਃ
ਇਹ ਗੁਣ ਇੱਕ ਦੂਜੇ ਨੂੰ ਵਧਦੇ ਤੇ ਰੋਕਦੇ ਹਨ। ਸਭ ਇੱਕ ਦੂਜੇ 'ਤੇ ਨਿਰਭਰ ਹਨ, ਕੋਈ ਵੀ ਇਕੱਲਾ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦਾ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਨ ਕੇਵਲਂ ਕ੍ਵਾਪਿ ਨ ਰਜੋ ਨ ਤਮਸ੍ਤਥਾ । ਮਿਲਿਤਾਸ਼੍ਚ ਸਦਾ ਸਰ੍ਵੇ ਤੇਨਾਨ੍ਯੋਨ੍ਯਾਸ਼੍ਰਯਾਃ ਸ੍ਮृਤਾਃ
ਸਤਵ, ਰਜਸ ਅਤੇ ਤਾਮਸ ਕਦੇ ਵੀ ਇਕੱਲੇ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ; ਇਹ ਹਮੇਸ਼ਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਹਨ, ਇਸ ਲਈ ਇਹ ਆਪਸ ਵਿੱਚ ਨਿਰਭਰ ਮੰਨੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ।
ਅਨ੍ਯੋਨ੍ਯਮਿਥੁਨਾਚ੍ਚੈਵ ਵਿਸ੍ਤਾਰਂ ਕਥਯਾਮ੍ਯਹਮ੍ । ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਮੁਚ੍ਯਤੇ ਭਵਬਨ੍ਧਨਾਤ੍
ਮੈਂ ਇਹਨਾਂ ਦੇ ਮਿਲਾਪ ਅਤੇ ਫੈਲਾਅ ਨੂੰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ। ਸੁਣੋ ਨਾਰਦ, ਇਹ ਜਾਣ ਕੇ ਜੀਵਨ ਦੇ ਬੰਧਨ ਤੋਂ ਮੁਕਤੀ ਮਿਲਦੀ ਹੈ।
ਸਨ੍ਦੇਹੋऽਤ੍ਰ ਨ ਕਰ੍ਤਵ੍ਯੋ ਜ੍ਞਾਤ੍ਵੇਤ੍ਯੁਕ੍ਤਂ ਮਯਾ ਵਚਃ । ਜ੍ਞਾਤਂ ਤਦਨੁਭੂਤਂ ਯਤ੍ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਫਲੇ ਸਤਿ
ਇੱਥੇ ਕੋਈ ਸ਼ੱਕ ਨਾ ਕਰੋ, ਕਿਉਂਕਿ ਮੈਂ ਇਹ ਗੱਲ ਕਹਿ ਦਿੱਤੀ ਹੈ: ਜੋ ਜਾਣਿਆ, ਅਨੁਭਵਿਆ ਅਤੇ ਸਮਝਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਆਪਣਾ ਫਲ ਦਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਵਣਾਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਾਚ੍ਚੈਵ ਸਪਦ੍ਯੇਵ ਮਹਾਮਤੇ । ਸਂਸ੍ਕਾਰਾਨੁਭਵਾਚ੍ਚੈਵ ਪਰਿਜ੍ਞਾਤਂ ਨ ਜਾਯਤੇ
ਸੁਣਨ ਅਤੇ ਵੇਖਣ ਨਾਲ, ਅਤੇ ਅਨੁਭਵਾਂ ਰਾਹੀਂ, ਸੱਚੀ ਸਮਝ ਨਹੀਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਬੁਧੀ ਵਾਲੇ।
ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਤੀਰ੍ਥਂ ਪਵਿਤ੍ਰਞ੍ਚ ਸ਼੍ਰਦ੍ਧੋਤ੍ਪਨ੍ਨਾ ਚ ਰਾਜਸੀ । ਨਿਰ੍ਗਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਤੀਰ੍ਥੇ ਵੈ ਦृष੍ਟਂ ਚੈਵ ਯਥਾਸ਼੍ਰੁਤਮ੍
ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਬਾਰੇ ਸੁਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਹ ਪਵਿੱਤਰ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਰਾਜਸਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੀ ਹੈ। ਉਥੇ ਜਾ ਕੇ, ਜਿਵੇਂ ਸੁਣਿਆ ਸੀ, ਉਹ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਨਾਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕृਤਂ ਕृਤ੍ਯਂ ਦਤ੍ਤਂ ਦਾਨਂ ਚ ਰਾਜਸਮ੍ । ਸ੍ਥਿਤਸ੍ਤਤ੍ਰ ਕਿਯਤ੍ਕਾਲਂ ਰਜੋਗੁਣਸਮਾਵृਤਃ
ਉਥੇ ਇਸ਼ਨਾਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਕਰਤਬ ਕੀਤੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਰਾਜਸਿਕ ਢੰਗ ਨਾਲ ਦਾਨ ਦਿੱਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਕੁਝ ਸਮਾਂ ਉਥੇ ਰਹਿ ਕੇ ਰਜਸ ਗੁਣ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਰਾਗਦ੍ਵੇषਾਨ੍ਨ ਨਿਰ੍ਮੁਕ੍ਤਃ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਸਮਾਵृਤਃ । ਪੁਨਰੇਵ ਗृਹਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤੋ ਯਥਾਪੂਰ੍ਵਂ ਤਥਾ ਸ੍ਥਿਤਃ
ਮੋਹ ਤੇ ਵੈਰ ਤੋਂ ਮੁਕਤ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਇੱਛਾ ਤੇ ਗੁੱਸੇ ਵਿੱਚ ਲਪੇਟਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ; ਫਿਰ ਘਰ ਵਾਪਸ ਆ ਕੇ, ਪਹਿਲਾਂ ਵਾਂਗ ਹੀ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰੁਤਂ ਚ ਨਾਨੁਭੂਤਂ ਵੈ ਤੇਨ ਤੀਰ੍ਥਂ ਮੁਨੀਸ਼੍ਵਰ । ਨ ਪ੍ਰਾਪ੍ਤਂ ਚ ਫਲਂ ਯਸ੍ਮਾਦਸ਼੍ਰੁਤਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਨਾਰਦ
ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਪਰ ਅਨੁਭਵਿਆ ਨਹੀਂ, ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਉਸ ਨਾਲ ਪਵਿੱਤਰ ਥਾਂ ਦਾ ਫਲ ਨਹੀਂ ਮਿਲਦਾ। ਨਾਰਦ, ਜੋ ਸੁਣਿਆ ਨਹੀਂ, ਉਹ ਵਿਅਰਥ ਸਮਝੋ।
ਨਿष੍ਪਾਪਤ੍ਵਂ ਬਲਂ ਵਿਦ੍ਧਿ ਤੀਰ੍ਥਸ੍ਯ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕृषੇਃ ਫਲਂ ਯਥਾ ਲੋਕੇ ਨਿष੍ਪਨ੍ਨਾਨ੍ਨਸ੍ਯ ਭਕ੍ਸ਼ਣਮ੍
ਹੇ ਮਹਾਨ ਰਿਸ਼ੀ, ਤੀਰਥ ਦੀ ਸ਼ਕਤੀ ਇਹ ਹੈ ਕਿ ਉਥੇ ਪਾਪ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦੇ। ਜਿਵੇਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦਾ ਫਲ ਉਸ ਨੂੰ ਪੈਦਾ ਹੋਈ ਫਸਲ ਖਾਣ ਵਿੱਚ ਮਿਲਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ ਤੀਰਥ ਦਾ ਲਾਭ ਪਾਪ ਰਹਿਤ ਹੋਣ ਵਿੱਚ ਹੈ।
ਪਾਪਦੇਹਵਿਕਾਰਾ ਯੇ ਕਾਮਕ੍ਰੋਧਾਦਯਃ ਪਰੇ । ਲੋਭੋ ਮੋਹਸ੍ਤਥਾ ਤृष੍ਣਾ ਦ੍ਵੇषੋ ਰਾਗਸ੍ਤਥਾ ਮਦਃ
ਪਾਪੀ ਸਰੀਰ ਦੇ ਬਦਲਾਅ ਹਨ—ਇੱਛਾ, ਗੁੱਸਾ, ਲਾਲਚ, ਭਟਕਣਾ, ਪਿਆਸ, ਨਫ਼ਰਤ, ਲਗਾਵ ਅਤੇ ਅਹੰਕਾਰ।
ਅਸੂਯੇਰ੍ष੍ਯਾਕ੍ਸ਼ਮਾਸ਼ਾਨ੍ਤਿਃ ਪਾਪਾਨ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਾਰਦ । ਨ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਦੇਹਾਤ੍ਤੁ ਤਾਵਤ੍ਪਾਪਯੁਤੋ ਨਰਃ
ਹੇ ਨਾਰਦ, ਇਹ ਪਾਪ ਹਨ—ਵਿਰੋਧ, ਈਰਖਾ, ਅਸਹਿਣਸ਼ੀਲਤਾ ਅਤੇ ਅਸ਼ਾਂਤੀ। ਜਦ ਤੱਕ ਇਹ ਸਰੀਰ ਤੋਂ ਨਿਕਲਦੇ ਨਹੀਂ, ਮਨੁੱਖ ਪਾਪਾਂ ਵਿੱਚ ਫਸਿਆ ਰਹਿੰਦਾ ਹੈ।
ਕृਤੇ ਤੀਰ੍ਥੇ ਯਦੈਤਾਨਿ ਦੇਹਾਨ੍ਨ ਨਿਰ੍ਗਤਾਨਿ ਚੇਤ੍ । ਨਿष੍ਫਲਃ ਸ਼੍ਰਮ ਏਵੈਕਃ ਕਰ੍षਕਸ੍ਯ ਯਥਾ ਤਥਾ
ਜੇ ਤੀਰਥ ਯਾਤਰਾ ਤੋਂ ਬਾਅਦ ਵੀ ਇਹ ਪਾਪ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਰਹਿ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਕਿਸਾਨ ਦੀ ਵਿਅਰਥ ਮਿਹਨਤ ਵਾਂਗ, ਇਹ ਯਾਤਰਾ ਵੀ ਬੇਫ਼ਲ ਰਹਿੰਦੀ ਹੈ।
ਸ਼੍ਰਮੇਣਾਪੀਡਿਤਂ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਂ ਕृष੍ਟਾ ਭੂਮਿਃ ਸੁਦੁਰ੍ਘਟਾ । ਉਪ੍ਤਂ ਬੀਜਂ ਮਹਾਰ੍ਘਂ ਚ ਹਿਤਾ ਵृਤ੍ਤਿਰੁਦਾਹृਤਾ
ਕਿਸਾਨ ਜ਼ਮੀਨ ਨੂੰ ਮਿਹਨਤ ਨਾਲ ਤਿਆਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਜੋ ਕਾਫੀ ਔਖੀ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਅਤੇ ਕੀਮਤੀ ਬੀਜ ਵਿਆਉਂਦਾ ਹੈ—ਇਹੀ ਉਸ ਦੀ ਚੰਗੀ ਜੀਵਿਕਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਅਹੋਰਾਤ੍ਰਂ ਪਰਿਕ੍ਲਿष੍ਟੋ ਰਕ੍ਸ਼ਣਾਰ੍ਥਂ ਫਲੋਤ੍ਸੁਕਃ । ਕਾਲੇ ਸੁਪ੍ਤਸ੍ਤੁ ਹੇਮਨ੍ਤੇ ਵਨੇ ਵ੍ਯਾਘ੍ਰਾਦਿਭਿਰ੍ਭृਸ਼ਮ੍
ਉਹ ਦਿਨ-ਰਾਤ ਫਲ ਦੀ ਉਮੀਦ ਨਾਲ ਥਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਉਸ ਦੀ ਰਾਖੀ ਕਰਦਾ ਹੈ; ਪਰ ਜਦ ਸਰਦੀ ਵਿੱਚ ਜੰਗਲ ਵਿੱਚ ਸੁੱਤ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਬਾਘ ਆਦਿ ਤੋਂ ਬਹੁਤ ਪਰੇਸ਼ਾਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਭਕ੍ਸ਼ਿਤਂ ਸ਼ਲਭੈਃ ਸਰ੍ਵਂ ਨਿਰਾਸ਼ਸ਼੍ਚ ਕृਤਃ ਪੁਨਃ । ਤਦ੍ਵਤ੍ਤੀਰ੍ਥਸ਼੍ਰਮਃ ਪੁਤ੍ਰ ਕष੍ਟਦੋ ਨ ਫਲਪ੍ਰਦਃ
ਜੇ ਸਾਰਾ ਫਸਲ ਟिड਼ੀਆਂ ਖਾ ਜਾਂਦੀਆਂ ਹਨ ਤੇ ਉਹ ਮੁੜ ਨਿਰਾਸ਼ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਿਵੇਂ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੀਰਥ ਦੀ ਮਿਹਨਤ ਦੁਖ ਦੇਂਦੀ ਹੈ, ਪਰ ਫਲ ਨਹੀਂ।
ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਸਮੁਤ੍ਕਟਂ ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਦਰ੍ਸ਼ਨਾਤ੍ । ਵੈਰਾਗ੍ਯਂ ਤਤ੍ਫਲਂ ਜਾਤਂ ਤਾਮਸਾਰ੍ਥੇषੁ ਨਾਰਦ
ਜਦ ਸਤਵ ਗੁਣ ਸ਼ਕਤੀਸ਼ਾਲੀ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਪੜ੍ਹ ਕੇ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ, ਹੇ ਨਾਰਦ, ਉਸ ਦਾ ਫਲ ਵੈਰਾਗ ਹੈ, ਜੋ ਅੰਧਕਾਰ ਵਾਲੀਆਂ ਵਸਤੂਆਂ ਤੋਂ ਦੂਰ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਸਹ੍ਯਾਭਿਭਵਤ੍ਯੇਵ ਤਦ੍ਰਜਸ੍ਤਮਸੀ ਉਭੇ । ਰਜਃ ਸਮੁਤ੍ਕਟਂ ਜਾਤਂ ਪ੍ਰਵृਤ੍ਤਂ ਲੋਭਯੋਗਤਃ
ਉਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਦੋਵੇਂ ਨੂੰ ਜ਼ੋਰ ਨਾਲ ਜਿਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਰਜ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਲਾਲਚ ਨਾਲ ਜੁੜ ਕੇ ਉਤਪੰਨ ਹੁੰਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਤਥਾਭਿਭਵਤ੍ਯੇਵ ਤਮਃਸਤ੍ਤ੍ਵੇ ਤਥਾ ਉਭੇ । ਤਮਸ੍ਤਥੋਤ੍ਕਟਂ ਭੂਤ੍ਵਾ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਮੋਹਯੋਗਤਃ
ਫਿਰ ਉਹ ਦੋਵੇਂ—ਤਮ ਤੇ ਸਤਵ—ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਜਦ ਤਮ ਗੁਣ ਵਧਦਾ ਹੈ ਤੇ ਭਟਕਣ ਨਾਲ ਵਧਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਪ੍ਰਬਲ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਤਤ੍ਸਤ੍ਤ੍ਵਰਜਸੀ ਚੋਭੇ ਸਙ੍ਗਮ੍ਯਾਭਿਭਵਤ੍ਯਪਿ । ਵਿਸ੍ਤਰਂ ਕਥਯਾਮ੍ਯਦ੍ਯ ਯਥਾਭਿਭਵਤੀਤਿ ਵੈ
ਉਹ ਤਮ ਗੁਣ, ਸਤਵ ਤੇ ਰਜ ਦੋਵੇਂ ਨਾਲ ਮਿਲ ਕੇ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਨੂੰ ਵੀ ਜਿਤ ਲੈਂਦਾ ਹੈ; ਅੱਜ ਮੈਂ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸਾਂਗਾ ਕਿ ਇਹ ਜਿੱਤ ਕਿਵੇਂ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਯਦਾ ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਵੈ ਮਤਿਰ੍ਧਰ੍ਮੇ ਸ੍ਥਿਤਾ ਤਦਾ । ਨ ਚਿਨ੍ਤਯਤਿ ਬਾਹ੍ਯਾਰ੍ਥਂ ਰਜਸ੍ਤਮਃਸਮੁਦ੍ਭਵਮ੍
ਜਦ ਸਤਵ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ ਤੇ ਮਨ ਧਰਮ ਵਿੱਚ ਟਿਕ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਰਜ ਤੇ ਤਮ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਬਾਹਰਲੀ ਵਸਤੂਆਂ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਸੋਚਦਾ।
ਅਰ੍ਥਂ ਸਤ੍ਤ੍ਵਸਮੁਦ੍ਭੂਤਂ ਗृਹ੍ਣਾਤਿ ਚ ਨ ਚਾਨ੍ਯਥਾ । ਅਨਾਯਾਸਕृਤਂ ਚਾਰ੍ਥਂ ਧਰ੍ਮਂ ਯਜ੍ਞਂ ਚ ਵਾਞ੍ਛਤਿ
ਉਹ ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਤੋਂ ਉਤਪੰਨ ਵਸਤੂ ਨੂੰ ਹੀ ਸਵੀਕਾਰ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਹੋਰ ਨਹੀਂ; ਉਹ ਆਸਾਨੀ ਨਾਲ ਹੋਏ ਕੰਮ, ਧਰਮ ਤੇ ਯਜਨ ਦੀ ਇੱਛਾ ਕਰਦਾ ਹੈ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੇष੍ਵੇਵ ਭੋਗੇषੁ ਕਾਮਂ ਵੈ ਕੁਰੁਤੇ ਤਦਾ । ਰਾਜਸੇषੁ ਨ ਮੋਕ੍ਸ਼ਾਰ੍ਥਂ ਤਾਮਸੇषੁ ਪੁਨਃ ਕੁਤਃ
ਉਸ ਵੇਲੇ, ਉਹ ਸਤਵਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਹੀ ਰੁਚੀ ਰੱਖਦਾ ਹੈ; ਰਜਸਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਮੁਕਤੀ ਲਈ ਨਹੀਂ, ਤੇ ਤਮਸਿਕ ਸੁਖਾਂ ਵਿੱਚ ਤਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਏਵਂ ਜਿਤ੍ਵਾ ਰਜਃ ਪੂਰ੍ਵਂ ਤਤਸ਼੍ਚ ਤਮਸੋ ਜਯਃ । ਸਤ੍ਤ੍ਵਂ ਚ ਕੇਵਲਂ ਪੁਤ੍ਰ ਤਦਾ ਭਵਤਿ ਨਿਰ੍ਮਲਮ੍
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਹਿਲਾਂ ਰਜ ਗੁਣ ਨੂੰ, ਫਿਰ ਤਮ ਗੁਣ ਨੂੰ ਜਿੱਤ ਕੇ, ਸਿਰਫ਼ ਸਤਵ ਹੀ ਰਹਿ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਹੇ ਪੁੱਤਰ, ਤੇ ਉਹ ਪੂਰੀ ਤਰ੍ਹਾਂ ਪਵਿੱਤਰ ਹੋ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਯਦਾ ਰਜਃ ਪ੍ਰਵृਦ੍ਧਂ ਵੈ ਤ੍ਯਕ੍ਤ੍ਵਾ ਧਰ੍ਮਾਨ੍ ਸਨਾਤਨਾਨ੍ । ਅਨ੍ਯਥਾਕੁਰੁਤੇ ਧਰ੍ਮਾਚ੍ਛ੍ਰਦ੍ਧਾਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਤੁ ਰਾਜਸੀਮ੍
ਜਦ ਰਜ ਗੁਣ ਵਧ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਮਨੁੱਖ ਸਦੀਵੀ ਧਰਮ ਛੱਡ ਕੇ ਹੋਰ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਕੰਮ ਕਰਦਾ ਹੈ, ਤੇ ਧਰਮ ਦੀ ਥਾਂ ਰਜਸਿਕ ਸ਼ਰਧਾ ਲੈ ਲੈਂਦਾ ਹੈ।