ਗੁਣੈਃ ਸਮਾਵृਤਂ ਚੇਤਃ ਕਥਂ ਜਾਨਾਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੋਦ੍ਭਵਂ ਤਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਹੀਨਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
ਯਾਵਨ੍ਨ ਗੁਣਵਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਾਵਤ੍ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕੁਤਃ । ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਚਿਤ੍ਤੇ ਯਦਾऽਹਙ੍ਕਾਰਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੇਵ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਯਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪੋऽਸ੍ਤਿ ਹ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤ੍ਰਿਰੂਪਕਃ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰਃ । ਵਿਭੇਦੇਨ ਸ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਵਦਸ੍ਵ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮ
ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯੇऽਹਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ਵਦ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਤਤਾਨਿ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ
ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰੋ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਯਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤਵਾਨਘ । ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰਰ੍ਥਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਪਰਾ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤੀ ਰਾਜਸਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਯ ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕਥਿਤਾਸ੍ਤਵ
ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਦੀ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਰਾਜਸਿਕ ਦੀ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਤਾਮਸ੍ਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤਾਮਸਿਕ ਗੁਣ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰੂਪਂ ਰਸਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦੈਕਗੁਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਸ੍ਤਥਾ
ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਨੂੰ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਧੁਨੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ।
ਸੁਰੂਪੈਕਗੁਣੋऽਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਜਲਂ ਰਸਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਪृਥ੍ਵੀ ਗਨ੍ਧਗੁਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਾਰਦ
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਹਨ, ਨਾਰਦ।
ਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਤਾਨਿ ਵੈ । ਤਾਮਸਾਹਙ੍ਕਾਰਜਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਦਨੁਵृਤ੍ਤਿਕਃ
ਇਹ ਦਸ ਜਦੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਾਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਹੈ।
ਰਾਜਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤੇਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਿ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਮੇ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰਸਨਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਘ੍ਰਾਣਂ ਚੈਵ ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ, ਰਾਜਸਿਕ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ: ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਨੱਕ ਪੰਜਵੇਂ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚੈਤਾਨਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਗੁਹ੍ਯਾਨ੍ਤਾਨਿ ਚ ਪਞ੍ਚ ਵੈ
ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ: ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਖਾਣਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ।
ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚ ਸਮਾਨੋਦਾਨਵਾਯਵਃ । ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਮਿਲਿਤ੍ਵੈਵ ਰਾਜਸਃ ਸਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਜੀਵਨ ਵਾਹਕ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜਸਿਕ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਧਨਾਨਿ ਕਿਲੈਤਾਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯਾਨਿ ਚ । ਉਪਾਦਾਨਂ ਕਿਲੈਤੇषਾਂ ਚਿਦਨੁਵृਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਾਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਚ੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ । ਦਿਸ਼ੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵਿਨਾਵਪਿ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਸਾਤਵਿਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ: ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਧਿष੍ਠਾਤृਦੇਵਤਾਃ । ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ
ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਚੰਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਗਿਆਨ ਚੌਥਾ।
ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਃਕਰਣਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੇਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਮ੍ । ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਿਲਾਧਿष੍ਠਾਤृਦੇਵਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਮਨਸਾ ਸਹ ਚੈਤਾਨਿ ਨੂਨਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੈਵ ਤੁ । ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਯ ਤੁ ਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਮਨ ਸਮੇਤ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਹੀ ਹਨ; ਇਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਤਵਿਕ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦਿਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਂ ਨਿਰਾਕਾਰਂ ਨਿਦਾਨਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸਾਧਕਸ੍ਯ ਤੁ ਧ੍ਯਾਨਾਦੌ ਸ੍ਥੂਲਰੂਪਂ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ਼ਰੀਰਂ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮੇਵੇਦਂ ਪੁਰੁषਸ੍ਯ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਮ੍
ਸਾਧਕ ਲਈ, ਖਾਸ ਕਰਕੇ ਧਿਆਨ ਵਿੱਚ, ਸਥੂਲ ਰੂਪ ਦਾ ਵਰਣਨ ਕੀਤਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਇਹ ਸੁਖਮ ਸਰੀਰ ਮਨੁੱਖ ਦਾ ਹੀ ਮੰਨਿਆ ਗਿਆ ਹੈ।
ਮਮ ਚੈਵ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵੈ ਸੂਤ੍ਰਮਿਤ੍ਯਭਿਧੀਯਤੇ । ਸ੍ਥੂਲਂ ਸ਼ਰੀਰਂ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਬ੍ਰਹ੍ਮਣਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ
ਮੇਰਾ ਆਪਣਾ ਸਰੀਰ 'ਸੂਤਰ' ਕਹਿ ਕੇ ਜਾਣਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਪਰਮਾਤਮਾ ਬ੍ਰਹਮ ਦਾ ਸਥੂਲ ਸਰੀਰ ਸਮਝਾਵਾਂਗਾ।
ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਯਤ੍ਨੇਨ ਯਚ੍ਛ੍ਰੁਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯਤੇ । ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪੁਰੋਕ੍ਤਾਨਿ ਭੂਤਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣਿ ਯਾਨਿ ਵੈ
ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ, ਉਹ ਜੋ ਸੁਣ ਕੇ ਗਿਆਨੀ ਮੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ; ਪਹਿਲਾਂ ਦੱਸੇ ਸੁਖਮ ਭੂਤ ਹੀ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਹਨ।
ਪਞ੍ਚੀਕृਤ੍ਯ ਤੁ ਤਾਨ੍ਯੇਵ ਪਞ੍ਚਭੂਤਸਮੁਦ੍ਭਵਃ । ਪਞ੍ਚੀਕਰਣਭੇਦੋऽਯਂ ਸ਼ृਣੁ ਸਂਵਦਤਃ ਕਿਲ
ਉਹੀ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਨੂੰ ਮਿਲਾ ਕੇ ਪੰਜ ਸਥੂਲ ਭੂਤ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ; ਹੁਣ ਮੈਂ ਇਹ ਮਿਲਾਪ ਦੀ ਪ੍ਰਕਿਰਿਆ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਸੁਣ।
ਪ੍ਰਥਮਂ ਰਸਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਮੁਪਾਦਾਯ ਮਨਸ੍ਯਪਿ । ਕਲ੍ਪਯੇਚ੍ਚ ਤਥਾ ਤਦ੍ਵੈ ਯਥਾ ਭਵਤਿ ਚੋਦਕਮ੍
ਸਭ ਤੋਂ ਪਹਿਲਾਂ, ਰਸ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾ ਲੈ ਕੇ, ਮਨ ਵਿੱਚ ਵੀ, ਉਸੇ ਤਰ੍ਹਾਂ ਸੋਚੋ ਜਿਵੇਂ ਪਾਣੀ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਸ਼ਿष੍ਟਾਨਾਂ ਚੈਵ ਭੂਤਾਨਾਮਂਸ਼ਾਨ੍ਕृਤ੍ਵਾ ਪृਥਕ੍ਪृਥਕ੍ । ਉਦਕੇ ਮਿਸ਼੍ਰਯੇਚ੍ਚਾਂਸ਼ਾਨ੍ਕृਤੇ ਰਸਮਯੇ ਤਤਃ
ਬਾਕੀ ਭੂਤਾਂ ਦੇ ਹਿੱਸੇ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਕਰ ਕੇ, ਉਹ ਹਿੱਸੇ ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਮਿਲਾਓ, ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ ਰਸ ਤੱਤ ਬਣਦਾ ਹੈ।
ਤਦਾ ਭੂਤਵਿਭਾਗੇ ਚ ਚੈਤਨ੍ਯੇ ਚ ਪ੍ਰਕਾਸ਼ਿਤੇ । ਚੈਤਨ੍ਯਸ੍ਯ ਪ੍ਰਵੇਸ਼ਾਤ੍ਤੁ ਤਦਾऽਹਮਿਤਿ ਸਂਸ਼ਯਃ
ਜਦੋਂ ਭੂਤਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਅਤੇ ਚੇਤਨਾ ਪ੍ਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ, ਚੇਤਨਾ ਦੇ ਆਉਣ ਨਾਲ 'ਮੈਂ ਹਾਂ' ਦਾ ਭਾਵ ਜਾਗਦਾ ਹੈ।
ਪ੍ਰਤੀਯਮਾਨੇ ਤੇਨੈਵ ਵਿਸ਼ੇषੇਣਾਭਿਮਾਨਤਃ । ਆਦਿਨਾਰਾਯਣੋ ਦੇਵੋ ਭਗਵਾਨਿਤਿ ਚੋਚ੍ਯਤੇ
ਜਦੋਂ ਇਹ ਭਾਵ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਖਾਸ ਤੌਰ ਤੇ ਅਭਿਮਾਨ ਨਾਲ, ਤਦ ਆਦਿ ਨਾਰਾਯਣ ਨੂੰ ਭਗਵਾਨ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਘਨੀਭੂਤੇऽਥ ਭੂਤਾਨਾਂ ਵਿਭਾਗੇ ਸ੍ਪष੍ਟਤਾਂ ਗਤੇ । ਵृਦ੍ਧਿਂ ਪ੍ਰਾਪ੍ਯ ਗੁਣੈਸ਼੍ਚੇਤ੍ਥਮੇਕੈਕਗੁਣਵृਦ੍ਧਿਤਃ
ਜਦੋਂ ਭੂਤ ਗਾੜ੍ਹੇ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਅਤੇ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੰਡ ਸਪਸ਼ਟ ਹੋ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਗੁਣਾਂ ਦੇ ਵਧਣ ਨਾਲ ਹਰ ਇੱਕ ਆਪਣੀ ਗੁਣ ਵਧਾਵੇ ਦੇ ਅਨੁਸਾਰ ਵਧਦਾ ਹੈ।
ਆਕਾਸ਼ਸ੍ਯ ਗੁਣਸ਼੍ਚੈਕਃ ਸ਼ਬ੍ਦ ਏਵ ਨ ਚਾਪਰਃ । ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ੌ ਚ ਵਾਯੋਸ਼੍ਚ ਦ੍ਵੌ ਗੁਣੌ ਪਰਿਕੀਰ੍ਤਿਤੌ
ਆਕਾਸ਼ ਦਾ ਕੇਵਲ ਇੱਕ ਗੁਣ ਹੈ, ਜੋ ਧੁਨੀ ਹੈ, ਹੋਰ ਕੋਈ ਨਹੀਂ; ਹਵਾ ਦੇ ਦੋ ਗੁਣ ਹਨ — ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼।