ਨਿਰ੍ਗੁਣਾ ਦੁਰ੍ਗਮਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਰ੍ਨਿਰ੍ਗੁਣਸ਼੍ਚ ਤਥਾ ਪੁਮਾਨ੍ । ਜ੍ਞਾਨਗਮ੍ਯੌ ਮੁਨੀਨਾਂ ਤੁ ਭਾਵਨੀਯੌ ਤਥਾ ਪੁਨਃ
ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਸ਼ਕਤੀ ਤੇ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਪਹੁੰਚਣ ਵਿੱਚ ਔਖੇ ਹਨ; ਉਹ ਗਿਆਨ ਰਾਹੀਂ ਜਾਣੇ ਜਾਂਦੇ ਹਨ ਤੇ ਮੂਲਾਂ ਮੂਲ ਸਾਧੂ ਉਹਨਾਂ ਦਾ ਧਿਆਨ ਕਰਦੇ ਹਨ।
ਅਨਾਦਿਨਿਧਨੌ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਦਾ ਪ੍ਰਕृਤਿਪੂਰੁषੌ । ਵਿਸ਼੍ਵਾਸੇਨਾਭਿਗਮ੍ਯੌ ਤੌ ਨਾਵਿਸ਼੍ਵਾਸੇਨ ਕਰ੍ਹਿਚਿਤ੍
ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਪ੍ਰਕ੍ਰਿਤੀ ਤੇ ਪੁਰਖ ਦੋਵੇਂ ਹੀ ਸਦਾ ਤੋਂ ਹਨ, ਨਾ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਸ਼ੁਰੂਆਤ ਹੈ, ਨਾ ਅੰਤ; ਉਹ ਪੂਰੇ ਭਰੋਸੇ ਨਾਲ ਹੀ ਮਿਲਦੇ ਹਨ, ਵਿਸ਼ਵਾਸ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕਦੇ ਨਹੀਂ।
ਚੈਤਨ੍ਯਂ ਸਰ੍ਵਭੂਤੇषੁ ਯਤ੍ਤਦ੍ਵਿਦ੍ਧਿ ਪਰਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਤੇਜਃ ਸਰ੍ਵਤ੍ਰਗਂ ਨਿਤ੍ਯਂ ਨਾਨਾਭਾਵੇषੁ ਨਾਰਦ
ਹਰ ਜੀਵ ਵਿੱਚ ਜੋ ਚੇਤਨਾ ਹੈ, ਨਾਰਦ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ; ਉਹ ਰੋਸ਼ਨੀ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਹੈ, ਸਦਾ ਰਹਿਣ ਵਾਲੀ ਹੈ, ਤੇ ਵੱਖ ਵੱਖ ਰੂਪਾਂ ਵਿੱਚ ਪਰਗਟ ਹੁੰਦੀ ਹੈ।
ਤਞ੍ਚ ਤਾਞ੍ਚ ਮਹਾਭਾਗ ਵ੍ਯਾਪਕੌ ਵਿਦ੍ਧਿ ਸਰ੍ਵਗੌ । ਤਾਭ੍ਯਾਂ ਵਿਹੀਨਂ ਸਂਸਾਰੇ ਨ ਕਿਞ੍ਚਿਦ੍ਵਸ੍ਤੁ ਵਿਦ੍ਯਤੇ
ਹੇ ਭਾਗਾਂ ਵਾਲੇ, ਤੂੰ ਜਾਣ ਲੈ ਕਿ ਦੋਵੇਂ ਹਰ ਥਾਂ ਵਿਆਪਕ ਤੇ ਸਰਬਵਿਆਪੀ ਹਨ; ਦੁਨੀਆਂ ਵਿੱਚ ਉਨ੍ਹਾਂ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਕੁਝ ਵੀ ਨਹੀਂ।
ਤੌ ਵਿਚਿਨ੍ਤ੍ਯੌ ਸਦਾ ਦੇਹੇ ਮਿਸ਼੍ਰੀਭੂਤੌ ਸਦਾਵ੍ਯਯੌ । ਏਕਰੂਪੌ ਚਿਦਾਤ੍ਮਾਨੌ ਨਿਗੁਣੌ ਨਿਰ੍ਮਲਾਵੁਭੌ
ਉਹ ਦੋਵੇਂ ਸਦਾ ਸਰੀਰ ਵਿੱਚ ਸੋਚਣ ਯੋਗ ਹਨ, ਸਦਾ ਮਿਲੇ ਹੋਏ ਤੇ ਅਟੱਲ ਹਨ; ਦੋਵੇਂ ਇੱਕ ਰੂਪ, ਚੇਤਨ ਆਤਮਾ, ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਤੇ ਪਵਿੱਤਰ ਹਨ।
ਯਾ ਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਪਰਮਾਤ੍ਮਾऽਸੌ ਸਾ ਯੋऽਸੌ ਸਾ ਪਰਮਾ ਮਤਾ । ਅਨ੍ਤਰਂ ਨੈਤਯੋਃ ਕੋऽਪਿ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਂ ਵੇਦ ਚ ਨਾਰਦ
ਜੋ ਸ਼ਕਤੀ ਹੈ, ਉਹੀ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਤੇ ਜੋ ਪਰਮਾਤਮਾ ਹੈ, ਉਹੀ ਸ਼ਕਤੀ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ; ਨਾਰਦ, ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਕੋਈ ਸੁੱਕਮ ਫਰਕ ਕਿਸੇ ਨੂੰ ਨਹੀਂ ਪਤਾ।
ਅਧੀਤ੍ਯ ਸਰ੍ਵਸ਼ਾਸ੍ਤ੍ਰਾਣਿ ਵੇਦਾਨ੍ਸਾਙ੍ਗਾਂਸ਼੍ਚ ਨਾਰਦ । ਨ ਜਾਨਾਤਿ ਤਯੋਃ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਮਨ੍ਤਰਂ ਵਿਰਤਿਂ ਵਿਨਾ
ਨਾਰਦ, ਜੇ ਕੋਈ ਸਾਰੇ ਸ਼ਾਸਤਰ ਤੇ ਵੇਦ ਸਮੇਤ ਉਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਅੰਗ ਪੜ੍ਹ ਲਵੇ, ਫਿਰ ਵੀ ਵੈਰਾਗ ਤੋਂ ਬਿਨਾਂ ਉਹ ਦੋਵਾਂ ਵਿੱਚ ਸੁੱਕਮ ਫਰਕ ਨਹੀਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ।
ਅਹਙ੍ਕਾਰਕृਤਂ ਸਰ੍ਵਂ ਵਿਸ਼੍ਵਂ ਸ੍ਥਾਵਰਜਙ੍ਗਮਮ੍ । ਕਥਂ ਤਦ੍ਰਹਿਤਂ ਪੁਤ੍ਰ ਭਵੇਤ੍ਕਲ੍ਪਸ਼ਤੈਰਪਿ
ਪੁੱਤਰ, ਇਹ ਸਾਰੀ ਸ੍ਰਿਸ਼ਟੀ, ਚਲਦੀ ਤੇ ਅਡੋਲ, ਅਹੰਕਾਰ ਨਾਲ ਬਣੀ ਹੈ; ਜੇ ਉਹ ਨਾ ਹੋਵੇ, ਤਾਂ ਸੈਂਕੜੇ ਜੁੱਗਾਂ ਤੱਕ ਵੀ ਇਹ ਨਹੀਂ ਰਹਿ ਸਕਦੀ।
ਨਿਰ੍ਗੁਣਂ ਸਗੁਣਃ ਪੁਤ੍ਰ ਕਥਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਚਕ੍ਸ਼ੁषਾ । ਸਗੁਣਂ ਚ ਮਹਾਬੁਦ੍ਧੇ ਚੇਤਸਾ ਸਂਵਿਚਾਰਯ
ਪੁੱਤਰ, ਗੁਣਾਂ ਵਾਲਾ ਮਨੁੱਖ ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਗੁਣ ਰਹਿਤ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਵੇਖ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਵੱਡੇ ਬੁੱਧੀਮਾਨ, ਤੂੰ ਆਪਣੇ ਮਨ ਨਾਲ ਗੁਣਾਂ ਵਾਲੇ ਦਾ ਵਿਚਾਰ ਕਰ।
ਪਿਤ੍ਤੇਨਾਚ੍ਛਾਦਿਤਾ ਜਿਹ੍ਵਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਸ਼੍ਚ ਮੁਨਿਸਤ੍ਤਮ । ਕਟੁ ਪਿਤ੍ਤਂ ਵਿਜਾਨਾਤਿ ਰਸਂ ਰੂਪਂ ਨ ਤਤ੍ਤਥਾ
ਮੁਨੀਵਰ, ਜਦੋਂ ਜੀਭ ਪਿੱਤ ਨਾਲ ਢੱਕ ਜਾਂਦੀ ਹੈ, ਤਾਂ ਉਹ ਕੇਵਲ ਕਰਵਾਪਨ ਹੀ ਮਹਿਸੂਸ ਕਰਦੀ ਹੈ, ਅਸਲ ਸੁਆਦ ਨਹੀਂ; ਅੱਖਾਂ ਨਾਲ ਰੂਪ ਵੀ ਇੰਝ ਹੀ ਹੈ।
ਗੁਣੈਃ ਸਮਾਵृਤਂ ਚੇਤਃ ਕਥਂ ਜਾਨਾਤਿ ਨਿਰ੍ਗੁਣਮ੍ । ਅਹਙ੍ਕਾਰੋਦ੍ਭਵਂ ਤਚ੍ਚ ਤਦ੍ਵਿਹੀਨਂ ਕਥਂ ਭਵੇਤ੍
ਜਦੋਂ ਮਨ ਗੁਣਾਂ ਨਾਲ ਘਿਰਿਆ ਹੋਇਆ ਹੋਵੇ, ਉਹ ਨਿਰਗੁਣ ਨੂੰ ਕਿਵੇਂ ਜਾਣ ਸਕਦਾ ਹੈ? ਇਹ ਮਨ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦਾ ਹੈ, ਤਾਂ ਅਹੰਕਾਰ ਤੋਂ ਰਹਿਤ ਕਿਵੇਂ ਹੋਵੇ?
ਯਾਵਨ੍ਨ ਗੁਣਵਿਚ੍ਛੇਦਸ੍ਤਾਵਤ੍ਤਦ੍ਦਰ੍ਸ਼ਨਂ ਕੁਤਃ । ਤਂ ਪਸ਼੍ਯਤਿ ਤਦਾ ਚਿਤ੍ਤੇ ਯਦਾऽਹਙ੍ਕਾਰਵਰ੍ਜਿਤਃ
ਜਦ ਤੱਕ ਗੁਣਾਂ ਤੋਂ ਵੱਖਰਾ ਹੋਣਾ ਨਹੀਂ ਹੁੰਦਾ, ਤਦ ਤੱਕ ਉਸ ਦੀ ਦਰਸ਼ਨ ਕਿਵੇਂ ਹੋ ਸਕਦੀ ਹੈ? ਮਨ ਵਿੱਚ ਉਹ ਤਦ ਹੀ ਵੇਖਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਜਦੋਂ ਅਹੰਕਾਰ ਨਹੀਂ ਰਹਿੰਦਾ।
ਨਾਰਦ ਉਵਾਚ ਸ੍ਵਰੂਪਂ ਦੇਵਦੇਵੇਸ਼ ਤ੍ਰਯਾਣਾਮੇਵ ਵਿਸ੍ਤਰਾਤ੍ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਯਤ੍ਸ੍ਵਰੂਪੋऽਸ੍ਤਿ ਹ੍ਯਹਙ੍ਕਾਰਸ੍ਤ੍ਰਿਰੂਪਕਃ
ਨਾਰਦ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਦੇਵਾਂ ਦੇ ਸਵਾਮੀ, ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀ ਸੁਰਤ ਅਤੇ ਤਿੰਨ ਰੂਪਾਂ ਵਾਲੇ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਸੁਰਤ ਵਿਸਥਾਰ ਨਾਲ ਦੱਸੋ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕੋ ਰਾਜਸਸ਼੍ਚੈਵ ਤਾਮਸਸ਼੍ਚ ਤਥਾਪਰਃ । ਵਿਭੇਦੇਨ ਸ੍ਵਰੂਪਾਣਿ ਵਦਸ੍ਵ ਪੁਰੁषੋਤ੍ਤਮ
ਸਾਤਵਿਕ, ਰਾਜਸਿਕ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਹਨ, ਹੇ ਪੁਰੁਸ਼ੋਤਮ, ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੀ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਸੁਰਤ ਸਪਸ਼ਟ ਕਰਕੇ ਦੱਸੋ।
ਯਜ੍ਜ੍ਞਾਤ੍ਵਾ ਵਿਪ੍ਰਮੁਚ੍ਯੇऽਹਂ ਜ੍ਞਾਨਂ ਤਦ੍ਵਦ ਮੇ ਪ੍ਰਭੋ । ਗੁਣਾਨਾਂ ਲਕ੍ਸ਼ਣਾਨ੍ਯੇਵ ਵਿਤਤਾਨਿ ਵਿਭਾਗਸ਼ਃ
ਜਿਸ ਗਿਆਨ ਨੂੰ ਜਾਣ ਕੇ ਮੈਂ ਮੁਕਤ ਹੋ ਸਕਾਂ, ਉਹ ਗਿਆਨ ਮੈਨੂੰ ਦੱਸੋ, ਹੇ ਪ੍ਰਭੂ। ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਲਕੜੀਆਂ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਤਰੀਕੇ ਨਾਲ ਵਿਅਖਿਆ ਕਰੋ।
ਬ੍ਰਹ੍ਮੋਵਾਚ ਤ੍ਰਯਾਣਾਂ ਸ਼ਕ੍ਤਯਸ੍ਤਿਸ੍ਤ੍ਰਸ੍ਤਦ੍ਬ੍ਰਵੀਮਿ ਤਵਾਨਘ । ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਃ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਰਰ੍ਥਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਥਾਪਰਾ
ਬ੍ਰਹਮਾ ਨੇ ਕਿਹਾ: ਤਿੰਨ ਗੁਣਾਂ ਦੀਆਂ ਤਿੰਨ ਸ਼ਕਤੀਆਂ ਹਨ; ਮੈਂ ਤੈਨੂੰ ਦੱਸਦਾ ਹਾਂ, ਹੇ ਪਾਪ ਰਹਿਤ। ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ।
ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਯ ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤੀ ਰਾਜਸਸ੍ਯ ਕ੍ਰਿਯਾਤ੍ਮਿਕਾ । ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਸ੍ਤਾਮਸਸ੍ਯ ਤਿਸ੍ਰਸ਼੍ਚ ਕਥਿਤਾਸ੍ਤਵ
ਸਾਤਵਿਕ ਗੁਣ ਦੀ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ, ਰਾਜਸਿਕ ਦੀ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਅਤੇ ਤਾਮਸਿਕ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ—ਇਹ ਤਿੰਨ ਤੇਰੇ ਲਈ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਤੇषਾਂ ਕਾਰ੍ਯਾਣਿ ਵਕ੍ਸ਼੍ਯਾਮਿ ਸ਼ृਣੁ ਨਾਰਦ ਤਤ੍ਤ੍ਵਤਃ । ਤਾਮਸ੍ਯਾ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤੇਸ਼੍ਚ ਸ਼ਬ੍ਦਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਸਮੁਦ੍ਭਵਃ
ਮੈਂ ਇਨ੍ਹਾਂ ਦੇ ਕਰਤੱਬ ਦੱਸਾਂਗਾ, ਨਾਰਦ, ਧਿਆਨ ਨਾਲ ਸੁਣ। ਤਾਮਸਿਕ ਗੁਣ ਦੀ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਧੁਨੀ ਅਤੇ ਸਪਰਸ਼ ਪੈਦਾ ਹੁੰਦੇ ਹਨ।
ਰੂਪਂ ਰਸਸ਼੍ਚ ਗਨ੍ਧਸ਼੍ਚ ਤਨ੍ਮਾਤ੍ਰਾਣਿ ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ । ਸ਼ਬ੍ਦੈਕਗੁਣਮਾਕਾਸ਼ਂ ਵਾਯੁਃ ਸ੍ਪਰ੍ਸ਼ਗੁਣਸ੍ਤਥਾ
ਰੂਪ, ਰਸ ਅਤੇ ਗੰਧ ਨੂੰ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ। ਆਕਾਸ਼ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਧੁਨੀ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ, ਤੇ ਹਵਾ ਵਿੱਚ ਸਪਰਸ਼ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ।
ਸੁਰੂਪੈਕਗੁਣੋऽਗ੍ਨਿਸ਼੍ਚ ਜਲਂ ਰਸਗੁਣਾਤ੍ਮਕਮ੍ । ਪृਥ੍ਵੀ ਗਨ੍ਧਗੁਣਾ ਜ੍ਞੇਯਾ ਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਣ੍ਯੇਤਾਨਿ ਨਾਰਦ
ਅੱਗ ਵਿੱਚ ਸਿਰਫ ਰੂਪ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਪਾਣੀ ਵਿੱਚ ਰਸ ਦਾ ਗੁਣ ਹੈ; ਧਰਤੀ ਨੂੰ ਗੰਧ ਦੇ ਗੁਣ ਨਾਲ ਜਾਣੋ। ਇਹ ਸਭ ਤੱਤ ਮਾਤਰਾਂ ਹਨ, ਨਾਰਦ।
ਦਸ਼ੈਤਾਨਿ ਮਿਲਿਤ੍ਵਾ ਤੁ ਦ੍ਰਵ੍ਯਸ਼ਕ੍ਤਿਯੁਤਾਨਿ ਵੈ । ਤਾਮਸਾਹਙ੍ਕਾਰਜਃ ਸ੍ਯਾਤ੍ਸਰ੍ਗਸ੍ਤਦਨੁਵृਤ੍ਤਿਕਃ
ਇਹ ਦਸ ਜਦੋਂ ਮਿਲ ਕੇ ਵਸਤੂ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹੋ ਜਾਂਦੇ ਹਨ, ਤਾਂ ਤਾਮਸਿਕ ਅਹੰਕਾਰ ਦੀ ਰਚਨਾ ਬਣਦੀ ਹੈ, ਜੋ ਉਸ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਹੈ।
ਰਾਜਸ੍ਯਾਸ਼੍ਚ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤੇਰੁਤ੍ਪਨ੍ਨਾਨਿ ਸ਼ृਣੁष੍ਵ ਮੇ । ਸ਼੍ਰੋਤ੍ਰਂ ਤ੍ਵਗ੍ਰਸਨਾ ਚਕ੍ਸ਼ੁਰ੍ਘ੍ਰਾਣਂ ਚੈਵ ਚ ਪਞ੍ਚਮਮ੍
ਹੁਣ ਮੇਰੇ ਤੋਂ ਸੁਣ, ਰਾਜਸਿਕ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ: ਕੰਨ, ਚਮੜੀ, ਜੀਭ, ਅੱਖ ਅਤੇ ਨੱਕ ਪੰਜਵੇਂ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚੈਤਾਨਿ ਤਥਾ ਕਰ੍ਮੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਿ ਚ । ਵਾਕ੍ਪਾਣਿਪਾਦਪਾਯੁਸ਼੍ਚ ਗੁਹ੍ਯਾਨ੍ਤਾਨਿ ਚ ਪਞ੍ਚ ਵੈ
ਇਹ ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਹਨ, ਅਤੇ ਪੰਜ ਕਰਮ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਵੀ ਹਨ: ਬੋਲੀ, ਹੱਥ, ਪੈਰ, ਪਖਾਣਾ ਅਤੇ ਗੁਪਤ ਅੰਗ।
ਪ੍ਰਾਣੋऽਪਾਨਸ਼੍ਚ ਵ੍ਯਾਨਸ਼੍ਚ ਸਮਾਨੋਦਾਨਵਾਯਵਃ । ਪਞ੍ਚਦਸ਼ ਮਿਲਿਤ੍ਵੈਵ ਰਾਜਸਃ ਸਰ੍ਗ ਉਚ੍ਯਤੇ
ਪ੍ਰਾਣ, ਅਪਾਨ, ਵਿਆਨ, ਸਮਾਨ ਅਤੇ ਉਦਾਨ—ਇਹ ਪੰਜ ਜੀਵਨ ਵਾਹਕ ਹਨ; ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਮਿਲ ਕੇ ਰਾਜਸਿਕ ਰਚਨਾ ਕਹੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਸਾਧਨਾਨਿ ਕਿਲੈਤਾਨਿ ਕ੍ਰਿਯਾਸ਼ਕ੍ਤਿਮਯਾਨਿ ਚ । ਉਪਾਦਾਨਂ ਕਿਲੈਤੇषਾਂ ਚਿਦਨੁਵृਤ੍ਤਿਰੁਚ੍ਯਤੇ
ਇਹ ਸਾਰੇ ਸਾਧਨ ਹਨ, ਜੋ ਕਰਮ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਬਣੇ ਹਨ; ਇਨ੍ਹਾਂ ਦਾ ਆਧਾਰ ਚੇਤਨਾ ਦੀ ਲਗਾਤਾਰਤਾ ਮੰਨੀ ਜਾਂਦੀ ਹੈ।
ਜ੍ਞਾਨਸ਼ਕ੍ਤਿਸਮਾਯੁਕ੍ਤਾਃ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਚ੍ਚ ਸਮੁਦ੍ਭਵਾਃ । ਦਿਸ਼ੋ ਵਾਯੁਸ਼੍ਚ ਸੂਰ੍ਯਸ਼੍ਚ ਵਰੁਣਸ਼੍ਚਾਸ਼੍ਵਿਨਾਵਪਿ
ਜੋ ਗਿਆਨ ਸ਼ਕਤੀ ਨਾਲ ਯੁਕਤ ਹਨ, ਸਾਤਵਿਕ ਤੋਂ ਪੈਦਾ ਹੋਏ ਹਨ: ਦਿਸ਼ਾਵਾਂ, ਹਵਾ, ਸੂਰਜ, ਵਰੁਣ ਅਤੇ ਅਸ਼ਵਿਨ ਦੋਵੇਂ।
ਜ੍ਞਾਨੇਨ੍ਦ੍ਰਿਯਾਣਾਂ ਪਞ੍ਚਾਨਾਂ ਪਞ੍ਚਾਧਿष੍ਠਾਤृਦੇਵਤਾਃ । ਚਨ੍ਦ੍ਰੋ ਬ੍ਰਹ੍ਮਾ ਤਥਾ ਰੁਦ੍ਰਃ ਕ੍ਸ਼ੇਤ੍ਰਜ੍ਞਸ਼੍ਚ ਚਤੁਰ੍ਥਕਃ
ਪੰਜ ਗਿਆਨ ਇੰਦ੍ਰੀਆਂ ਦੀਆਂ ਪੰਜ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਹਨ: ਚੰਦ, ਬ੍ਰਹਮਾ, ਰੁਦ੍ਰ ਅਤੇ ਖੇਤਰ ਗਿਆਨ ਚੌਥਾ।
ਇਤ੍ਯਨ੍ਤਃਕਰਣਾਖ੍ਯਸ੍ਯ ਬੁਦ੍ਧ੍ਯਾਦੇਸ਼੍ਚਾਧਿਦੈਵਤਮ੍ । ਚਤ੍ਵਾਰ੍ਯੇਵ ਤਥਾ ਪ੍ਰੋਕ੍ਤਾਃ ਕਿਲਾਧਿष੍ਠਾਤृਦੇਵਤਾਃ
ਇਸ ਤਰ੍ਹਾਂ, ਅੰਤਹਕਰਣ ਜਿਸ ਨੂੰ ਬੁੱਧ ਆਦਿ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ, ਉਸ ਦੀਆਂ ਚਾਰ ਅਧਿਸ਼ਠਾਤਾ ਦੇਵਤਾਵਾਂ ਵੀ ਦੱਸੀਆਂ ਗਈਆਂ ਹਨ।
ਮਨਸਾ ਸਹ ਚੈਤਾਨਿ ਨੂਨਂ ਪਞ੍ਚਦਸ਼ੈਵ ਤੁ । ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਸ੍ਯ ਤੁ ਸਰ੍ਗੋऽਯਂ ਸਾਤ੍ਤ੍ਵਿਕਾਖ੍ਯਃ ਪ੍ਰਕੀਰ੍ਤਿਤਃ
ਮਨ ਸਮੇਤ ਇਹ ਪੰਦਰਾਂ ਹੀ ਹਨ; ਇਹ ਸਤਵ ਗੁਣ ਦੀ ਰਚਨਾ ਹੈ, ਜਿਸ ਨੂੰ ਸਤਵਿਕ ਰਚਨਾ ਕਿਹਾ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।
ਸ੍ਥੂਲਸੂਕ੍ਸ਼੍ਮਾਦਿਭੇਦੇਨ ਦ੍ਵੇ ਰੂਪੇ ਪਰਮਾਤ੍ਮਨਃ । ਜ੍ਞਾਨਰੂਪਂ ਨਿਰਾਕਾਰਂ ਨਿਦਾਨਂ ਤਤ੍ਪ੍ਰਚਕ੍ਸ਼ਤੇ
ਸਥੂਲ ਤੇ ਸੁਖਮ ਵੱਖ-ਵੱਖ ਹੋਣ ਕਰਕੇ ਪਰਮਾਤਮਾ ਦੇ ਦੋ ਰੂਪ ਹਨ; ਗਿਆਨ ਰੂਪ, ਜੋ ਆਕਾਰ ਰਹਿਤ ਹੈ, ਉਹੀ ਕਾਰਨ ਮੰਨਿਆ ਜਾਂਦਾ ਹੈ।